بەرەو درووستکردنی حکوومەتێکی سەربەخۆ و دێموکرات لە باشوور

زایینی: ٠٧-١٠-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/١٥ - ١٩:٠٥ تاران
بەرەو درووستکردنی حکوومەتێکی سەربەخۆ و دێموکرات لە باشوور
عەلی مونەزەمی

باشووری کوردستان کە بەشێکە لە کوردستانی گەورە، لە ئاکامی دووجار دابەشبوونی کوردستان دا بە عێراقەوە لکێندراوە. پێش لە دایکبوونی عێراق لە رێگای سزاریەن لە لایەن وڵاتانی زلهێزی براوەی شەڕی یەکەمی جیهانی لە ئاکامی مردنی "پیاوی نەخۆشی ئورووپا" – یانی ئیمپراتووریەتی عوسمانی- مجد و تێکۆشانی کورد بۆ سەربەخۆیی لەو بەشەی وڵاتەکەمان دا بوونی هەبووە. ئەگەر زۆر نەگەڕێینەوە بۆ دواوە، هەر لە سەردەمی شەڕی یەکەمی جیهانی دا مەلکی کوردستان، شێخ مەحموودی حەفید، شاری سلێمانی کردە ناوەندی رێبەریی شۆڕشی سەربەخۆیی کوردستان لەو سەردەمەدا و لە لایەن کوردەکان بە گشتی و رێبەری نەتەوەپەروەر و ناوداری کورد - سمکۆ شکاک-ەوە پشتیوانی لێکرا.

ئامانجی دامەزراندنی وڵاتێکی سەربەخۆ و نەتەوەیی لەو بەشەی نیشتیمانیش دا هەر وەک بەشەکانی دیکە لە رەوتی شۆڕشەکانی کورد لە دوای ڕاپەرینی شێخ مەحموودیش هەر وەک خۆی ماوەتەوە. ئەمڕۆ ئاسۆی وەدیهاتنی ئەو ئامانجە لەمێژینەیە لە هەموو کاتێک روونتر و شانسی گەییشتنمان بە سەربەخۆیی لە هەموو کاتێک زیاترە. رێبەرانی کورد لە باشوور لە بەر روناکایی تیشکی ئەو بیرە نەتەوەییەدا بڕیاریان داوە کە لە ٢٥ی سێپتەمبردا گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی باشووری وڵات بەرێوەبەرن. ئاکامی ئەو بڕیارە دیارە کە بە دڵی دوژمنانی کورد نەبووە و نییە. لەو وتارە دا هەوڵ دەدرێ کە لە بەر تیشکی بیری سێ فیلسوفی گەورە، هابز، لاک و رۆسۆ کە تێئۆرییەکانیان بە "گرێبەستی کۆمەڵایەتی" بە ناو بانگە، هۆکارەکانی دامەزراندنی حکوومەتی سەربەخۆ لە باشوور روون بکرێنەوە. پێویستە بوترێ کە ئاگۆستین دامەزراندنی حکوومەتی سەربەخۆی راستین دەگەڕێنێتەوە بۆ هۆکاری داگیرکاری. لە بەر ئەوەیکە داگیرکەران وەک جەردە و ڕێگر وان و ئارامی و پێشکەوتن لە خەڵک زەوت دەکەن.

رەوشی ڕۆژهەڵاتی نێوەراست بە گشتی زۆر ئاڵۆز و تێکەڵ پێکەڵە و تا ڕادەیەکی زۆر ئانارشیزم بە سەریدا زاڵە و هەر لایەن یان گرووپێک لاواز دەربکەوێ، دەتوانێ ببێتە ئامانجی هێرشی دەوروبەر. وەها حاڵەتێک وەک ئەوەیە کە هابز لە کتێبە بەناوبانگەکەی بە ناوی "لێڤیاتان" دا بە "حاڵەتی سرووشتی یان خوەزایی" ناوی دەبات؛ حاڵەتێک کە تێدا دەسەڵاتێکی سەردەست بوونی نییە و ئەو یەکە دەبێتە هۆکار بۆ ئەوەی هەر تاکێک خاوەنی ئازادییەکی لە ڕادەبەدەری بێ سنوور بێت و ئەوە خۆی لە خۆیدا دەبێتە هۆی ئەوەیکە هیچ کەس و لایەنێک هەست بە ئاسایش و پارێزراوبوون نەکا. بۆیە تاکەکان لەگەڵ باڵادەستێک گرێبەست گرێ دەدەن و هێزێکی حوکمڕانی پێک دێنن. ئەو هێزە حکوومەتییە دەبێتە خاوەنی دەسەڵاتێکی سنووردار بۆ دابین کردنی ئاشتی لە وڵاتدا. هابز تێروانینێکی نەرێنی هەیە بە نیسبەت مرۆڤەکانەوە و پێی وایە کە مرۆڤەکان بە شێوازێکی سرووشتی خۆپەرەستن و حکوومەتەکان وەک پێویستییەک پێکهێنران بۆ ئەوەیکە ئاشتیی نێوان مرۆڤەکان بپارێزن. لە بەر ئەوەیکە هەر مرۆڤێک لە بەر خۆپەرەستی دەتوانێ داوای شتی زیاتر بکا و هەوڵ بدات کە زیاتر دەست بە سەر سەرچاوەکاندا بگرێ و ئەو یەکە دەتوانێ بە ئاسانی لە نێوان مرۆڤەکاندا گرژی و ئاڵۆزی پێک بێنێ.

بەرەواژی هابز، جان لاک پێی وایە کە مرۆڤەکان بۆیە ویستیان پشتگیری لە دامەزراندنی حکوومەت بکەن، کە حکوومەت ئەرکی کەمتر دەداتە تاکەکان و لە بەرامبەردا ئەمن و ئاسایشیان دابین دەکا، لە بەرامبەر مرۆڤەکانی دیکە و گیاندارانی وەحشی دا دەیانپارێزێ و بوونیان لەگەڵ خەڵکی دیکە و ژیانێکی کۆمەڵایەتی دەستەبەر دەکا و .... بۆیە هەبوونی حکوومەت بە قازانجترە بۆیان تا زەرەری هەبێ. ئەوە بەو مانایەیە کە جان لاک تێڕوانینێکی ئەرێنی هەبووە بە نیسبەت مرۆڤ و پێی وابووە کە مرۆڤەکان بە هەستکردن و تێگەیشتن، بەو راستیە دەگەن کە مرۆڤەکان بە هاوکاری دەتوانن قازانجەکانیان باشتر بپارێزن و ئەو تێگەیشتنە هانیان دەدات کە حکوومەت یان نەزمێکی سیاسی پێک بێنن.

بەڵام رۆسۆ پێی وایە کە تاکەکان بۆ پاراستنی ئازادی و مافی خۆیان دەچنە نێو پێکهێنانی حکوومەتێک. بۆیە تاکە ساکارەکان ویست و ئیرادەی خۆیان تێکەڵ بە ویست و ئیرادەی گشتی دەکەن. ئیرادەی گشتی لە سەرووی ئیرادەی تاکەکانەوەیە و بە شێوازێکی یەکگرتوو لە راستای بەرژەوەندیی گشتیدایە. ئیرادەی گشتی لەگەڵ ئیرادەی هەمووان (کۆی ئیرادەی هەموو تاکەکان) جیاوازە. ئیرادەی هەموو تاکەکان شتێکی خۆپەرەستانە و ئێگۆئیستییە؛ بەڵام ئەوە ئیرادەی گشتییە کە دەبێتە هۆی دەسەڵات و هێزی رەوا، بۆیە هێزی بەرێوەبەری و مودیرییەتی دەبێ بەشێک و گرێدراو بە ئیرادەی گشتی بن.

بە لە بەرچاو گرتنی هەل و مەرجی باشووری کوردستان، دەبێ دان بەو راستییە دابنێین کە چارەنووسی باشووری کوردستان تەنیا گرێدراو بە چارەنووسی گەلی کورد نییە؛ بەڵکوو ئەو یەکە گرێدراوەتەوە بە چارەنووسی هەموو ئەو پێکهاتانە کە لە سەر خاکی باشووری کوردستان دەژین و لە دوای پێکهاتنی حکوومەتی سەربەخۆی کوردستان، هەمووان دەبنە بەشێک لە هاووڵاتیانی ئەو حکوومەتە سەربەخۆ نوێیە.

بەڵام بە لە بەرچاوگرتنی ئەو تێئوریانەی سەرەوە، گەلۆ ئەو پێکهاتانە پێویستیان بە پێکهێنانی حکوومەتێکی سەربەخۆ هەیە لە سەر خاکی باشوور یان بوونیان لە چوارچێوەی حکوومەتی ئێستای عێراق دا پێویستترە؟ کام فاکتۆر بە قازانجی پێکهاتنی ئەو حکوومەتە سەربەخۆیە دەور دەگێڕێ؟

ئەگەر ئێمە تێئۆریی هابز بۆ پێکهێنانی حکوومەتی سەربەخۆ لە باشووردا لە بەر چاو بگرین، بۆ کورد بە تەنیا دەتوانێ راست بێ و کوردەکان بە بەستنی کۆنتراکتێک لەگەڵ پارتە سیاسیەکانیان یان رێبەرانیان دەتوانن بۆ پاراستنی خۆیان حکوومەتێکی سەربەخۆ پێک بێنن کە هەم ئەوان بپارێزێ و هەم بەرژەوەندیی ئەوان. بەڵام ئەگەر کورد تەنیا و تەنیا بە شێوازێکی خۆپەرەستانە بەرژەوەندیی خۆی لە بەر چاو بگرێ و گەلانی دیکە کە ئەمرۆ لە سەر خاکی کوردستان دەژین لە بیر خۆیان بەرن، ئەو یەکە نەک چارەسەریی ناکۆکییەکان بە شکڵێکی ریشەیی ناکات، بەڵکوو دەبێتە هۆی پشێوی و سەرهەڵدانی کێشە و گیر و گرفتی نوێ لە نێوخۆی کوردستانی سەربەخۆدا. پاراستنی بەرژەوندیی کورد نایەتە مانای پاراستنی خەڵکی باشوور. لێرە دا باسی کەم و زۆریی گەلانی دیکە ناکرێ، لە بەر ئەوەیکە ماف و ئازادی پێوەندییان بە چۆنایەتییەوە هەیە نەک چەندایەتی.

تێئۆریی جان لاکیش هەر وەک تێئۆریی هابز ناتوانێ جێگای پشت پێ بەستن بێ بۆ پێکهێنانی حکوومەتی سەربەخۆ لە باشووردا. لە بەر ئەوەی کە لێرەدا باسی ئەوە ناکرێ کە حکوومەت بە کام تاک یان گەل چەندە ماف و چەندە ئەرک دەسپێرێ کە ئەو تاک یان گەلانە لە دامەزراندنی حکوومەتێکی سەربەخۆ پشتیوانی بکەن و لە گەڵیدا رێک کەون.

بۆیە بە بڕوای من رێبەران و دەسەڵاتدارانی کورد بە تێگەییشتێنێکی راست و درووست و دێمۆکراتیک هەنگاو بەرەوە سەربەخۆیی هەڵدەگرن و لە جەهد و تێکۆشانێکی زۆردان بۆ ئەوەی کە پێکهێنانی حکوومەتی سەربەخۆ دەرهاوێشتی ئیرادە و ویستی خەڵک و هەموو پێکهاتەکانی خۆجێی باشووری کوردستان بێ. ئەو یەکە لە تێئۆرییەکانی رۆسۆ زۆر نزیکە کە بریارە بە زوویی لە گشتپرسی دا پیشان بدرێ. وەها ئیرادەیەک لە لایەک لە سەرووی ئیرادەی هەموو تاکەکان دەبێ و لە لایەکی دیکەوە لە سەرووی ئیرادەی هەر یەک لە گەلانی خۆجێی باشووری وڵاتەکەمان. ئەو یەکە لە لایەک فاکتۆر و پرەنسیپە دێموکراتیکەکان لە دەستپێکی دامەزراندنی ئەو حکوومەتە نوێیە سەربەخۆیەدا دەچەسپێنێ و لە لایەکی دیکە بەرێوەبەرانی حکوومەت لە سەرئێشە و کێشەکانی پێکهاتەکان دەپارێزێ و هەروەها هەموو تاکەکان و پێکهاتەکان دەتوانن هەست بە ئاسوودەیی بکەن و خۆیان بە شەریک و بەرپرس بزانن لەو حکوومەتەدا.

نموونەی وەها، ئەگەر نەڵێین لە دونیا دا بوونی نەبووە و نییە، بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین کە دەبێتە نموونەیەکی دەگمەن.

چوونی مەسعود بارزانی بۆ کەرکووک و ناوچەکانی دیکە و ئاخافتن لە گەڵ گەلان و هۆزەکانی غەیری کورد و پێکهێنانی شاند بۆ فۆرموولەکردنی داخوازیی ئەوان و دڵنیاکردنیان لە پارێزراوبوونی ماف و ئاسایشیان و ... نیشان دەدات کە بناغەی ئەو حکوومەتە سەربەخۆیە لە سەر دادپەروەری دادەنرێ. یانی چوار فاکتۆری سەرەکی لە بەرژەوەندیی سەربەخۆیی دا رۆڵێکی بەرز دەبینن: ١. ئەوەی کە پێکهێنانی حکوومەتی سەربەخۆ لە ئیرادەی گشتیی خەڵكەوە سەرچاوە دەگرێ ٢. بناغەی ئەو حکوومەتە لە سەر دادپەروەری دادەمەزرێ ٣. دێموکراتیک بوونی ئەو حکوومەتە بە لە بەرچاوگرتنی بەستێنی ئەو حکوومەتە نوێیە کە لە سەر بناغەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان دادەمەزرێ کە بە هەموو کەم و کوڕیەکانیەوە نموونەی دێموکراسییە لە ڕۆژهەڵاتی نێوەراست دا و ٤.
هەبوونی هێزی بەهیزی پێشمەرگە کە دەتوانێ ئاسوودەیی و ئاسایشی هاووڵاتیان دابین بکا.

ئەنجام:

باشووری کوردستان لە مێژ ساڵە خەبات دەکات بۆ سەربەخۆیی. سەربەخۆیی ئەو پارچەیەی کوردستان لە ئیرادەی گشتیی خەڵکەکەیەوە سەرچاوە دەگرێ و بریار وایە لە گشتپرسی دا ئەو ئیرادەیە پیشان بدرێ.

چوار فاکتۆری سەرچاوە گرتنی ئەم سەربەخۆییە لە ئیرادەی گشتی، دادپەروەری وەک بناغەی ئەو حکوومەتە، دێموکراسی و هەبوونی هێزی پێشمەرگە بۆ دابین کردنی ئاسایش و ئاسوودەیی هاووڵاتیان لەو فاکتۆرانەن کە لە بەرژەوەندیی حکوومەتی سەربەخۆی باشووری کوردستان دا دەبن.