مەرگی نووسەر

زایینی: ٠٦-١٢-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٩/١٥ - ٢٠:٠٦ تاران
مەرگی نووسەر
ن: رۆڵان بارت

و: ڕامان سۆفی سوڵتانی

بەشی دووهەم و کۆتایی

زمانه‌وانی به‌ وه‌لانانی خودی چه‌مکی ئه‌ده‌بیات(له‌ راستیشدا ئه‌و جۆره‌ زیپک و بایەخانەش، بایه‌خی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن) له‌ هه‌مان کاتدا که‌ واپێشان ده‌دا هه‌مووی ئه‌م ئیلهامە باس له‌ پرۆسه‌یه‌کیی بێ‌ناوه‌ڕۆک ده‌که‌ن به‌ئامانجی وێران کردنی نووسه‌ر، خۆی به‌ پۆلێ که‌ره‌ستەی پڕبایه‌خی لێکۆڵینه‌وه‌ ته‌یار ده‌کات. له‌ ڕوانگه‌ی زمانناسیه‌وه‌ ئه‌م پڕۆسه‌یه‌، بێ ئه‌وه‌ی پێویستیشی به‌وه‌ هه‌بێ به‌ که‌سایه‌تی خوێنه‌ران پڕ کرێته‌وه‌، کارکردی خۆی هه‌ر ده‌پارێزێ.

زمانناسی ده‌ڵێ: نووسه‌ر بۆ نووسین له‌ شایەتێک زیاتر نییه‌، هەر بەو چەشنە کە "من" ناتوانێ لە شایەتێک زیاتر بێ کە باس لە "من" دەکا.

زمان بابه‌ت ده‌ناسێ، نه‌ک "که‌س". بابه‌تـیش- لە گەڵ ئەوەی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و" ئیلهامە" که‌ پێناسه‌ و مه‌رجی پێ ده‌به‌خشێ، لە خۆیدا هیچ نییە – بەسە بۆ ئەوەی یەکپارچەیی ببەخشێ بە زمان. بەگشتی بابه‌ت لە دەستی دێ وهه‌ڵگری ئه‌و‌ه‌ هەیە‌‌ له‌ هه‌موو وزه ‌و توانستەکانی زمان که‌ڵک وه‌رگرێ.

سڕینەوەی نووسه‌ر(جێی خۆیەتی لێرەدا ده‌گه‌ڵ برێشت هاوده‌نگ بین، لەو شوێنەدا که‌ باس له‌ مه‌ودادانانـی راسته‌قینه‌ دەکا ودەڵێ : نووسه‌ر لە چەشنی کۆته‌ڵێک له‌ دوورترین خاڵی گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بیدا له‌ چاوان ون ده‌بێ). ته‌نیا راستییه‌کی مێژوویی یا هه‌نووکه‌یی وقۆڕغ کراوی پەیوەست بە "نووسین"ەوە نییه‌. سڕینەوەی نوسه‌ر، ده‌قی نوێ‌ ده‌گۆڕێ.(روونتر بڵێم: ده‌ق ئه‌مجاره‌یان جۆرێک بەرهەم دێ و ده‌خوێندرێته‌وه‌ که‌ نووسه‌ر له‌ هیچ ئاستێکیدا بەرچاو ناکەوێ.

لێرەدا جیاوازییەک لە رێکخرانی کاتدا بەدی دەکرێ. نووسه‌ر، ئەگەر باوەڕی پێ بێنین، هەمیشە وەک سەربردەیەک لە کتێبەکەی لێی دەڕوانین. کتێب و نووسه‌ر هه‌ر خۆبه‌خۆ له‌سه‌رهێڵێکی تاک دەوەستنەوە .هێڵێک که‌ دابه‌ش بووه‌ به‌ دوو که‌رتی پێشترو پاشترە‌وه‌. پێمان وایە کە ئەوە نووسەرە کە هەوێن دەدا بە کتێب، بەواتایەکی‌تر یانی نووسه‌ر‌ به‌ر له‌ بوونی‌ کتێبه‌که‌ی بوونی هه‌یه‌، بیر ده‌کاته‌وه‌، ئازار ده‌چێژێ، بۆی دەژی و سه‌روه‌ری ئه‌و‌ به‌ سه‌ر به‌رهه‌مه‌که‌یدا، وه‌ک پێوه‌ندی باوک ‌ده‌گه‌ڵ جگه‌رگۆشه‌که‌ی وایه‌.

له روبەڕووبوونەوەیەکی تەواوعەیار ده‌گه‌ڵ ئه‌م ڕامانه‌دا، "قەڵەم بەدەستی ئه‌مڕۆیی هاوکات ده‌گه‌ڵ ده‌قه‌که‌دا له‌دایک ده‌بێ. به‌هیچ جۆر نه‌ ئه‌م سه‌روه‌رییە به‌سه‌ر د‌ه‌قدا هه‌یه‌ نه ‌ده‌ق سه‌روه‌ری به ‌سه‌ر ئه‌ودا. لە حاند کتێبه‌که‌شدا - لە کوێن "بار"- قەڵەم بە دەست دەوری –"بەربار"ەکە ناگێڕێ. زه‌مه‌نێکیش جگه‌ له‌ کاتی "ئیلهام پێکران" بوونی نییە‌. هه‌ر ده‌قێکیش به‌رده‌وام لە ئێرە‌ و لە ئێستادا ده‌نووسرێته‌وه‌. راسته‌قینه‌ ئه‌مه‌یه‌ (یاخۆ لێ تێگەییشتنی وایە) که‌ نووسین ئیتر به سه‌ر‌ کاروباری نووسینه‌وه، یادداشت هەڵگرتن، نواندنه‌وه‌ و وێناکردن، (به‌وجۆره‌ی کلاسیکخوازەکان لێی ده‌دوێن) ده‌لاله‌ت ناکات. نووسین ده‌قاوده‌ق به‌ سه‌ر ئه‌و شته‌دا که‌ زمانه‌وانه‌کان - به‌پێی‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئاکسفۆرد- ناوی ده‌نێن جۆرێک کردار، بیچمێکی ئاخاوتەی ده‌گمه‌ن و که‌م وێنه‌، ده‌لاله‌ت ده‌کا. ( شێوازێک که‌ لە رێزماندا بە یەکەم که‌سی تاک و‌ لە زەمەنی "ئیستا"دا بێژ دەکرێ). له‌م بیچمی ئاخاوتەیەدا "ئیلهام" جگه‌ له‌ کردارێک که‌ له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌وه ‌ده‌ربڕین مسۆگەر دەبێ، واتایەکی تری نییه‌. (یانی هیچی دیکەی بۆ کوتن پێ نییە‌)، بۆ وێنە شتێکی ئاوا: بڵێی "من ڕاده‌گه‌یه‌نم" له‌لایەن پاشاکانه‌وه‌، یان بڵێی"من ده‌چڕم ‌" له زمان شاعیرانی که‌وناراوه‌.

"قەڵەم بە دەستی" ئه‌مڕۆیی به‌ ده‌رهاویشتن و ناشتنی نووسه‌ر، وه‌ک له‌ ڕوانگەی سه‌رسه‌ره‌کییه‌کانی پێشینیانیدا بەدی دەکرێ، ئیترناتوانێ بێته‌ سه‌ر ئه‌و رایە "که‌ ئه‌م ده‌سته‌ ده‌روه‌ستی ئه‌م بیر و هه‌سته‌ نایه‌. ناتوانێ فه‌رمانێکی وا ده‌ربکات و به‌و شێوه‌یه‌‌ و به‌پێی نیازی خۆی ته‌گه‌ره‌ بخاته‌ سه‌ر رێی ئه‌و ڕه‌وته‌ی سه‌ره‌وه‌ وبه‌ فیتی دڵی خۆی تیف تیفه‌ی ئه‌و قه‌واره‌یه‌ بدات که‌ خۆی به‌ دڵیه‌تی. به‌ پێچه‌وانه‌وه، ‌له‌ لای ئه‌و، ده‌ستێکی دابڕاو لە هه‌موو ده‌نگێک له‌ ژێر کاریگەری حاڵ‌و‌هه‌وای رەهای نووسینه‌وه‌دا، (نه‌ک ده‌ربڕین)، له‌ چوارچێوەیەکی بێ‌ ئاخێزگە و سەرچاوەدا ده‌که‌وێته‌ پشکنین. (یان هیچ نه‌بێ له‌ ده‌و‌رێکدا که‌ ئاخێزگەیە‌کی تری بێجگه‌ له‌ خودی زمانه‌که‌ نییه‌، ئەو زمانەی که‌ به‌رده‌وام گومان ده‌خاته‌ سه‌ر هه‌موو ئاخێزگەکان).

ئه‌وه‌ ده‌زانین ده‌ق، بە تەنیا بە دێڕێک ناڵێن کە لە لێزگەیەک وشە پێکهاتبێ که‌ واتایه‌کی ئاسمانی ("په‌یام"ی نووسەر-خودا)ی لێوه‌ده‌رچێ؛ به‌ڵکوو که‌شایه‌کی فره‌رەهەندە،‌ له‌ کۆمه‌ڵه‌ نووسینێکی جۆراوجۆردا، که‌ هیچ کامیان خاوەن رەسەنایەتی نین، له‌وێدا تێکه‌ڵ به‌ یه‌ک ده‌بن و له‌یه‌ک ده‌نگوێن.

ده‌ق له‌ تان‌وپۆی ئه‌و حیکایه‌تانه‌ پێکهاتووه‌ که له ناوەندگەلێکی لە ئەژمارنەهاتووی کلتووریەوە وەرگیراون. هه‌روه‌ک بوڤارد و پێکووشه‌، ئه‌و دوو لاساییکەرەوە‌ هەردەم زیندووە‌. که ‌له‌ یه‌ک کاتدا هه‌م به‌رز و به‌ڕێز بوون، هه‌م قەشمەری و گاڵتەجار. ئه‌و هەمووە قەشمەرییەیان راسته‌ و راست باسی له‌ راسته‌قینه‌ی نووسین ده‌کرد. نووسه‌ریش ته‌نیا ئه‌مه‌ی له‌ ده‌ست دێ لاسایی حاڵ‌وهه‌وایه‌ک بکاته‌وه‌ که‌ زیاتر ده‌ره‌کییه‌ نه‌ک ده‌روونی. تاکە دەسەڵاتی ئەو له‌مه‌دایه‌ که‌ نووسینه‌کان ئاوێتەی یەکدی بکات و رووبه‌ڕووی یه‌کیان بکاته‌وه‌. به‌ جۆرێ قه‌ت وانه‌بێ وەها لە خۆی ڕاببینێ پشت به‌ یه‌کیان ببه‌ستێ.

ئه‌و ئه‌گه‌ر ئامانجی گێڕانه‌وه‌ی"خۆی" بووایە، ده‌بوو لانیکه‌م ئه‌مه‌ی بزانیبایه‌: ئه‌و"شته"‌ ده‌روونیه‌ی ده‌یهه‌وێ به‌ زمانێکی‌تر بۆمانی بگێڕێته‌وه‌، لە خۆیدا فه‌رهه‌نگێکی وشه‌یە، که‌ وشه‌کانی بەته‌نیا لە سۆنگەی وشه‌گەلێکی ترەوە لێکده‌د‌رێنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ڕه‌وتێکی به‌رده‌وامه‌ و لە کۆتایی نایه‌.

"تۆماس دۆکو‌ینسی" لاو تووشی بوو بە تووشی ئەزموونێکی لەم چەشنەوە؛ دۆکۆینسی له زمانی یونانیدا هێنده‌ پسپۆڕ بوو، توانی به‌مەبەستی وەرگێڕانی باوه‌ڕگەل و ئیماژی تازە تازه‌ بۆ سه‌ر ئه‌و زمانه‌ مردووه‌،(وەک بودلێر لە paradis artificiels دا باسی لێوە دەکا) فه‌رهه‌نگێکی وەها بۆ خۆی ده‌سته‌به‌ر بکا که‌ بەمتمانەوە پشتی پێ ببه‌ستێ. ئەم فەرهەنگی وشەیە له‌ هه‌مووی ئه‌و فه‌رهه‌نگی وشانه‌ی لە ئەنجامی هەوڵە ئاساییەکانی بابەتە ئه‌ده‌بیه‌کاندا نووسراون، قووڵتر و به‌ربڵاوتر بوو.

قەڵەم بە دەست کە‌ له پاش نووسه‌ر سه‌رهه‌ڵده‌دا، لە جیاتی ‌جۆش و خرۆشه‌کان، خوو وخده‌کان، خه‌م وکارتێکردنه‌کانی، ئەم فەرهەنگە زەبەلاحەی وشەیە، له ‌ده‌روونی خۆیدا هه‌ڵده‌گرێ و شێوه‌ نووسینێکی له‌ وه‌ستان‌نه‌هاتووش که‌ له‌ دووتوێی ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ی هەڵدێنجێ: ژیانیش جگه‌ له‌ لاساییکردنه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه‌ کارێکی تری له‌ ده‌س نایه‌. کتێب خۆی لە خۆیدا تانوپۆی له‌ نیشانه‌کان پێکهاتووه‌؛ لاسایی کردنه‌وه‌یه‌کی بێ ئاکام، که‌ هه‌تاهه‌تایه‌ ناگا بە ئەنجام.

بە وەلانانی نووسەر، ئیتر بانگه‌شه‌ی ‌رەمزکردنەوە لە دەق بایەخێکی ئەوتۆی نامێنێ. ئه‌گه‌ر نووسه‌رێک بە دەقەکە ببەخشین، ده‌قه‌که‌مان ده‌ربه‌ستی شتێک کردووه‌. به‌ جۆرێک، مه‌دلوولێکی به‌ ئه‌نجام گه‌ییشتوومان بە ئەستۆدا بڕیوە و ده‌قه‌که‌مان داخستووه‌. وه‌ها تێگه‌ییشتنێک له‌سه‌ر ده‌ق، ده‌گه‌ڵ ره‌خنه‌ش ده‌گونجێ. ئه‌گه‌ر وابێ، ئه‌و کات ئه‌رکی هەرە گرانی ره‌خنه‌، ده‌بێته‌ گەڕان و پشکنین بە شوێن دۆزرانەوەی نووسه‌ر(یان لێ تێگه‌ییشتنه‌کانی ئه‌و: کۆمه‌ڵگا، مێژوو، زه‌ین، ئازادی) له‌ پاشخانی بەرهەمەکەوە: ئه‌و کاته‌ که‌ لێفە لە سەر نووسه‌ر هەڵدراوە، ده‌ق" شی کراوەتەوە"و ئه‌مه‌ش یانی سه‌رکه‌وتنی ره‌خنه‌گر.

هه‌ر بۆیه‌ش زۆر سه‌یر نییه‌ لهباری مێژووییه‌وه‌ دەسەڵاتداری نووسه‌ر هاوواتا بووه‌ ده‌گه‌ڵ دەسەڵاتدارێتی ره‌خنه‌گریش. هه‌روه‌ها سه‌یریش نییه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ئه‌بینین، ره‌خنه(جا چ ره‌خنه‌ی نوێ و ئەمڕۆییانە بێ یاخود شتێکی تر)‌ و نووسه‌ر هه‌ر دووکیان، شان بە شانی یەکدی به‌ره‌و سڕانه‌وه‌‌ ئه‌چن. له‌ فره‌چەشنی نووسیندا، له‌ جیاتی ره‌مزکردنەوە‌ هه‌مووشتێک ده‌بێ ره‌ها بکرێ. پێکهاته‌، له‌ هه‌ر خاڵێک و هه‌ر رووپه‌ڕێکدا بۆی هەیە بەرده‌وام درێژه‌ی هەبێ و بڕەوێتەوە (وه‌ک تاڵێک لە گۆره‌وی)، به‌ڵام له‌ پشت ئه‌وه‌وه‌ دەسکەوتێکی ترمان نابێ. پانتای نووسین بۆ ئەوە نییە دزە بکەیە ناخیەوە و موو بە مووی بدۆزییەوە، به‌ڵکوو هەوارێکە بۆ ئه‌وه‌ی سه‌فه‌ری تێدا بکه‌ی. نووسین، لەگەڵ ئەوەدا بە کردەوە خۆدەدزێتەوە لەوەی مانا بە دەستەوە بدا، لە گەڵ ئەوەش، به‌ شێوه‌یه‌کی رێکخراو، مانا داده‌ڕێژێ بۆ ئه‌وه‌ی بیسڕێته‌وه.‌ به‌م شێوه‌یه ده‌قاوده‌ق ئه‌ده‌ب (باشتر وایه‌ لێره‌وه‌ بڵێین نووسین)، به‌ خۆپاراستن له‌ جێگیرکردنی "راز"ێکی دیاریکراو، مانایه‌کی به‌ ئه‌نجام گه‌یشتوو بۆ ده‌ق(هه‌روه‌ها بۆ جیهان ‌له‌ شێوه‌‌ی ده‌ق) ئه‌و شته‌ی به‌ جۆرێک دەکرێ ناوی بنێین چالاکی دژە ئاسمانی، ده‌خاته‌ گه‌ڕ. چالاکییه‌ک که‌ له‌ڕاستیدا خۆی شۆڕشێکه‌، لە بەرئەوەی خۆپاراستن له‌ سوورکردنەوەی مانا له‌ لێکدانه‌وه‌ی دواییندا، خۆلادانە له‌ خوا و ‌دەرکەوتە زەینییەکانی ئه‌و- به‌ڵگه‌، زانست، یاسا-ه‌.

وه‌رن با داگەڕێینەوە‌ سه‌ر رسته‌که‌ی باڵزاک؛ که‌س "تاکه‌ که‌س"ێک ئه‌و ڕسته‌یه‌ی به‌ زاردا نه‌هاتووه‌: پێگه‌ی راسته‌قینه‌ی نووسین نه‌ک له‌ ئاخێزگە‌ و ده‌نگیدا، به‌ڵکوو ده‌بێ له‌ خوێندنه‌وه‌دا بۆی بگه‌ڕێی. نموونه‌یه‌کی باشتر دێنمه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی باشتر لێمان روون ببێتەوە: له‌ توێژینه‌وه‌یه‌کی ئەم دواییانەدا(له‌ لایان جی.پی.وێرنان) که‌ تەرخان کرابوو بە خستنەڕووی رەگەزە دووانە و گوماناوییەکانی نێو تراژێدیا یوونانیەکان وا ده‌رکه‌وت که‌ تانوپۆی ده‌قه‌ تراژێدیه‌کانی یونانی له‌ وشه‌گه‌لێک پێکهاتووە که‌ لە دوو سەرەوە واتا ده‌به‌خشن؛ وشه‌گه‌لێک که‌ هه‌ر کارەکتەرێک له‌ سه‌رێکه‌وه‌ لێی تێده‌گا (له‌ راستیشدا هه‌ر ئه‌م خراپ تێگه‌یشتنه به‌رده‌وامه‌یه‌ بیچم ده‌بەخشێ به‌ تراژیدیا) به‌ڵام بەم حاڵەوە که‌سێکیش هه‌یه‌ ده‌گه‌ڵ دوو واتایی بوونی هەر وشەیەکیشدا، لێی تێده‌گا و سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ئەوەندە تێگەییشتووە،‌ کەڕبوون و گوێ نه‌بیسبوونی ئه‌و که‌سایه‌تییانه ببینێ کە خەریکن لێکدا له‌ به‌رده‌م ئه‌ودا قسه‌ دەکەن. ئه‌مه‌ش هه‌مان خوێنه‌ر(بیسه‌ر)ه. سه‌رله‌به‌ری "بوونێتی" نووسین به‌م شێوه‌یه‌ دەگا بە خاڵی گۆڕان: ده‌ق له‌ پۆلێ نووسینی چه‌ند رەهەندیدا، که‌ هه‌ر کامیان له‌ چەندین فه‌رهه‌نگی جیاجیا هەڵێنجراون و‌ خزێندراونەتە نێو پێوەندی نێوان ده‌مه‌ته‌قێ - وتن و بیستن- و دەمەقاڵە و چەلەحانەی گاڵتەجارەوە. لێرەدا دەگەین بە خاڵێک، کە جەمسەری ئەم رەهەندە جیاجیایانە لەودا دەگەنەوە بە یەک، ئه‌و خاڵه‌ش، خوێنه‌ره‌، نه‌ک "نووسەر"، کە تا ئیستا وایانکوتووە.

سەرچاوە: ماڵپەری ئەنجومەنی ئەدەبی بۆکان