کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا

زایینی: ٠٥-٠١-٢٠١٨ - هەتاوی: ١٣٩٦/١٠/١٥ - ١٦:١٠ تاران
کۆمەڵگەی ئازاد لە سێبەری دێموکراسیدا
جەماڵ فەتحی

ئەگەر ئازادی پێناسەی ڕاستەقینەی خۆی بۆ بکرێت و هەموو ویست و ئارەزوویەکی دەروونی نەچێتە چوارچێوەی ئازادییەوە و بە ئازادی لە قەلەم نەدرێت و لە هەموو کۆمەڵگەکان و لە مێشکی هەموو تاکەکاندا پێناسەیەکی ڕاست ببێتە پێوەر و جێگیر بکرێت، پێدەچێت سەرەڕۆیی مرۆڤەکان کونتڕۆڵ و بەرتەسک بکرێتەوە؛ چونکە ئەو ئازادییە کە حەز و خولیای هەموو مرۆڤێکە و تەنانەت لە نێوان مرۆڤ و ئاژەڵیش خاڵێکی هاوبەشە، بندەستیی کەسانێکی دیکەی لێ دەکەوێتەوە و واتای سەرەکیی ئازادی تێکدەشکێنێت و هێڵە سوورەکانیش دەبەزێنێت، بەڵام ئەگەر بەپێچەوانەی ئەمە بێت، ئازادی مانا ڕاستەقینەکەی خۆی مسۆگەر دەکات و ئیتر ئازادی تاکێک بندەست بوونی کۆمەڵگە و تاکەکانی دیکەی بە دواوە نییە و لەگەڵ سەرەڕۆیی جێگەیان پێکەوە ناگۆڕدرێت.

"لۆرد ئەکتەن"، مێژوونووسی ئینگلیزی لە سەدەی ١٩ی زایینی وتوویەتی: "ئەگەر مێژوو بنووسین دەبێت لەو کاتەوە دەست پێ بکەین، کە مرۆڤ هەڵوەدای ئازادی بووە".

"ژان ژاک ڕۆسۆ"یش لە وتارێکیدا بە ناوی "ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی" دەقەکەی بەم ڕستەوە دەست پێ دەکات: "مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە بە سەربەستی لە دایک دەبێت، بەڵام لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیادا بندەست و دیلە".

دیارە ڕوانگەکان لەمبارەوە جیاوازن بەڵام ڕوانگەی ڕۆسۆ لە سەر ئازادی ڕوانگەیەکی بەرفراوانە و پێی وابووە، کە هەر تاکێک لە کۆمەڵگە بە حوکمی هێندێ شت، بەشێک لە ئازادییە تاکەکەسییەکانی لێ دەستێندرێت و هەر بەو بۆنەوە ناتوانێت ئارەزوومەندانە و بە ویستی خۆی بژیت و دەستی بە خەون و ئاواتەکانی بگات.

هەر کۆمەڵگەیەک بەپێی بارودۆخ و هەڵکەوتەی سیاسی، فەرهەنگی، کۆمەڵایەتی و تەنانەت جوغرافیایەکەی جۆرێک پێناسە و تایبەتمەندییان بۆ ئازادی هەیە و ئەگەر تاکێکی کۆمەڵگە خۆی لەو هێڵانەی کە وەکوو بەها و بایەخ جێگیر بوون، دەرباز بکات و بیبەزێنێت، دەکەوێتە بەر تانە و لۆمەی عەقڵانییەتی زاڵی ئەو کۆمەڵگەیە و بەپێی یاسا داڕێژراوەکان سزای بە سەردا دەسەپێنرێت.

لە کۆمەڵگە دیکتاتۆرلێدراوەکاندا هێندێ جار بۆ ئەوەی بیروڕای گشتی بە لاڕێدا ببەن، بە پێناسە و گەزی خۆیان هێندێ ئازادی بە کۆمەڵگە دەدرێت و خەڵکی پێ سەرقاڵ دەکەن و بەناوی ئازادییەوە، ئازادی دەخنکێنن؛ جیاوازی نێوان کۆمەڵگەی ئازاد و کۆمەڵگەی داخراو لە چۆنیەتی پێناسە کردن و جێگیر کردنی لە لایەن دەسەڵاتداران و تاکەکانە؛ کۆمەڵگەیەک کە هەمیشە تاکەکانی چاوەڕوانی ئەوەن، دەسەڵاتداران ئازادییان پێ ببەخشن، بە دڵنیاییەوە ناتوانێت کۆمەڵگەیەکی بەختەوەر بێت و لەو ئازادییەی کە پێی بەخشراوە چێژ نابات.

ئازادی و سەربەستی پێش ئەوەی دەستەبەر ببێت، پێویستی بە هێندێ پێشمەرجی سەرەکییە کە یەک لەوانە جێگیر بوونی فەرهەنگی دێموکراسییە، کە ئەوەش پێویستی بە پەروەردەیەکی بەهێز و پۆتانسیەلی ئەو فەرهەنگەیە کە لە کۆمەڵگەیە، لەو وڵاتانەی کە بە قۆناغی "ئازادی نیازێکی مرۆییە" گەیشتوون، بەها و بایەخە کۆمەڵایەتییەکان بەرەو ئاقارێک ئاراستە دەکەن کە کۆتاییەکەی گەیشتن بەو خاڵە گرنگەیە و هەموو کاروبارێکیان بۆ ئەو مەبەستە تەرخان دەکەن و دواڕۆژی ڕووناکیان لە گەیشتن بە دێموکراسی و لە سێبەری دێموکراسیشدا گەیشتن بە سەربەستی و ئازادی ڕاستەقینەیە.

ئازادی لە پێناو دێموکراسی تەنیا چەمکێکە کە جەستەی دیکتاتۆرەکان وەلەرزە دەخات و بۆ نەگەیشتنی کۆمەڵگە بەو قۆناغە، بەناوی ئازادی هێندێ سەرەڕۆیی و بێ‌نۆڕمی تاکەکەسی دەکەنە پێوەر و سیمای ئازادی قێزەون و ناشیرین پیشان دەدەن، هەتا کۆمەڵگەی لێ بترسێت و لە گەیشتن بە ئازادی ڕاستەقینە پەشیمان ببنەوە.

تەنیا ڕێگای درێژەدان بە دەسەڵات لە ڕوانگەی دیکتاتۆرەکانەوە، ئەوەیە کە کۆمەڵگە لە واتای ڕاستەقینەی ئازادی تێنەگات و بەرەڵڵایی و ئازادی بە هەڵە جێگیر ببن و بۆ ئەم مەبەستە بە لە بەردەست خستنی کەمترین سامانی گشتی کۆمەڵگە کە بەشێکی کەم و حاشالێنەکراوی مافی هەر تاکێکی کۆمەڵگەیە، لە مافە سەرەکیی و بنەڕەتییەکانیان بێبەرییان دەکەن و چەشنی باڵندەیەکی نێو قەفەس، ئازادیان لێوەردەگرن و نان و ئاویان لە جیاتی ئازادی پێدەدەن و پێناسەی پێداویستییە جەستەیی و ڕۆحییەکان چەواشە دەکرێن؛ لە وەها کۆمەڵگەیەکدا ئازادی بە ڕابواردنی کاتیی و وەهمی پێناسە دەکرێت.

هەڵسەنگاندن و بەراوردی حکوومەتە دێموکراتیکەکان و حکوومەتە دیکتاتۆرەکان ڕەنگە کارێکی ئەستەم بێت، بەڵام بە ناساندن و پێناسەی ڕاستەقینەی ئازادی دەکرێت سیمای ڕاستەقینەی دەسەڵات و هەروەها سیاسەت و پڕۆسە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانیان بناسرێت و جیاوازی نێوان دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و پیلانی ئابووری، ئازادیی بەرهەمی دێموکراسی و بەرەڵڵایی بە سانایی لێک بدرێتەوە و تاکی کۆمەڵگە بە پەروەردەیەکی دروست و زانستییانە بە ئازادییەک بگات، کە دێموکراسی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی باڵیان بە سەردا کێشابێت و گەرەنتییان کردبێت.