مەرگی نووسەر

زایینی: ٢٢-١٠-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٧/٣٠ - ١٨:٠٧ تاران
مەرگی نووسەر
ن: رۆڵان بارت

و: رامان سۆفی سوڵتانی

بەشی یەکەم


باڵزاک له‌ چیرۆکەکەیدا بە ناوی "سارازین"، له‌ باسی ئه‌و خواجه‌یه‌دا که‌ جل و به‌رگی ژنانه‌ی پۆشیبوو، ده‌نووسێ: ئه‌و له‌ راستیدا هه‌ر ژن بوو، به‌ فرمێسکه‌کانیدا که‌ هه‌ر له‌ رێوه‌ ده‌هاتنه‌ خوار، ئه‌و خه‌ون وخه‌یاڵاته‌ی هیچ ئه‌قڵ وئاوه‌زێکی تێدا به‌دی نه‌ده‌کرا، دڵه‌کوتێ سرووشتیەکانی، ئازایه‌تی و هەڵچوون ودڵه‌راوکێ و سڵۆکی ژنانه‌ی..."؛

کێیه‌ ئاوا ده‌دوێ؟ تۆ بڵێی ئه‌مه‌ پاڵه‌وانی داستانه‌که‌ بێ که‌ ده‌یهه‌وێ چاو بنووقێنێ له‌و ڕاستییه‌ی که‌ ئه‌وه‌ خواجه‌یه‌که‌ و‌ له‌ جل و به‌رگی ژنانه‌دا‌ خۆی گۆڕیوه‌؟ بڵێی ئه‌مه‌ باڵزاک هەر خۆی بێ به‌ ئه‌زموونه‌کانی خۆیه‌وه‌ سەبارەت بە ژن؟ یانی ئه‌مه‌ باڵزاکی نووسه‌ره‌ خەریکە بۆچوونی " ئەدەبی" خۆی لە سەر "ژنێتی " بۆ ئێمه‌ دەخاتە ڕوو؟ تۆ بڵێی ئه‌مه‌ درکاندنی حیکمه‌تێکی جیهانی نه‌بێ؟ یاخۆ دەروونناسییەکی رۆمانتیک؟

وڵامی ئه‌و پرسیارانه‌مان قه‌ت بۆ ده‌رناکه‌ون. له‌ به‌رهۆکارێکی سەلمێندراو، ئەویش ئەوەیە نووسین یانی داڕمانی یه‌ک به‌ یه‌کی ده‌نگه‌کان و ئاخێزگەی نووسینەکەش بە گشتی.

نووسین، ئه‌و پانتا سڕ و تێکچنراو و خلیسکەیە که‌‌ بابه‌ته‌که‌ی به‌ر سه‌رنجمان له‌وێدا لە دەست دەخزێ و دەدۆڕێ. پانتایه‌کی نەرێنی لە چەشنی گێژەنێک، که‌ هه‌موو جۆره‌ پێناسه‌یه‌‌ک له‌وێدا بزر ده‌بێ وسه‌ر هه‌ڵدانەوەشی هاوتەریب لە گەڵ پێناسەی هەیکەلی خودی نووسینەکە دەست پێ دەکاتەوە. سه‌رهه‌ڵدانی پێناسه‌ ودیارده‌کانی خودی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ شته‌ی بڕیاره‌ بنووسرێ.

بێ شک هه‌روا هاتووه‌ وهه‌ر واش ده‌بێ. ئەوەی راستی بێ ئه‌و دابڕانە ئه‌و کاته ده‌رده‌که‌وێ که‌ بەسەرهات بە شێوەیەکی خۆبەخۆ، یانی به‌ دوور له‌ هه‌ر جۆره‌ کارکردێکی ده‌ره‌کی، ته‌نیا به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ڕه‌مزکان وهێماکان دێته‌ گێڕانه‌وه‌.( یانی نه‌ک به‌ دەست تێبردنی راستەوخۆ ‌بۆ سه‌ر جیهانی ده‌ره‌وه‌ی).

ده‌نگ، سه‌رچاوه‌که‌ی خۆی بزر ده‌کا، نووسه‌ر ئاوقای مه‌رگی خۆی ده‌بێ و نووسین ده‌ست پێ ده‌کا. بەوحاڵەوە چەمکی ئەم دیاردەیەش جیاوازی تێکەوتووە. له‌ کۆمه‌ڵگا ئیتنیکییەکاندا ئەرکی "گێڕانەوە" ناکەوێتە سەر شانی "تاکە کەسێـ"ک. گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاته‌کان پیشەی راسپێردراوێک ، جادووبازێک یان شایەتحاڵێکە. ئه‌ویش نه‌ک له‌ سۆنگه‌ی "بلیمەتی "کەسەکەوە، بەڵکوو ئاستی " نواندنـ" ه‌که‌ی - ‌‌واتە پسپۆڕی و لێزانی ئه‌و به‌ سه‌ر رەمز و رازەکانی گێڕانه‌وه‌دا- یه‌ کە دەکەوێتە بەر سەرنج و رێزی لێ دەگیرێ.

نووسه‌ر که‌سایه‌تییه‌که‌ ئه‌مڕۆیی، به‌ر‌هه‌می کۆمه‌ڵگای خۆمانه.‌ هه‌ربۆیه‌ش له‌ رەوتی سەرهەڵدانی لە جەرگەی سەدەکانی ناوەراستەوە، به‌ ڕێبازی ئه‌زموونخوازی ئینگلیزی وهزرخوازی فه‌رانسه‌وی وباوه‌ڕهێنان به‌ بزووتنه‌وه‌ی چاکسازی ئایینی –واته‌ داشکانه‌وه‌ی ئایین بۆ باوه‌ڕی تاکه‌که‌سی له‌ کۆمه‌ڵگادا- توانی بایه‌خی تاکه‌که‌س، به‌ واتایه‌کی گه‌وره‌تر،" خودی مرۆڤ" بدۆزێته‌وه‌. جێی‌ خۆشیه‌تی ئه‌گه‌ر،‌ هه‌ر ئه‌م ئەزموونخوازییە که‌ پاڵاوته‌ و لووتکه‌ی جیهانبینی سه‌رمایه‌دارییه‌، زۆرترین بایه‌خ ده‌دات به‌ خودی نووسه‌ر. نووسه‌ر به‌رده‌وام به‌ سه‌ر کتێبه‌ مێژووییە ئه‌ده‌بیه‌کاندا، به‌ سه‌ر ژیاننامه‌ی نووسه‌ران و دیمانه‌ی گۆواره‌کاندا حکوومه‌ت ده‌کا. نووسه‌ر ئێستاش به‌ سه‌ر خودی وشیاری "قه‌ڵه‌م به‌ ده‌ستاندا-که‌ ئارەزوو دەکەن خۆیان و به‌رهه‌مه‌کانیان له‌ رێگه‌ی له‌خۆدوان و گێڕانه‌وه‌ی بیره‌وه‌ریه‌کانیانه‌وه‌، له‌ یه‌ک شه‌ته‌ک بده‌ن- ده‌سه‌ڵاتداری ده‌کا.

سیمایه‌کی که‌ له‌ نێو فه‌رهه‌نگی جه‌ماوه‌ردا، له‌ ئه‌ده‌بیات خۆ ده‌خاته‌‌ به‌رچاو، دیمه‌نێکه‌ که‌ به‌شێوه‌یه‌کی چڕ و ملهۆڕانه ‌به‌ سه‌ر جه‌غزی نووسه‌ردا، واته‌ خودی خۆی، ژیانی، حه‌ز و سه‌لیقه‌ و سۆز و خرۆشه‌کانیدا ده‌خولێته‌وه‌. ئێستاش زۆربه‌ی ڕه‌خنه‌کان هه‌ر ئه‌و واتایه‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌: ئاکام و به‌رهه‌می کاری بۆدلێر، یانی نامرادی و جوانه مه‌رگی خودی بۆدلێر، کاری وانگۆک یانی شێتیه‌که‌ی و کاری چایکۆفسکی به‌رامبه‌ره‌ ده‌گه‌ڵ رەزیلی و نەگبەتی چایکۆڤسکی.

لێکدانه‌وه‌ی به‌رهه‌مێک، هه‌میشه‌ له‌ ناو پیاوێک یان ژنێكدا که‌ خوڵقێنه‌ری ئه‌و به‌رهه‌مه‌یه‌، مسۆگه‌ر ده‌بێ. هه‌ر ده‌ڵێی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ - له‌ ڕێگه‌ی بە تەمسیل کردنی - تا ڕادەیەک بێ گرێ و گۆڵی – نووسراوەی خەیاڵکردەوە - ئاکامی ده‌نگی که‌سێکی تاقانەمان بە گوێدا دەچرپێنێ ‌. ده‌نگی نووسه‌ر، که‌ ئێمه‌ به ‌"مه‌حره‌می ڕازی خۆی" ده‌زانێ.

هه‌ر چه‌نده‌ زاڵیه‌تی نووسه‌ر به‌رده‌وام به‌ته‌واوی هێزیه‌وه‌ خۆی ده‌رده‌خا.(ره‌خنه‌ی نوێ جگه‌ له‌ داسه‌پاندنی ئه‌و، ئه‌م زاڵیه‌تیه‌ هیچی تری له‌ ده‌ست نه‌هاتووه‌.) به‌ڵام حاشای لێناکرێ؛ گەلێ نووسه‌ریش بوون زۆر له‌مه‌و به‌ره‌وه‌ بێ‌وچان هه‌وڵیان بۆ کاڵ کردنه‌وه‌ی ئه‌م ڕه‌نگه‌ زاڵه‌ داوه‌.

له‌ فه‌رانسە، بێ شک مالارمه‌ بوو بۆ یه‌که‌م جار به‌ چاکی هه‌ستی به‌و پێویستییه‌‌ کرد، که‌ ده‌بێ خودی زمان له‌ جێگای ئه‌و که‌سه‌ دابندرێ، که‌ تا دوێنێ به‌ خاوه‌نی زمانه‌که‌ داده‌ندرا. ئه‌و له‌ زووتره‌وه ‌ئه‌و نیازه‌ی هه‌ست پێکردبوو. بۆ مالارمه‌ و هه‌روه‌ها بۆ ئێمه‌ش ئه‌وه‌ زمانه‌ که‌ ده‌ئاخوێ نه‌ک نووسه‌ر. نووسین له‌ سۆنگەی جۆرێک لە پێشکاری بۆ کەسایەتی سڕینەوە (هەڵبەت نابێ ئەمەمان لە گەڵ مژاری بابەتێتی دەست و پێ گری رۆماننووسی ریالیست لێ تێک بچێ) گه‌یشتۆته‌ ئەو ئاستەی کە زمان بە تەنیا خۆی کاریگەرە و "نواندن" دەکا نەک " من". سەرلەبەری بوتیقای مالارمە بریتییە لە دامرکانەوەی نووسەر لە پێناو نووسیندا.(دیارە ئەوەش بە واتای ئەوەیە دەیهەوێ خوێنەر بۆ پلە و ئاستی خۆی هەڵکێشێتەوە )
والری که‌ له‌ سۆنگه‌ی ده‌روونناسی "خودەوە" ‌ده‌ست و باڵی گیرابوو، به‌ راده‌یه‌کی به‌ر چاو ئاستی ده‌سه‌ڵات و کارتێکردنی تیۆری مالارمه‌ی نزم کرده‌وه‌. به‌ڵام ئۆگری مالارمه‌ به‌ کلاسیزم وای کرد روو بکاته‌ وانه‌کانی هونەری "به‌یان". والری هیچ کات ده‌ستی له‌ لۆمه‌ و گاڵته‌ کردن به‌ نووسه‌ر هه‌ڵنه‌‌گرت. والری شێلگیرانه‌ جه‌ختی کرده‌ ‌ سه‌ر سرووشتی زمانناسانە (یان وه‌ک ده‌ڵێن سرووشتی بە مەترسی‌) کاره‌که‌یی و له‌ ‌ په‌خشانه‌کانی دا به‌رده‌وام لایه‌نگریی له‌ بیچمی سەرەکی، که‌لامیی بوونی ئه‌ده‌بیات کرد. که‌ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌مدا هه‌ر جۆره‌ داڵده‌ بردنه‌ به‌ر "ده‌رووناوی بوون"ی نووسه‌ری بێ یه‌ک ودوو به‌ خورافە دێته‌ به‌ر چاو.

پرۆست خۆی، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و شته‌ ده‌وونناسیانه‌ی که‌ به‌ ڕواڵه‌ت وه‌ک لێکدانه‌وه‌کانی ئه‌و سه‌یری ده‌که‌ن، به‌ راشکاوی و ئازایانه‌ و هه‌روه‌ها به‌وپه‌ڕی وردبینیه‌وه‌ هه‌وڵی ده‌دا بۆ شێواندنی پێوه‌ندی نێوان نووسه‌ر و که‌سایه‌تییه‌کانی نێو به‌رهه‌مه‌که‌ی. بۆیه‌ش له‌ به‌رهه‌مه‌کانی پرۆست دا ئه‌و که‌سه‌ی که‌ چیرۆک ده‌گێڕێته‌وه‌ ئه‌و که‌سه‌ نییه‌ که‌ دیویه‌تی و هه‌ستی پێکردووه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و که‌سه‌ش نییه‌ که‌ له‌ ناوه‌ندی نووسین دایه‌. به‌ڵکوو ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ ته‌مایه‌تی‌ بنووسێ. (ئه‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌ ده‌گێڕێته‌وه‌/بگێڕەوە/ پیاوه‌ گه‌نجه‌که‌ی ناو چیرۆکه‌که‌یه‌، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌و پیاوه‌ کێیه‌ و چه‌ند ساڵی ته‌مه‌نه‌؟ ده‌یهه‌وێ بنووسێ به‌ڵام ناتوانێ.

رۆمان له‌و شوێنه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کا، که‌ نووسین مسۆگه‌ر ده‌بێ.) پرۆست له‌ راستیدا حیماسه‌ی نووسینی نوێی خوڵقاند. ئه‌و له‌ کوێن گێڕانەوەی ژیانی خۆی لە دوو توێی رۆمانه‌که‌یدا(وەک ئەوەی زۆربەی جار وای بۆ دەچین) له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ لایه‌کی پێچه‌وانه‌دا هه‌نگاوی نا و دەقاودەق ژیانی خۆی کرد بە بەرهەمێک ، کە لە کتێبەکەیدا خۆ دەردەخا. به‌و پێودانه‌ بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ شارلۆس لاسایی مو‌نتسکیو ناکات ومو‌نتسکیوش- له‌واقعی حیکایه‌تی و مێژوویی خۆیدا- بەدەر له بوونێکی دووهه‌میی نییە که‌ ئەویش له‌ شارلۆسه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. له‌ کۆتاییشدا بێ ئه‌وه‌ی پێویست بکا پشوومان له‌م" پێش‌مێژوویی نوێخوازیه"‌ زیاترهه‌ڵکێشین، ده‌بێ ئاوڕێک له‌ سوررئالیسم بده‌ینه‌وه‌. هەرچەندە سوررئالیسم نه‌یتوانی ئاستێکی به‌رزو شیاو بۆ زمان قاییل بێ.[زمان سیستمێکی بەرهەم هاتوو له‌ ڕه‌مزه‌کانه‌ و ئامانجی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ش، رۆمانتیکانه‌ خاپوورکردنی راسته‌وخۆی ره‌مزه‌کان بوو. ئەمەش خۆی له‌ خۆیدا لە خەیاڵێکی خاو بەدەر نەبوو. چونکه‌ ره‌مز بۆی نییە خاپوورببێ. ره‌مز ته‌نیا ده‌کرێ "بخرێتەوە گەڕ").

به‌ڵام هه‌ر چی بێ توانی له‌ هێنانه‌ خواری ئاستی پیرۆزێتی سیمای نووسەردا کاریگه‌ر بێ .

سورئالیسم ئه‌م ئه‌رکه‌ی به‌ پێشنیارە یەک لە دوای یەکەکانی خۆی، له‌ پێناو تێک ڕماندنی له‌ نا‌کاوی خواستەکان لە مانا (هه‌مان چه‌مکه‌ به‌ ناو بانگه‌که‌ی – هەژان- له‌ سوررئالیسمدا)جێ به‌ جێ کرد.ئه‌ویش به‌ سپاردنی ئه‌رکی نووسین به‌ حاڵه‌تێکی وا که‌ له‌ خۆڕا و به‌ پڕتاو ده‌ست بکه‌ی به‌ نووسین.(ئه‌و شته‌ی که‌ ئاوەز خۆی لێی بێ خه‌به‌ره‌-به‌ ده‌ست وبە بڕوا هەبوون بە ماک وئه‌زموونێک له‌ سه‌ر بنه‌مای نووسینی هاوکات و لە گەڵ یەکتر، له‌ سۆنگه‌ی چه‌ند که‌سه‌وه‌.

کۆتایی بەشی یەکەم