خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە

زایینی: ٢٠-٠١-٢٠١٨ - هەتاوی: ١٣٩٦/١٠/٣٠ - ١٨:٤٧ تاران
خەباتی ڕۆژهەڵات بەردەوامە
گەلێک ئازادی بوێ دەبێ نرخی ئەو ئازادییەش بدات.

شەهید دوکتوور قاسملوو
شەماڵ تەرغیبی

بەشی دووهەم

بەڕێکخراوەیی کردنی خەبات


گه‌لی كورد له‌ كوردستانی ئێران دوای ئه‌و تێكشكانانه‌، وازی له‌ هه‌وڵدان بۆ خۆڕێكخستنه‌وه‌ به‌ مەبەستی داواكردنی مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی نه‌هێنا و به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ هه‌لومه‌رجه‌ ناوچه‌یی‌ و جیهانییه‌كان، تێكۆشانی‌ خۆی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ پێكهێنانی رێكخراوێكی سیاسی، كه‌ بتوانێ هه‌ستی رزگاریخوازانه‌ی نەتەوه‌ی كورد له‌و پارچه‌یه‌ی كوردستاندا په‌ره‌ پێ بدا، ده‌ستپێكرد. پێشه‌نگ و بژارده‌ و رووناكبیرانی كورد له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی پێكهاتوو له‌ ئه‌نجامی‌ شه‌ڕی جیهانیی دووهه‌م، له‌ رۆژی ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٢١ی هەتاوی (١٦ی ئووتی ١٩٤٢ی زایینی) رێكخراوی نهێنی "ژ ـ ك"، (كۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی كورد)یان دامه‌زراند. دوای سێ ساڵ خه‌باتی نهێنی و ئه‌زموونی رێكخراوه‌یی، له‌ ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٢٤ی هەتاوی (١٦ی ئووتی ١٩٤٥ی زایینی)دا و له‌سه‌ر بنه‌ما ته‌شكیلاتییه‌كانی‌ ئه‌م رێكخراوه‌یه‌ و به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی واقیعبینانه‌ و سه‌رده‌میانه‌، حیزبی دێموكراتی كوردستان، وه‌ك رێكخراوێكی مۆدێڕن دامه‌زرا. دامه‌زرانی حیزبی دێموكراتی كوردستان به‌ رێبه‌ری پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د، و‌ڵامێكی به‌جێ و مێژوویی بوو بۆ ئه‌و قۆناغه‌ گرنگه‌ی بزاڤی رزگاریخوازانه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌مان. دامه‌زرانی حیزبی دێموكراتی كوردستان وه‌ك تاكه‌ پێشه‌نگ و رێكخه‌ری جووڵانه‌وه‌ی میللی ــ دێموكراتیكی خه‌ڵكی كوردستان، له‌ مێژووی خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی كورد له‌ پێناو مافی دیاریكردنی چاره‌نووسیدا، به‌ خاڵێكی وه‌رچه‌رخانیش ده‌ژمێردرێ. چوونكه‌ له‌ رووی مێژووییه‌وه‌، حیزبی دێموكرات یه‌كه‌مین حیزبی كوردستانی بوو كه‌ هه‌ستی به‌ گرینگی رێكخراوی‌ سیاسی كرد و هه‌ر به‌ رێبه‌رایه‌تی‌ ئه‌م حیزبه‌ پێشڕه‌وه،‌ خه‌ڵكی‌ كورد بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژوودا، بوو به‌ خاوه‌نی‌ دەسەڵاتێكی‌ نیشتمانی‌ و دێموكراتیك له‌ شێوه‌ی‌ كۆماریدا. پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د رێبه‌ری هه‌ڵكه‌وتووی ئه‌م حیزبه‌ له‌ ٢ی ڕێبەندانی ١٣٢٤ی هەتاوی (٢٢ی ژانویه‌ی ١٩٤٦) به‌ ڕه‌سمی دامه‌زرانی "كۆماری كوردستان" ی ڕاگه‌یاند و بوو به‌ سه‌ركۆماری ئه‌م كۆماره‌.

به‌ دوای رووخانی كۆماری كوردستان و له‌ سێداره‌درانی پێشه‌وا قازی مه‌حه‌ممه‌د له ١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦ی هەتاوی‌(٣٠ی مارسی ١٩٤٧) خه‌باتی حیزبی دێموكرات كه‌وته‌ قۆناغێكی ئه‌سته‌مه‌وه‌، به‌ڵام حیزبی دێموكرات وه‌ك حیزبێكی ڕێنوێن، درێژه‌پێده‌ر و وه‌دیهێنه‌ره‌وه‌ی ئامانجه‌ به‌رزه‌كانی كۆماری كوردستان، ئه‌ركی رێكخستنی بزاڤی میللی- دێموكراتیكی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستانی درێژه‌ پێدا.

لە ساڵی ١٣٢٦ ەوە هەتا کۆتاییەکانی ١٣٥٧ی هەتاوی، لە ماوەی سەردەمی ڕەشی سەرەڕۆیی رێژیمی پاشایەتیدا هەزاران كەس لە ئەندامان و لایەنگرانی حیزب زیندانی كران و ئازار و ئەشكەنجە دران، لە كوردستان وەدەرنران، ئاوارە بوون و دەیان ڕۆڵەی خەباتگێڕی حیزب ئێعدام كران، بەڵام تێكۆشانی حیزب هەرگیز ڕانەوەستا.

خه‌باتی چه‌كداری ساڵه‌كانی ١٣٤٦-١٣٤٧ (١٩٦٧- ١٩٦٨) له‌ لایه‌ن حیزبی دێموكراته‌وه‌، بۆ جارێكی دیكه‌ش دوای كۆماری كوردستان، ده‌نگی ئازادیخوازیی گەلی كوردیان به‌ گوێی جیهان گه‌یاند. هه‌ر چەند ئه‌و جاره‌ش پۆلێك له‌ رێبه‌رانی شۆڕشگێڕی دێموكرات خوێنیان رژایه‌ سه‌ر خاكی كوردستان، به‌ڵام به‌و ڕاپه‌ڕینه‌ لاپه‌ڕه‌یه‌كی دیكه‌ی پڕ له‌ شانازی و حه‌ماسه‌یان له‌ مێژووی جووڵانه‌وه‌ی كورددا تۆمار كرد و ئه‌و راستییه‌یان به‌ دۆست و دوژمنانی ئازادی و نه‌ته‌وه‌ی كورد سه‌لماند، كه‌ رێبه‌رانی حیزبی دێموكرات هه‌میشه‌ له‌ ریزی پێشه‌وه‌ی خه‌بات و گیانبازیدان. هه‌ر ئه‌و فیداكاری و له‌خۆبوردووییه‌یه‌ كه‌ تا ئێستاش بووه‌ته‌ یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی‌، حیزبی دێموكراتی كردووەته‌ حیزبی خۆشه‌ویست و جێگەی بڕوا و متمانه‌ی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستان.

پاش سه‌ركوتی ئه‌م جووڵانه‌وه‌یه‌، رێبه‌ری زانای كورد، د. عه‌بدولڕه‌حمان قاسملوو رێبه‌رایه‌تیی حیزب و له‌م ڕێگەیه‌شه‌وه‌ رێبه‌رایه‌تی بزووتنه‌وه‌ی میللی ــ دێموكراتیكی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ كوردستانی‌ ئێرانی‌ به‌ده‌سته‌وه‌ گرت. د. قاسملوو به‌رنامه‌ و پێڕه‌و و پێكهاته‌ی حیزبی له‌سه‌ر بنه‌مای فه‌رهه‌نگی شۆڕشگێڕانه‌ و ئوسوول و پرەنسیپه‌ دێموكراتییه‌كان رێكخسته‌وه‌ و حیزبی دێموكراتی گه‌یانده‌ ئاستێكی نوێی سیاسی.

دوای راپه‌ڕینی به‌رینی گه‌لانی ئێران له‌ ساڵی ١٣٥٧ی هه‌تاوی (١٩٧٩ی زایینی)، حیزبی دێموكراتی كوردستان له‌ رۆژی ١١ی ڕه‌شه‌ممه‌ی‌ ١٣٥٧ی هه‌تاویدا (٢٦ی فیوریه‌ی ١٩٧٩ی زایینی)، پاش زیاتر له‌ ٣٠ ساڵ خه‌باتی نهێنی، له‌ میتینگێكی گه‌وره‌ له‌ شاری مه‌هاباد، خه‌باتی ئاشكرای خۆی ڕاگەیاندەوه‌. حیزبی دێموكراتی كوردستانی‌ ئێران داخوازه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی گه‌لی كوردی به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاشتیخوازانه‌ خستنه‌ به‌رده‌م رێبه‌رایه‌تیی نوێی ئێرانه‌وه‌؛ به‌ڵام ڕێژیمی نوێ به‌ شه‌ڕ و سه‌ركوت وڵامی داخوازه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد و حیزبی دێموكراتی دایه‌وه‌. هه‌ر له‌و كاته‌دا ڕێژیمی تازه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات گەیشتوو، شه‌پۆلێكی توندئاژۆیی و دژایه‌تی له‌گه‌ڵ گه‌لان و به‌شێك له‌ وڵاتانی جیهان و هاووڵاتیانی جیابیری، ده‌سپێكرد.

لەم کۆبوونەوەدا شەهیدی نەمر دوکتور قاسملوو چەند وتەیەکی پێشکەش کرد؛ دوکتور قاسملوو لە وتەکانیدا دامەزراندنی سیستمێکی دێموکراتیکی لە ئێراندا، بە زامنی دەستەبەربوونی داواکارییە ڕەواکانی نەتەوەی کورد زانی، هەروەها باسێکی لە سەر مێژووی خەباتی حیزبی دێموکرات لە سەردەمی شاهەنشاهیدا پێشکەش کرد و باسی لەوە کرد کە: تاوانبارکردنی نەتەوەی کورد بە تەجزیەتەلەبی قسەیەکی کۆنە و ئەوەش دوژمنان وەپاڵ حیزبی دێموکراتی دەدەن.

ڕێبەری بلیمەتی کورد لە قسەکانیدا لە سەر مافی چارەنووس و ئیدارەی کوردستان پێداگری کردەوە و ڕایگەیاند کە کوردستانی ئێران دەبێت لە فەزای نیزامی و میلیتاریزه بێتە دەر و پادگانە نیزامییەکان دەبێ لە نزیکیی سنوورەکان بێت نەک لە نێو شارەکاندا.

لەو کۆبوونەوەیەدا دوکتور قاسملوو ڕایگەیاند: تێرۆری فیکری دەبێ حەزف بکرێت و هیچکەس نابێت به هۆی بیر و ڕای جیاوازەوە هەڕەشەی لێ بکرێت؛ ڕوو لە ئەندامان و کادرەکانی حیزبی دێموکراتیش ڕایگەیاند: ئەرکی ئەندامان و لایەنگرانی حیزبی دێموکراته کە ڕوانگه و بەرنامە و داواکارییەکانی حیزب ببەنە نێو کۆمەڵانی خەڵک و سەرنجی خەڵک بۆ پشتیوانی لە حیزبی دێموکرات ڕابکێشن؛ هاوکات بۆ زیندوو کردنەوە و دامەزراندنی ئۆرگانەکانی حیزبی دێموکرات هەوڵ بدەن و نابێ لە بیر بکەن "تەشکیلات" گرینگترین چەکی ئێمەیە.

ئاشكرایە كە بە سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران و ڕووخاندنی ڕێژیمی حەمەرەزا شای پەهلەوی لە ساڵی ١٣٥٧ی هەتاویدا، هەلومەرجی كوردستانی ئێران گۆڕانی قووڵی بە سەردا هات، بە ڕادەیەك كە بە سەرەتای قۆناغێكی نوێ بۆ وەدیهێنانی مافە نەتەوایەتییەكانی گەلی كورد دێتە ئەژمار. حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، پاش سی و دووساڵ خەباتی نهێنی و ژیانی ئاوارەیی سەر لە نوێ ئاشكرا بوونی خۆی ڕاگەیاندەوە. كوردستانی ئێران بۆ یەكەمجار لە دوای ڕووخاندنی كۆماری كوردستاندا تامی ئازادی ڕاستەقینەی دەچێشت و دەسەڵاتی ناوەندی بە سەرەوە نەبوو؛ پاش بێ ئاكام بوونی گفتوگۆی نێوان هەیئەتی نوێنەرایەتی گەلی كورد و ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، ڕێژیم بڕیاری دا كێشەی كورد لە ڕێگەی هێرشی نیزامیی و گەمارۆی ئابوورییەوە یەكلایی بكاتەوە؛ هەر بۆیە لە بەهاری ساڵی ١٣٥٨ی هەتاویدا هێرشێكی بەربڵاوی نیزامیی بۆ سەر كوردستان دەست پێكرد كە پاشان خومەینی بە دەركردنی فەتوای جیهاد لە ٢٨ی گەلاوێژی ١٣٥٨ی هەتاویدا ڕەنگ و بۆنێکی فەرمی پێ بەخشی و لەشكركێشی پاسدارانی ڕێژیمی بۆ كوشتاری ڕۆڵەكانی نەتەوەی كورد لە كوردستانی ئێران دەست پێكرد كە تا ئێستاش لە شێوەی جۆراوجۆردا هەر بەردەوامە.

هەر لە سەرەتای شۆڕشی گەلانی ئێراندا شەهید دوكتور قاسملوو یەكەم كەسی كورد و ئێرانی بوو كە هەوڵە پاوانخوازییەكانی خومەینی و تاقمەكەی بە هەوڵێك بۆ دامەزراندنی دیكتاتۆرییەتێكی مەزهەبی لە ئێراندا لە قەڵەم دا؛ هەر بۆیە حیزبی دێموكرات ڕیفراندۆمی ڕێژیمی بۆ دامەزراندنی «كۆماری ئیسلامی» بایكوت كرد، بەڵام زۆر لایەنی چەپ و ماركسیستی، ئەو باوەڕەیان لا دروست ببوو كە خومەینی لە دژایەتیكردنی ئیمپریالیزم و بە تایبەت ئامریكا هەنگاو دەنێت، هەر بۆیە بە كردەوە پشتیوانیان لە سیاسەتەكانی ڕێژیم دەكرد. تەنانەت ئەم لایەنانە كاتێك باڵوێزخانەی ئامریكا لە ١٣ی خەزەڵوەری ١٣٥٨ی هەتاوی لە لایەن تاقمێك خوێندكاری تووندڕەوی سەر بە ڕیژیمی نوێ دەستی بە سەردا گیرا و هێرشی نیزامیی ڕێژیم بۆ سەر كوردستان دەستی پێكرد، پشتیوانیان لەو حەرەكەتەی خوێندكارانی پێڕەوی ئیمام و هێرشی ڕێژیم بۆ سەر كوردستان كرد. لە بەرامبەریشدا حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران بە ڕێبەرایەتی دوكتور قاسملوو ئەو كردەوەی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، واتە گرتنی باڵوێزخانەی ئامریكای مەحكووم كرد كە ئیستا ئەم هەڵوێستە مێژووییە بۆتە جێگای ڕێزی زۆربەی حیزب و ڕێكخراوە سیاسییەكانی كورد و ئێرانی و بیانی.

لەو كاتەوه داخوازه نەتەوەییەكانی گەلی كورد له كوردستانی ئێران به بەردەوامی (بەڵام به داخوازیی گونجاو لەگەڵ هەلومەرجی سەردەم)، هاندەر و هەوێنی گشت چالاكییه سیاسییەكانی كۆمەڵانی خەڵك و حیزبی دێموكرات، بوون. بزووتنەوەی نەتەوەیی له كوردستانی ئێران وێڕای وەدواكەوتنی مافە نەتەوەییەكانی گەلی كورد لەو پارچەیه، هاوكات بوو به مەكۆی خەبات له دژی هەر جۆره كۆنەپەرستی، دیكتاتۆری و چەوسانەوەیەكیش. به شێوەیەك كه نەتەنیا هەموو ئازادیخوازانی كورد له هەموو بەشەكانی كوردستان، بەڵكوو تێكۆشەرانی بەشەكانی دیكەی ئێرانیش، له كوردستانەوه هاواری ئازادیخوازیی خۆیان به گوێی نەتەوەكەیان و به ئاگاداریی جیهان گەیاندووه.