توتالیتاریزم وكۆمەڵگا

زایینی: ٠٦-٠٩-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٦/١٥ - ٢١:٢١ تاران
توتالیتاریزم وكۆمەڵگا
ڕۆژبین. بۆکان

مۆنتێسكیۆ دەڵێ : دیكتاتۆر كەسێكە بۆ لێكردنەوەی سێوێك، دارەكە لە ڕیشەوە هەڵدەكەنێ. بێ‌شك تا دنیا بە دنیا بووە دەسەڵاتداریەتی و بەڕێوەبردنی حكومەت و میرایەتیی هەبووە و هەر دەشبێ . بەڵام ئەوەی جێگای لێوردبوونەوەیە چۆنیەتی ئەو حكومەتەیە و چلۆنایەتی كارگێڕی و كەڵك وەرگرتن لەو دەسەڵاتەیە. لە ڕابردوودا دەسەڵاتەكان زۆرتر كارتێكەری توێكڵییان لە سەر كۆمەڵگاو مرۆڤایەتی هەبوو، بەڵام ئێستا – یانی لە سەدەی هەژدە و نۆزدە بەملاوە ـــ واتە دوای جێگیربوونی دەوڵەت ــ نەتەوە و هاتنە ئارای حكومەتە مودێڕنەكان ، دەسەڵاتەكان دەوڵەتێكی ڕووكاڵی وخوازراوێكی ئاسایی نەبوون ؛ بەڵكوو ئەو جار سیستمێكی مۆدێڕنی فكری و ئەندێشەخوازی تایبەتی بوو و كاریگەریی لە سەر ستراكچێری گشتی كۆمەڵگا و بیرۆكەی تاكی كۆمەڵگا هەبوو . ئیدی ئەمجار ئیدئۆلۆژیێكی تایبەت بە خۆیی و پەسندی خۆی ڕەچاو دەكرد و بە پڕۆپاگەندەو هەوڵێكی هەمەلایەنانە لەو پێناوەدا تێدەكۆشا و ئیستڕاتێژی و تاكتیكی خۆشی هەر لە سەر ئەو بنەما فكری و ئیدیۆلۆژییە پۆلێن‌بەندی دەكرد .

ئەوجار ڕێكار و ڕێچكەشی بۆ كۆمەڵگا دەست نیشان دەكرد و نەتەنیا كاریگەری لەسەر ڕواڵەت و ڕەوتی ئاسایی و بژێوی ژیانی كۆمەڵگا دادەنا، بەڵكوو ئەوجار هەست و ئێحساس و دەروونی مرۆڤەكانیشی دەخستە ژێر چەتری هێژمۆنی ئەندێشەی خوازراوی خۆی و بەپێی بنەما فكری و فەلسەفییەكانی حكومەتەكەی دەستی لە توێكڵ و كاكڵی كۆمەڵگا وەردەدا . وردە وردە دەسەڵاتە ئیدئۆلۆژخوازەكان ، چەشنە دیكتاتۆرێكی توندئاژۆ و توتالیتاریزمێكی بنەماخوازی وشك و چەق‌بەستووی هێنایە مەیدانەوە .

بە قەولی خۆیان ئەمڕۆ دەستوور لە خواوەندەكانەوە وەردەگرن .

حكومەتە دیكتاتۆر و تاك ڕەهەندەکانی ئێستا ، ئەوندەی بۆ كارتێكەری لە سەر جەستەی مرۆڤانی كۆمەڵگا هەوڵ ئەدەن، سەد هێندە هەوڵیانە بۆ ڕەهەند لێدان لە دەروونی كەسەكان‌؛ گەرەكیانە شوێندانەربن لە نێو ناخ‌و دەروونی كۆمەڵ ، سایكۆلۆژی و ڕۆحییاتی مرۆڤەكان تاکوو بە قازانجی بەرژەوەندییەكانی خۆیان بەرجەستەی بكەن و هێژمونی سیاسیخوازی خۆیان بكەنە گوتاری زاڵی سەرتاكی كۆمەڵگا و جگە لە بەرژەوەندی و قازانجی پێویستی خۆیان، نەهێڵن هیچ بیرو هزرێكی نوێ و جیاواز چرۆ بكات .

لە ڕێبەر هەتا ئەندامی هەرەخوارێی شابەندی ئەو جۆرە ڕێژیمانە ، تەنیا و تەنیا یەك شت دەبینن . یەك ڕەنگ، یەك دەنگ، یەك بیر، یەك ڕەگەز، یەك ئایین، یەك بۆچوون ، یەك زمان و هتد . هیتلێرو هیملێری هاوڕێ و هاوبیری، ئاشقی ڕەنگی ڕەش‌و ماتەمین بوون. ئیستالین ڕەنگی سووری لا پیرۆز بوو. هەر بەو پێیەش كۆمەڵگا بەرەو ئەو لایەنە هان دەدرا. هەموو حكومەتە تاك ڕەهەند و دیكتاتۆرخوازاەكان، هێمای تایبەتی و پێناسەی ڕوون و زەق و بەرچاویان هەیە. چونكە لە باری دەروونی و سایكۆلۆژییەوە خاوەن نەخۆشی خۆبەكەمزانین و هەڵگری ئازاری دەروونی و گریمانەی سەردەمی منداڵی‌و دەورانی سەرهەڵدانی ژینی چەوتی خۆیانن. جا لە وێنەو ڕەسمی جۆراوجۆرەوە بگرە هەتا پەیكەرە و گەورەكردنەوەو زەق كردنەوەی درووشم و قسەو وتەی بێ بایەخ و بێ‌بنەمای گەورە و ڕێبەر و ئایدیۆلۆژیەكەیانە .

كەم دیكتاتۆرو توتالیتاریزم‌خواز هەیە هەڵگری ئەو تایبەتمەندییانە نەبێ :

١- تاك ڕێبەر یان تاك حیزب

ـ هەوڵ بۆ هەناردەكردنی ئیدیۆلۆژی خویان و بەجیهانی‌كردنی فەلسەفەی مێتافیزیكی بوونیان! و لە لۆكاڵی‌دەرهێنان و بە گلۆباڵی‌كردنی بیرۆكە و ئەندێشەی تاك‌ڕەهەندو توندئاژۆییان. ئیستالین كومینتێڕنی دامەزاند، هەموو هەوڵی ئەوە بوو جیهان بخاتە ژێر چەتری سووری سوسیالیزمەوە. هیتلێر بە بیانووی ئەوەیكە ڕەگەز و نژادی ژێرمەن مەزنترن و باشترین توخمی ئینسانین و دەبێ سەروەری جیهان بن و باقی مرۆ و نەتەوەكانی دیكەی ئەم گۆی زەوییە خزمەتكاریان بن وئاو بكەن بە دەستیاندا .

ئیسلامی ڕادیكاڵی دەڵێ: سنوورێك بۆ حكومەتی ئیسلامی نییە، یانی لە هەر كەرەستە و ئامرازو فێڵ و تەڵەكەیێك كەڵك وەردەگرێ بۆ هەناردەكردنی ئیسلام بۆ چوار قوڕنەی دنیا. جارێك بە تۆقاندن و تۆقاندنەوە، بە گژیەكترداكردنی نەتەوەكان. ئاژاوەو دووبەرەكی و سەدبەرەكی‌نانەوە، هەم لە ناوخۆی وڵات و هەم لە دەرەوەی وڵات.

٢- هەموو كۆمەڵگا بە تاوانبارزانین و بە ڕوانگەیێكی شك و گوماناوییەوە تەنانەت لە كارگێڕان و دەورووبەری خۆڕوانین؛ بەگشتی بەقانەكردن بە هیچ كەس؛ وەك لە قەدیمەوە ئەو قسە بێ‌بایخە باو بووە :« ئینقلاب و شۆڕش ڕۆڵەكانی خۆشی دەخوات.» چونكە گەورەترین كێشەو ئاریشەی دیكتاتۆری تازە بە دەسەڵات گەیشتوو، لەناوبردنی ئەو كەسانەیە كە یاریدەو هاوكارو ڕچەشكێن بوون بۆ پێكهێنانی حكومەت. ئاڵتێرناتیوی ئەو كەسانەش مرۆڤگەلێكی نەزان و سەرەڕۆ و تامەزرۆی كورسی و دەسەڵات و گەمژەن.

٣ـ هەروەها لە قامووسی دیكتاتۆریدا ڕێبەر تاكە كەسێكە قەت هەڵە ناكات بەڵكوو هەڵەو چەوتییەكان ڕاست دەكاتەوە؛ ڕێبەر قارەمانە، كاریزمایە، جیا لە دەستووری وڵات بۆخۆی سەرچاوەی دەستووری گشتییە ، هەموو خراپی‌و گەندەڵی‌و بەڵاو ئاوسان و هەزاران دەردی بێ دەرمان تەنیا و تەنیا خەتاو تاوانی هاوكاران و ژێردەست‌و كاسەلێسانی ڕێبەرە، لە بەرانبەریشدا هەموو سەركەوتنەكان و بە ئاكام گەیشتنەكان بەرهەمی فكری ڕێبەرە.

هەربۆیە ئیدی ڕێبەر دەبێتە ئەفسانە و بەقەولی "ئینیا تسیۆسیلۆنێ" كە لە كتێبی مەكتەبی دیكتاتۆرەكان‌دا دەڵێ: «ڕێبەر دەبێتە ئەفسانەی تاكی خۆبە زلزان .» جارێك دەبێتە "سێبەری خودا" و جارێك دەبێتە "نوێنەرو جێبەجێكاری فەرمانی خودا".

٤ـ درۆ ! بەڵێ درۆ، دەتوانین بڵێین ئەوكردارە« درۆ» بنەمای هەموو فكر و كردار و تێم و تێئۆری و پڕاكتیكی تاكتیكی داڕێژراوی جەستەی نگریس و وەیشوومە ئاسایانە. هیتلیر دەڵێ:«تەنانەت ئەگەر دوژمنیشت نییە وای نیشان بدە كە وڵات لە مەترسیدایە، چونكە تاكوو كۆمەڵگا زۆرتر بترسێ باشتر ئامادەیە بۆ كۆیلەبوون، بۆ پەیڕەوی‌كردن لە سیاسەت و بەرژەوەندییەكانی دەسەڵات» هیچ دیكتاتۆرێك نییە درۆی تایبەتی خۆی نەبێت، ترسناكترین درۆش درۆی ئایینیە چونكە لە دەروونی مرۆڤەكاندا زوو جێگیر دەبێ و زووتر فریوخوردە دەبن.

یەكێک لە خراپترین درۆكانی ئایینی درۆی « تەقیە»یه کە چەشنە درۆیێكە هەر لە منداڵییەوە لەگەڵی ڕادێن و پێی پەروەردە دەبن.

لەم سەردەمە مودێڕنیتەی دونیادا بە درۆ و بە گاڵتە لە پێكهاتەی گشتی دێموكڕاسیش كەڵك وەردەگرن، یانی درۆكانی دیكتاتۆریش مۆدێڕن‌تر بووە، یەكێک لە فاكتەرە بەرچاوەكانی دێموكڕاسی هەڵبژاردن و دەنگدانی ئازادە، هەموو دیكتاتۆڕەكان بە لەونێك و شێوەی دێموكڕات بوونی خۆیان! بەڕێوەی دەبەن؛ سەدام حسێن تەنیا چەند مانگ پێش لە تێكەوە پێچرانی، لە هەڵبژاردنی سەركۆماریدا زیاتر لە نەودوپێنج لەسەدی خەڵك دەنگی پێدابوو! هەر ئێستا لە وڵاتانی دیكتاتۆر لێدراوی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناویندا ساڵ نییە هەڵبژاردنێكی جۆراوجۆر و پۆپۆلیستی بەڕێوە نەچێ. یاسا درۆ، دەنگ درۆ، بەربژار درۆزن، درووشمەكانیش خەیاڵی و درۆ‍! بە قەولی گارسیا ماركز :«دەنگدان بە درۆی سیاسییەكان بێ‌شك كۆمەڵگایێكی درۆزنی لێ بەرهەم دێت.» وەختایەكی كۆمەڵگا باوڕی بە درۆی دیكتاتۆر كردو سیاسەتی نەنووسراوەی ئەوی ڕەچاو كرد، ئیدی ئەخلاقی مرۆڤایەتی تێكدەڕمێ و شیرازەی پێوەندییە دێرینەكانی كومەڵایەتی تێكدەچێ و بە قەولێك كەس خەتی كەس ناخوێنێتەوە و سەگ ساحێبی خۆی ناناسێ، لە ئەسڵدا نایەوێ بیناسێ. پێم خۆش بوو لەنگەرێكی تایبەت لەسەر سیاسەتی نەنووسراوە بگرم، چونكە بەڕاستی جێگای سەرنج و لێوردبوونەوەیە. وەك : ناوچەكان یان شارەكان گاڵتە بە كلتوور و دیالكتیك و ڕەفتاری ئاسایی ڕۆژانەی یەكتری بكەن؛ یان لە نێو خەڵك وا نیشان بدرێ كە هەموو كارمەند و ئەو كارگێڕانەی لە ئیدارەكاندا دەوامی ئاسایی دەكەن، بەجۆرێك خۆفرۆش و دەست و پێوەندی ڕێژیمن و واباشە خەڵكی ئاسایی باوڕیان پێ نەكەن و دوورەپەرێز بن لێیان. هەربەو شێوەیە دووبەرەكی و ئاژاوەنانەوە لەنێوان چینە جیاجیاكانی كۆمەڵگادا، ئاكامەكەی یەكدەست نەبوونی كۆمەڵگا و باوڕنەكردن بە یەكتری و داڕشتنی گەرای بێ باوەڕی و ڕق و دووبەرەكی لێدەكەوێتەوە و ئیدی ئەو جۆرە كۆمەڵكا نەخۆشانە مەترسی سەرهەڵدان و بەربەرەكانی زۆر بە كەمی لێدەكەوێتەوە ، ئەگەر لێشی بكەوێتەوە نوقوستان و سەرەنگرێ دەیگرێ و ئاكامێكی دڵخواز و پوزەتیڤی لێ ناخوڵقێ. وەك شۆڕشەكانی ئەم چەند ساڵەی بەهاری عەرەبی، هەموو دەزانین هیچ كام لەو شۆڕشانە داخوازیێكی ئەرێنی و دێموكڕاسییەتی مسۆگەر نەكردووە و هەموویان بە شێوەیێك بەلاڕێدا براون. چوونكە ساڵەهای ساڵە مێشك و ئەندێشەی مرۆڤانی ئەو كۆمەڵگایانە لە ژێرباری قامچی درۆ و باوەڕبەخۆنەبوون و باوەڕبەیەكترنەكردندا تلاوەتەوە. ئەیامێكی دێرینە ئەو خەڵكە خەریكی پاشقولدانی یەكتری و فێڵ‌وتەڵەكەن، ئەو كۆمەڵگایەی كە كڵاوی عیسا لە سەر موسا دەكات و مسقاڵە زەڕەیێك بە سەر یەكتریەوە ناچن ئایا بە شەوێك و دوو شەو دەبنە برا و بڕبڕەی پشتی یەكتری؟ بە قەولی پێشینییان: هەتیمچە بە ماڵ دەبێ بەڵام بە پیاو نابێ.

٥ ـ لە درێژەی پۆلین‌بەندی كردنی پێناسەی دیكتاتۆر و توتالیتێری پاوانخوازدا خاڵێكی دیكەی جێگای ئاماژەو لێوردبوونەوە ئەوەیە، وەك باس كرا ئەو جۆرە ڕێژیمانە بەهۆی سەرەڕۆیی‌و سەرشێتیەوە گەرای ترس دەچێنن، چوونكە خۆیان دایمە لەگەڵ ترس و دڵەڕاوكێدا دەژین و ئەو فاكتە بەشێكە لە جەستەو ڕۆحی جیانەكراوەی نگریسیان، هەربۆیە ستراكچێر و تەواوەتی داڕێژەی حكومەتەكەیان لە جەغزێكی پێچەڵاوپووچی هەزار بە هەزاردا بنیات ناوە؛ دیكتاتۆر حكومەتێكە لە سەر یەك دەرگا دەكرێتەوە بەڵام لە پشت ئەو دەرگایەدا سەدان دەروازەو شوورەو كەلێن و قوژبن ‌و داڵانی تاریك و تنووكی لێدەكەوێتەوە. لە ئەساسدا فەلسەفەی مان و بوونی ئەو جۆرە ڕێژیمانە لە هەبوونی وەها « قەڵایێكی بلوورین» دایە؛ هەتا وەختایێكی كۆمەڵگا لە ڕەمزو ڕازی ئەو قەڵا سەربەمۆرە بێ‌ئاگایە دیكتاتۆر لە كەشم و نەشم و جیفڕك لێداندایە. یانی بێ خەبەری و گوێ لە مست بوون، سەركوت‌و خەفەقان‌و تەڕاتێنی دەستەودایەرەی خۆویست و بەرژەوەندیخواز. كۆمەڵگا دەبێتە بوونەوەرێكی بێ‌دەسەڵات و ناهۆمێد و دۆڕاو. ئینسانەكان دەبنە ڕوباتێكی مكانیكی« ئەمرپێكراو»، بێ‌ئەوەی لە داهاتووی خۆی‌و كۆمەڵگاكەی تێفكرێ هەموو خاڵە ورد و درشتەكان جێبەجێ دەكاو نۆبەبڕیشی بۆ دەكا. لە وەها قەیرانێكی تاقەت‌پڕووكێنی ڕۆحی گەلێكدا دووبەرەكی‌نانەوە زۆر زوو مسۆگەر دەبێ‌و چین و توێژەكان بە ئاسانی كەلێنیان دەكەوێتە بەین؛ بەرچاوترین كەلێن و دووبەرەكی كەلێنی نێوان دارا و نەدارە.

بەڵام دیكتاتۆر ئەو كەلێن‌و دژبەرییە بۆ ساز دەكا؟ چوونكە لە نێوان دەوڵەت – نەتەوەدا كەلێنی قووڵ ساز بووەو دیكتاتۆری تێكنۆكڕاتیش نایهەوێ و ناشتوانێ ئەو كەلێنە پڕ كاتەوە و متمانەو ئاشتەوایی ساز بكا، ئەگەر بە حاڵ كەلێنێك بە دەربیجەی ڕزیوی حكومەتەكەی بدا بەرەو دنیای ئازاد و هەوای ئازاد، ڕیسەكەی لێ دەبێتە خوری و گوڵۆڵەی دەكەوێتە لێژی؛ دەیەی پەنجای هەتاوی شای ئێران بە خواستی كارتێڕ و ڕۆژئاوا ئەو كارەی كرد بەڵام بۆی كۆنەبووەوەو بوو بە چیرۆكی«سەرەمەڕە». جا بۆیە بە پاشاگەردانی و دووبەرەكی سازكردن و سەرقاڵ‌كردنی چین و توێژی هەژار و دەست تەنگ‌ و بەتایبەتی چینی مامناوەندی«ڕۆشنبیر» و شوێندانەر هەم تەمەنی حكومەتەكەی درێژ دەكاتەوە و هەمیش لە هێوری و نەشڵەقان و سەرهەڵنەدانی كۆمەڵگا ئارخایەن دەبێ.

بۆ نموونە :

- جەماوەر سەرقاڵی ئیش و كاری بێ‌بایەخی ئیداری دەكەن و لە كاغەزبازی و برۆكڕاتیكی ئیداریدا ماندوو و شەکەت و سەرلێشێواوی دەكەن. بەئەنقەست كارێك دەكەن خەڵكی خوداخودای بێ هیچ كارێكی ئیداری – حكومەتی بۆ نەیێتە پێشێ، بەتایبەت كاری ئیدارە ئەمنییەكان.

- دامەزراندنی خەڵكی بە گشتی‌و لاوان بەتایبەتی لە ئیدارە حكومییەكاندا دەبێ حەتمەن بە شێوەیێك بیسەلمێنن كە سەر بە دەزگای دەسەڵاتدارن و بە لەونێك هەوڵ دەدەن خزمەت بكەن بۆ وەدیهاتنی ئامانجە بەرزو گشتییەكانی ئەو حكومەتە؛ بەگشتی دەبێ خویان وا نیشان بدەن كە سەر بە ئۆرگانێكی ئەمنیەتی بان نیزامی ئەو ڕێژیمەن. جا بە واژۆكردنی فۆڕمێكی فەرمی، یان سەر بە ئیدارەیێكی ئەمنی ڕێژیم بێ یان بەجۆرێك خزم و قیلەی نزیكی خۆی لە خزمەت ئەو دەسەڵاتەدا ئیش و كاری خۆبەخشانەی كردبێ: لە حكومەتی نازیسمدا دەبوو بەجۆرێك لە خزمەت ئەرتەشی« ئێس ئێس» یان باقی دەزگا ئەمنییەكاندا بووبێتی. یان لە دەورەی فاشیسمدا لە خزمەت دارو دەستەی موسێلێنیدا بووبی. لە شۆڕەوی دەبوو لاقێكت لە خزمەت كا.گێ.بێ. یان ئەرتەشی سووری كرێكاریدا بووبێ. هەروەها لەم سەردەمەدا لە عێراقی دوێنی و سووریەی ئەمڕۆ دەبوو و دەبێ ئەندامی حیزبی بەعسی سەدامی ئەفلەقی و ئەندامی حیزبی بەعسی بنەماڵەی ئەسەد بی.

٦- پەرەپێدانی پەتای گەندەڵی، تۆ حكوومەتێكی دیكتاتۆری شك نابەی كە نەخۆشی گەندەڵی وەك شێرپەنجە تاكوو مۆخی ئێسقانی ڕیشەی دانەكوتابێ و لە ڕەگاژۆدا نەبێ. ئەو گەندەڵییەش یەك جۆر و دوو جۆر نییە، بەڵكوو بەقەد ژمارەی ئیدارە حكومی و ناحكومییەكانی ئەو ڕێژیمانەدا هەڵتۆقیون‌ و وەك خۆرە كەوتوونەتە گیانی جەماوەری كۆمەڵگا. ئەوەش دەستێكی ئەنقەستی لە پشتە تاكوو ڕق و قین و دووبەرەكی بنێنەوە‌و فرسەتی پێكەوەژیان و برایەتی و یەكگرتوویی لە خەڵك بستێننەوە.

٧– ئیدارە و ئۆرگانە حكومییەكان: لە ئۆتۆریتەی ئەو ڕێژیمانەدا پڕۆسەی هەوڵدان و بەئامانج نەگەیشتن یان بەئامانج نەگەیاندن چەمكێكی تایبەتی و یەكێ لە ڕوكنە سەرەكییەكانی فەلسەفەی بوونی ئەوانە.