کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان

زایینی: ٢٣-٠٩-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/٠١ - ١٩:١٤ تاران
کرماشان، لانکەی کولتوور و ژیاری مرۆیی لە کوردستان
شەریف فەلاح

بەشی دووهەم

ـ ئەدەبی هاوچەرخ لە كرماشان و ئیلام:


لە ساڵانی ١٣٣٠ی (١٩٥٢ی زایینی) هەتاوی بەئەملا لەسەر دەستی كەسانێكی تر و نەوەیەكی تر شەپۆل و رەهەندێكی دیكە لە نووسین و داهێنانی ئەدەبی و بەتایبەت ژانری شیعر لە كرماشان و ئیلام سەر هەڵدەدەن و دەبنە ئاوێنەی باڵانوێنی كۆمەڵ و لەباری فەرهەنگییەوە پێشەنگایەتیی ئەو قۆناغە دەگرنە ئەستۆ.

لەم قۆناغەدا ئیدی فەرهەنگی ئەدەبی نویسیاری، چاپ و بڵاو كردنەوەی بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەكان شانبەشانی رووداوە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی ئەودەمی ئێران و كوردستان بە ئاسانی جێگیر دەبن و جێگای خۆیان لە ژیانی خەڵكدا بە ئاسانی دەكەنەوە و هەر رۆژە بەربڵاوتر دەبن. ئەوەی گرنگە و دەبێ‌ هەڵوەستەی لەسەر بكرێت و و هۆكارەكانی روون بكرێنەوە، ئەوەیە هەرچەند بزووتنەوە سیاسییە نەتەوەییەكانی ئیلام و كرماشان بەهۆی بارودۆخی سیاسیی ناوخۆیی و ناوچەییەوە نەیانتوانیوە وەك پێویست بە شۆڕش و راپەڕینە سەركییەكانی ناوچەكانی دیكەی كوردستانەوە گرێ‌ بدرێن، بەڵام دەبێ‌ دان بەو راستیەدا بنرێ‌ كە هەوێن و بناغەی فكری نەتەوەیی، ئاگایی و شوناسی نەتەوەیی لە كرماشان و ئیلام شۆڕشی فەرهەنگی و ئەدەبی بووە و لەسەر كۆڵەكەیەكی قورس و قایمی فەرهەنگی دەواری ئاسۆی نەتەوە بنیات نراوە كە بەدوور بووە لە توندوتیژی و شەڕ و شێوازی خەباتی چەكداری و بەرەنگاریخوازانە.

لەو قۆناغەدا شیعر وەك گوتاری زاڵی كۆمەڵگای كوردی و یەكەم تریبوونی هاواری راچەنینی ژان و برك و ئازارە كۆمەڵایەتی و ئینسانیەكان، دێتە مەیدانەوە و بە رەهەندێكی كۆمەڵایەتی، سروشتی، كرێكاری و تێكەڵ بە بیری چەپ بە جوانی خۆی دەردەخات.

بەرچاو و كاریگەرترین شاعیرانی ئەو قۆناغە سەرەتا "شامی كرماشانی" و دواتریش "پەرتەو كرماشانی و ئەحمەد عەزیزی و كەرەمڕەزا كەرەمی"ن كە بە زاراوەی شیرینی گۆران و كەلهوڕی دڕ بە تاریكی دەدەن و پێناسە و سیمایەكی دیكە بە شیعری كوردیی جنووبی رۆژهەڵاتی كوردستان دەبەخشن كە هەتا هەتایە رۆڵ و كاریگەریان دەمێنێتەوە. شانبەشانی ئەم رەوتە لە ئەدەبیاتی كوردی لە كرماشان و ئیلام، بەهۆی بارودۆخی تایبەتی سیاسی و ناوچەیی كۆمەڵێك نووسەر، شاعیر، چیرۆكنووس و رۆمانووس سەر هەڵدەدەن و لەژێر كاریگەریی هێژمۆنیی بیری چەپ، زوڵم و ستەمی قۆناغی دەرەبەگایەتی و فیۆدالیزم و فكر و تێڕوانینی زاڵی ناوچەیی، شێواز و ریچكەیەكی ئەدەبی بەناوی "ئەدەبیاتی داستانیی ناوچەیی" بنیات دەنێن، بەڵام هەموویان بە زمانی فارسی دەنووسن. لە پەخشان و مێژوونووسیدا كەسێكی وەك رەشید یاسمی، لە بواری شیعردا كەسایەتییەكی ئەدەبی و سیاسیی وەك " ئەبولقاسم لاهووتی"، كە تەنانەت بە یەكێك لە رچەشكێنانی رەوتی نوێی شیعری فارسی دێتە ئەژمار، بەڵام بەهۆی تێكەڵ بوون بە جەریانە سیاسییەكان وەك پێویست بەردەوام نەبووە و لە رەوتەكە لای داوە. لە بواری ئەدەبیاتی داستانیدا چیرۆك و رۆماننوسگەلێكی وەك: عەلی شیرازپوور ناسراو بە "شین پەرتەو"، عەلی محەمەد ئەفغانی، مەهشید ئەمیرشاهی، عەلی ئەشرەف دەرویشیان، مەنسوور یاقووتی و لاری كرماشانی حزوورێكی چالاك و ئەكتیڤیان لە رەوتی بنیاتنانی ئەدەبیاتی داستانیی سەرانسەریی ئێراندا هەبووە و لە نەوەی یەكەم و دووەمی چیرۆكنووسانی ئێراندا دێنە ئەژمار.

بەڕای خاوەن را و شارەزایانی ئەدەبیاتی داستانیی ئێران كرماشان لەناو شارەكانی رۆژئاوای ئێراندا لە بواری فەرهەنگ و ئەدەبەوە لانیكەم لە كاتی لەدایك بوونی رۆمانی "مێردەكەی ئاسكە خاتوون" لە نووسینی عەلی محەمەد ئەفغانی كە بە یەكێك لە شاكارە ئەدەبییەكانی ئێران دێتە ئەژمار، لە هەموان دەوڵەمەند و چالاكترە.

لەناو ئەو نووسەرانەدا كە ناومان هێنان عەلی ئەشرەف دەرویشان و مەنسوور یاقووتی لە هەموان بەرچاوتر و حزووری چالاكتریان هەبووە و بەناوبانگترن، ئەو كەسانە لە دوو رەهەندەوە كەتوونەتە بەر رەخنە و بیروڕای جیاواز لەمەڕ ناوەرۆك، شێواز و جیهانبینیان هەیە، یەكەم لەلایەن كۆمەڵگای كوردستانەوە ئەو رەخنەیەیان بە توندی رووبەڕوو كراوەتەوە كە بۆچی ئەو هەمووە بەرهەم و شاكارانەیان بە زمانی كوردی نەنووسیوە، چونكە ئەو بەرهەمانە بەپێی پێوەرە زمانی و ئەدەبییەكان هەرچەندە ناوەرۆك و گەوهەری زۆریان كوردین و خەم و ئازارەكانی كۆمەڵگای كوردستانیان ورووژاندووە، لەبەر ئەوەی كە بە زمانی فارسی نووسراون، ناچنە خانەی "ئەدبیاتی كوردی"یەوە.

رەخنەیەكی دیكە كە رووبەڕووی نووسەرانی كوردی فارسی نووسی كرماشان بۆتەوە، گشتیە و هەم لەلایەن بەردەنگانی فارس و كورد و رەخنەگرانەوە رووبەڕوویان بۆتەوە، ئەویش پێوەندیی بە شێوازی نووسین، گرتنەبەری رێچكەی ریالیزمی سۆسیالیستی، گوزارشت ئاسا، سیاسی و چریكی بوونی ئەدەبیاتی نووسین، هاوشێوەیی و هەروەها زاڵ بوونی فكری چەپ، چینی كرێكار و گرنگی دان بە ئەدەبیاتی گوند و دووركەوتنەوە لە كولتوور و ئەدەبی شار، خۆ دوور خستنەوە لە گرێ و خەون و خولیاكانی تاك و گرنگی دان بە خەمە گشتییەكان و فیداكردنی هونەر و لایەنی ئەدەبییەتە لە بەرامبەر ناورۆكدا. جیا لە هەموو ئەو رەخنە و گازندانەی كە رووبەڕووی ئەو جۆرە لە ئەدەبیاتی داستانیی نووسەرانی كوردی كرماشان بۆتەوە، پێكهاتە و گەوهەری ئەو ئەدەبە خەم و دەردەكانی ئینسانی كوردن و هاواری راچەنینی نەداری، زوڵم و ستەمی چینی چەوساوەی كۆمەڵە كە لەژێر تەوژمی سیستەم و كۆمەڵگای فیۆدالیزم و نابەرابەریدا چەوساوەتەوە كە دەكرێ‌ وەك بەشێك لە ئەدەبیاتی بەرگری و راپەڕینخوازانە لە قەڵمی بدەین.

ـ قۆناغی "پیوار" (غیاب)ی ئەدەبی كوردی لە ئیلام و كرماشان:

لە دەیەی ٥٠ی هەتاوی (١٩٧٠ی زایینی) بەرەو ئەملا هەتا سەرەتای دەیەی ٧٠ی هەتاوی (١٩٩٠ی زایینی) كە جۆرێك لە كرانەوەی سیاسی و فەرهەنگی لە ئێران و كوردستان دەڕەخسێ‌، لە كرماشان و ئیلام جیا لە كاری دەگمەن و تاك و تەرا و ناوبەناو، جموجۆڵێكی ئەدەبی و فەرهەنگیی ئەوتۆ بە زمانی كوردی بەدی ناكرێت، واتە ٢٠ ساڵ بە جۆرێك بێدەنگی و پەراوێز خران و بەدوور بوون لە جەریانە فكری و رۆشنبیرییەكان باڵ بەسەر ئەو دەڤەرانەدا دەكێشێ‌ و ئەمەش بۆتە هۆی دواكەوتن و تەریك كەوتنەوەی ئەو ناوچانە و تێكەڵ نەبوون لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی كوردستان وەك: پارێزگاكانی كوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا و جۆرێك لە نامۆیی، دوڕدونگی و لێك تێنەگەیشتنی رووكەش لە نێوان رۆشنبیراندا دێتە ئاراوە كە دام و دەزگا ئیتلاعاتی، ئەمنیەتی و فەرهەنگییەكانی دەسەڵاتیش پەرەیان بەم رەوتە داوە و بە قازانجی خۆیان كەڵكیان لێ‌ وەرگرتووە كە بە زەرەری زمان و ئەدەبی كوردی شكاوەتەوە. ئەم لێك تێنەگەیشتنە لە ئاستی ئاخاوتنی ئاخێوەرانی ئاساییشدا بە جوانی خۆی دەرخستووە. نەبوونی پێوەندیی فەرهەنگیی قووڵ و لە گشت گرنگتر زمانی پێوەر (یەكگرتووی)ی نووسین كە گرنگترین هۆكار و پردی پێوەندیی كولتوور و زاراوە جیاجیاكانی هەر زمانێكە، یارمەتیی بە لێڵی و شپرزەیی و بی ئاسۆیی زمان و ئەدەبی كوردی لە كرماشان و ئیلام كردووە كە هەڵبەت لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو تێڕوانین و سیاسەتە قەدەغە و هەڵاواردنە سیستەماتیكەی كە حكومەت لە هەمبەر زمان و فەرهەنگی كوردیدا گرتوویەتە پێش.

ـ قۆناغی سەرهەڵدانی ئەدەبی مۆدێڕنی كوردی:

هەروەك پێشتریش باسمان كرد سەرەتای دەیەی ٧٠ی هەتاوی (١٩٩٢ی زایینی) قۆناغێكی گرنگ و گەلێك هەستیارە لە مێژووی زمان و ئەدەبی هاوچەرخی كوردی بەگشتی لە رۆژهەڵاتی كوردستان و بەتایبەتی لە كرماشان و ئیلام.

لەم قۆناغەدا كە هاوكاتە لەگەڵ شەپۆلی بیری فەلسەفی و ئەندێشە و جیهانبینیی مۆدێڕن، ئەم قۆناغەی ئەدەبی كوردی لە كرماشان و ئیلام لەژێر سێبەری زاڵی فكر و قۆتابخانە مۆدێڕنە و پێكهاتەشكێنەكانی ئەدەبی فارسی كەلە رێگای وەرگێڕانی دەقی بیانییەوە هاتوون، خۆی دەردەخات و لەلایەك دەیهەوێ‌ بە تێڕوانین و ئاراستەیەكی نوێ‌ پێناسەی كۆمەڵگا و ژیان و مرۆڤ بكات و لەلایەكی دیكەشەوە لەناو بازنەی نەریت، ئەدەب و زمانی كلاسیك و خۆماڵی و ناوچەییدا دەخولێتەوە. لەم قۆناغەدا نەوەیەك دەبێتە رچەشكێن و جڵەوی كاروانی داهێنانی ئەدەبی دەگرێتە دەست كە دوو خولیای سەرەكیی هەیە و هاوكات دەیهەوێ‌ بە دوو زمانی جیاواز خەم و ئازار و كەتوارەكانی دەڤەرێكی گرنگ لە كۆمەڵگای كوردی لە دووتوێی ئەدەبدا بخاتە روو.

نەوەی داهێنەری ئەدەبی مۆدێڕنی كوردی لە كرماشان و ئیلام ئەزموونی شۆڕشی گەلانی ئێرانی هەیە و نەوەیەكی خوێندەوارن و زۆرێكیان خاوەنی بڕوانامەی زانكۆ و خوێندنی باڵان و كەسانێكی جیدی و كونجكۆڵن و بە تێڕوانینێكی زانستی و ئاكادیمیانەەوە لە پرسی نووسین و ئەدەبی دەڕوانن و بەرپرسیارێتیی ئەدەبی لەلایەن گرنگترین خەونە. نەوەی نوێ‌ هاوكات لەگەڵ گرتنەبەری شێوازی نووسینی نوێ‌ و خۆ گونجاندن لەگەڵ ئەدەبی مۆدێڕن و پۆست مۆدێڕن، لەلایەكی دیكەشەوە خولیای ئەزموون نەكردنی قۆناغەكانی پێش خۆی و تێپەڕین لێیان لەباری زەمانیەوە بۆتە كەڵكەڵەی و دەیهەوێ‌ هاوسەنگییەك لە نێوان ئەم دوو فكر و خولیایەدا دروست بكات.

بۆیە "چالاكانی ئەدەبی و رەخنەگرانی شیعر و ئەدەبی هاوچەرخی ئیلام و كرماشان و لەو باوەڕە دان كە ئەدەبی كوردی لەو دەڤەرانە لە قۆناغی پۆست مۆدێڕندا لەدایك بووە"، بۆیە ئەركێكی مێژوویی دەكەوێتە سەرشانی لەلایەك دەبێ‌ قەرەبووی ٢٠ ساڵ نەبوونی حزوور و دواكەوتن لە رەوتی گشتیی ئەدەبی كوردی بكاتەوە، لەلایەكی دیكەشەوە كەڵكەڵەی داهێنان و حزووری چالاك لەناو كۆمەڵگەی ئەدەبیی كوردستان و ئێران بەشێك لە هزری داگیر كردووە.

بەرهەمی ئەم نەوەیە كە خاوەن وەها تێڕوانینێكە ئێستا گوتاری زاڵی ئەدەبیی كرماشان و ئیلامە و بەرەبەرە خەریكە رێچكە، پێناسە و فۆرمی تایبەت بە خۆی دەستەبەر دەكات. ئەم نەوەیە كە زۆربەیان زمانی كوردی، واتە زاراوەكانی (گۆران، كەلهوڕی، لەكی، فەیلی و بن زاراوەكانی دیكە) دەزانن و بەرهەمی پێ‌ دەخولقێنن، هاوكات بە شێوەی زانستی لە زمان و ئەدەبی فارسی دەزانن و زۆربەیان لەناو كۆمەڵگەی ئەدەبیی فارسیشدا حزووری چالاكییان هەیە و هەندێكیان خاوەن دەنگ و سەنگی تایبەت بە خۆیانن. بەشێك لە نووسەر و ئەدیبانی كرماشان و ئیلام و شار و شارۆچكەكانی دەورووبەری بەهۆی جۆراوجۆر نیشتەجێی تاران و شارە فارس نشینەكانی دیكەی ئێران بوون و بەهۆی دوور بوون لە جوغرافیای شوێنی لەدایك بوونیان و زاڵ بوونی گوتاری زمان و ئەدەبی فارسی بەسەر ژیان و نووسینیاندا، بەرهەمە فارسییەكانیان لە كوردی زیاترە، كە دەتوانین ئاماژە بە كەسانێكی وەك: "رەشید یاسمی، دوكتور محەمەد عەلی سوڵتانی، عەبدولجەبار كاكایی، محەمەد رەزا كەلهوڕ، فەریبا كەلهوڕ، جەلیل سەفەر بەیگی، دوكتور میرجەلالەدین كەزازی، فەریاد شیری، كوورش هەمەخانی و فەرهاد حەیدەری گۆران و ..." بكەین.

لە بواری شیعری كوردیدا لەناو نەوەی نوێی نووسەرانی كرماشان دەتوانین ئاماژە بەم كەسانە بكەین كە ئەمڕۆ لە مەیدانی ئەدەبیدا كە كەسانێكی وەك: "فەرشید یووسفی، كەرەمڕەزا كەرەمی، محەمەد شەكەری، ئەحمەد عەزیزی، ئەحمەد جەلالی گۆران، سولێمان داوەند، ئەمانوڵڵا خان رەشیدی، وەلی رەزایی، عەلی ئەسغەر زەعفەرانی، كەیوومەرس عەباسی قەسری، عەبدوڵڵا مورادی (دلڕیش مایەشتی)، میرزا یووسف تاڵاندیشی" دەبینرێن كەلە نووسەران و چالاكانی ئەدەبیی دەیەكانی ٥٠ و ٦٠ی هەتاوین (١٩٧٠ – ١٩٨٠ی زایینی) و چالاكانی دەیەی ٧٠ی هەتاوی (١٩٩٠ی زایینی) ئەملا بریتین لە: "جەلیل ئاهەنگەرنژاد، عەلی ئۆڵفەتی، فەریاد شیری، سەعید عبادەتیان، عەلیڕەزا خانی، عەلیڕەزا جەمشیدی، عەباس جەلیلیان، شێردڵ ئیلپوور، ئەردەشیر كەشاوەرز، كوورش هەمەخانی، سەلاحەدین قەرەتەپە، ئیرج قوبادی، بێهرووز ئیبراهیمی، رەزا مەوزوونی، پەرویز بەنەفشی، رەزا یەعقووبی، ئەمین گەجەری، سەجاد جەهانفەرد (ژیار)، مەهوەش سولێمان پوور، پەریوەش مەلەكشاهیان، عەلی محەمەد محەمەدی، میهرداد محەمەدی، ئەمروڵڵا عەزیمی، مەنووچێهر كەمەری، عەزیزی، ئازەرپەیك، فەتاحیان، جەلیلی‌یەكان، شێرزادی، تەقی رەشیدی، یەدوڵڵا لوڕنژاد، سەید محەمەد پەروەر و دەیان کەسی دیکە."

سەرچاوەکان:

سلطانی، محمدعلی، حدیقە سلطانی – جلد سوم، تهران ١٣٧٩.

یوسفی، فرشید، زندگی‌نامە بزرگان کرمانشاه از سدەی اول تا سیزدهم. انتشارات باغ نی، ١٣٩١.

ماڵپەڕی تاقوەسان.

فەلاح شەریف، پێگەی ئەدەبی کوردی لە کرماشان و ئیلام. لە کتێبی (ڕۆچنەیەک بۆ ئەدەبی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان) بەرگی دووەم. سلێمانی ٢٠١٤