عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌

زایینی: ٠٤-٠٢-٢٠١٨ - هەتاوی: ١٣٩٦/١١/١٥ - ١٩:٤٥ تاران
عەبدوڵا حیجاب: هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌
وتووێژ: سەلیم زەنجیری

پشتیوانی لە ڕاپەرینی گەلانی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی ئەو وڵاتە و هەروەها مەسەلەی "بەرجام" دوو تەوەری سەرەکیی یەکەم وتاری ساڵانەی سەرکۆماری ئامریکا بوون, کە بەرچاوترین جیاوازی لە سیاسەتی دەرەکیی ئەو وڵاتە بە نیسبەت ئیدارەی پێشووتری ئامریکا بەهەژمار دێن؛ بۆ شرۆڤەی زیاتری ئەو وتار و سیاسەتە کە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان لە نێوخۆی ئێراندا، سەرنجتان بۆ ئەم وتووێژەی کوردستان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا حیجاب، چالاکی سیاسی ڕادەکێشین.

ترامپ لە یەکەم وتاری ساڵانەیدا باسی لە ڕاپەرینی خەڵکی ئێران لە دژی ڕێژیمی ئیسلامی کرد کە بێدەنگ نەبووە و لەمەوبەدواش لە خەبات بۆ ئازادیدا پشتیوانی خەڵکی ئێران دەبێت، ئایا تەنیا پشتیوانی مەعنەوی دەتوانێ لە سەرکەوتنی خەڵکی وەزاڵەهاتووی ئێران بە سەر ڕێژیم کاریگەریی هەبێ؟

به‌شێك له‌ وتاری به‌ڕێز ترامپ به‌ بازاركردنی ئه‌و سیاسه‌ته‌یه‌ كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه‌، ده‌ربڕی گۆڕانكاریی بنچینه‌یی له‌ سیاسه‌تی وڵات به‌ قازانجی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئامریكایه‌. ترامپ نوێنه‌رایه‌تی توێژێك له‌ سه‌رمایه‌داران و سیاسه‌تڤانانی ئامریكا ده‌كا، كه‌ هه‌موو جیهان ته‌نیا له‌ گۆشه‌نیگای به‌رژه‌وه‌ندییه هه‌نۆكه‌ییه‌كانیانه‌وه‌ ده‌بینن، بۆیه‌ ئاساییه‌ كه‌ ئه‌و، سیاسه‌تێكی پراگماتیستی ئاوا ڕه‌چاو بكا كه‌ گرینگییه‌كی زیاتر به‌ ئامانجه‌ كورتخایه‌نه‌كان و سیاسه‌تی ڕۆژانه‌ بدا. له‌ كاتی هاتنه‌ سه‌ركارییه‌وه‌، به‌ڕێز ترامپ وێڕای به‌كارهێنانی زمانێكی هاوكێش له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌ی كه‌ ڕێبه‌رانی كۆماری ئیسلامی نزیكه‌ی چوار ده‌یه‌یه،‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئامریكادا به‌ كاری دێنن، هێندێك هه‌نگاوی به‌كرده‌وه‌شی هه‌ڵگرتووه‌ كه‌ ده‌ریده‌خه‌ن ئه‌و، پێی خۆش نییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر زێده‌ڕۆییه‌كانی ئێراندا بێده‌نگ بێ.

داسه‌پاندنی خولێكی دیكه‌ی‌ ته‌حریم و هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌ ڕێژیم بۆ پێداچوونه‌وه‌ به‌ ڕێككه‌وتننامه‌ی به‌رجام و هه‌روه‌ها ده‌ربڕینی پشتیوانی زارەکی له‌ ڕاپه‌ڕینی چه‌كه‌ره‌گرتووی خه‌ڵكی ئێران له‌ دژی ڕێژیم، نیشانه‌ی ڕێبازێكی جیاوازتر له‌ سیاسه‌تی ئامریكا له‌ به‌رامبه‌ر ڕێژیمی كۆماری ئیسلامییه‌؛ به‌ڵام گومانم هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ به‌ ته‌نیا بتوانن پارسه‌نگی هێز، له‌ دژی ڕێژیم و به‌ قازانجی گه‌لانی ئێران بگۆڕن‌. ئه‌وه‌ش بۆ خۆی پرسیارێكه‌ كه‌ داخوا هیوا و داخوازیی گه‌لانی ئێران بۆ‌ پشتیوانی ده‌ره‌كی، به‌ تایبه‌ت پشتیوانیی ئامریكا له‌ خه‌باتی سه‌خت و دژواریان به‌‌ دژی كۆماری ئیسلامی تا‌ چ ئاستێك و لە كوێیه‌.

به‌ بڕوای من ئامریكا تا ئێستاش بایه‌خی نه‌داوه‌ به‌ ڕه‌وشی گشتی ئێران و كێشه‌ و گرفته‌كانی گه‌لانی وڵات؛ تێڕوانینێكی به‌رژه‌وه‌ندیخوازانه‌ كه‌ بیهه‌وێ گرفته‌كانی وڵاتێك ته‌نیا وه‌ك ئامرازێك بۆجێبه‌جێ كردنی سیاسه‌ته‌كانی خۆی و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانی خۆی به‌كار بێنێ، تا ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ له‌ دژایه‌تی كردنی ڕێژیمدا له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی گه‌لانی وڵات هاوته‌ریب بێ، ده‌توانێ حه‌ز و پشتیوانیی به‌شێكی كۆمه‌ڵگا وه‌ده‌ست بێنێ، به‌ڵام ئه‌و حه‌ز و پشتیوانییه‌ تا سه‌ر نابێ. گه‌لانی ئێران چاوه‌ڕوانی سیاسه‌تێكی ڕاشكاوانه‌ی دامه‌زراو، له‌ سه‌ر هێندێك پڕه‌نسیپی پشتبه‌ستوو به‌ پێوانه‌كانی مافی مرۆڤ، دێمۆكراسی و عه‌داڵه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تین. هه‌ر سیاسه‌تێك كه‌ ئه‌و پڕه‌نسیپانه‌ ڕه‌چاو نه‌كا، ناتوانێ سه‌رنجی گه‌لانی ئێران بۆ لای خۆی ڕابكێشێ یاخود گه‌لانی وڵات ڕازی بكا. ‌

کەواتە ئامریکا لە پراکتیکدا دەتوانێ چ جۆرە هاوکاری یان پشتیوانییەک بکات؟

ئامریكا ده‌سه‌ڵاتێكی بێ سنووری به‌ سه‌ر تێكنۆلۆژی ڕاگه‌یاندن، میدیاكان، كاناڵه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان، ئیمكانات و بازاره‌ جیهانییه‌كاندا هه‌یه‌. له‌ هه‌مان كاتیشدا ئامریكا له‌ زۆر له‌و كێشه‌ سیاسی و سه‌ربازییانه‌دا كه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا ده‌قه‌ومن، به‌ كرده‌وه‌ له‌ ه‌ڵ ئێران ڕووبه‌ڕووه‌. له‌ هه‌مووی ئه‌و بوارانه‌دا، ئه‌گه‌ر ئامریكا مه‌یلی بێ، ده‌توانێ مه‌یدانی خۆنواندن بۆ كۆماری ئیسلامی سنووردار بكا و هه‌ر به‌و ڕێژه‌یه‌ش، ده‌رفه‌ت بۆ ئۆپۆزیسیۆن و نوێنه‌رانی گه‌لانی و‌ڵات بڕه‌خسێنێ تا ده‌نگی خه‌ڵكی خۆیان به‌رز بكه‌نه‌وه‌.

سەرکۆماری ئامریکا هاوکات لە وتاری ساڵانەیدا داوای لە کونگرێس کرد کە چارەسەری کەموکووڕییەکانی ڕێککەوتننامەی بەرجام بکات، پێتان وانییە کە دەرکەوتن لە بەرجام دەتوانێ بە سودی خەڵکی ئێران بێت، چونکە ئەو ڕێککەوتنە، دەستی ڕێژیمی لە ئاژاوەنانەوە، دەستێوەردان، شەڕ و هاوکاریکردنی تێرۆریستاندا ئاوەڵاتر کردووە؟

پڕۆژه‌ی ئەتۆمی ئێران، كێشه‌ی گه‌لانی وڵات نییه‌. ئێران ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ی هه‌بێ یان نه‌یبێ، تێیدا سه‌ركه‌وتوو بێ یان ئه‌وه‌ی به‌رنامه‌كانی شكست بهێنن، هیچ كێشه‌یه‌ك بۆ گه‌لانی وڵات چاره‌سه‌ر ناكا. هه‌م ئامریكا و هه‌م هاوپه‌یمانه‌كانی له‌و ڕاستییه‌ ئاگادارن كه‌ پڕۆژه‌ی ئەتۆمی ئێران ناتوانێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئامریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی مه‌ترسیدار بێ. ئێرانیش له‌و ڕاستییه‌ ئاگاداره‌ كه‌ به‌ پرۆژه‌ی ئەتۆمی ناتوانێ ئاسایشی خۆی بپارێزێ یاخود له‌گه‌ڵ تێكنۆلۆژیی ڕۆژئاوا، به‌ تایبه‌ت ئامریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی ڕكابه‌رایه‌تی بكا، كه‌وابوو، مه‌سه‌له‌ی به‌رجام له‌ ڕۆژه‌ڤی خه‌ڵكی ئێراندا نییه‌، به‌ڵام بۆ ڕێژیم گرینگ بوو، چونكه‌ له‌و ڕێگایه‌وه‌ پاره‌یه‌كی زۆری ‌ده‌ست كه‌وت و به‌و پاره‌یه‌ توانی ده‌رچووی به‌شێك له‌ پڕۆژه‌ تێرۆریستییه‌كانی له‌ ناوچه‌دا دابین بكا.

به‌رده‌وام بوون یان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی به‌رجام كێشه‌یه‌ك چاره‌سه‌ر ناكا، به‌ڵام له‌ ده‌ورووبه‌ری به‌رجام كۆمه‌ڵێك مه‌سه‌لەی سیاسی دیكه‌ هه‌ن كه‌ ده‌توانن مه‌یدانی كرده‌وه‌ بۆ كۆماری ئیسلامی به‌رفراوانتر یا سنووردارتر بكه‌ن. ئه‌وه‌ی بۆ گه‌لانی ئێران گرینگه‌، ئاڵقه‌ و بڕگه‌كانی سیاسیی دیكه‌ی پێوه‌ندیدار به‌ سیاسه‌تی "به‌رجام"ه‌وه‌ن كه‌ ده‌توانێ زۆر شت بگۆڕێ.

چەند ڕۆژ لەمەوبەر رووحانی لە سەر گۆڕی خومەینی ڕایگەیاند کە دەنگی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێرانی بیستووە، ئەمە دەتوانێ هەڵگری چ پەیام وگۆڕانکارییەک بێت؟

ئه‌و قسه‌یه‌ زۆرتر وه‌كوو دوایین وته‌كانی شا به‌ر له‌ جێهێشتنی ئێران ده‌چوو، كه‌ وتی"ده‌نگی شۆڕشی خه‌ڵكی ئێرانی بیستووه"‌، به‌ڵام ئه‌و وته‌یه‌، بە فریای نه‌كه‌وت و نه‌یتوانی چاره‌نووسی بگۆڕێ. ڕووحانی له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنییه‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌ كه‌ خۆی وه‌ك كه‌سێكی سه‌رده‌میانه‌، خه‌ڵكی، كراوه‌ و به‌مشوور بۆ كێشه‌كانی خه‌ڵك نیشان بدا. بۆیه‌ زمانێك به‌ كار دێنێ كه‌ هێندێك جیاوازتره‌ له‌و زمانه‌ی كه‌ نزیكه‌ی ٤٠ ساڵه‌ له‌ زمانی كاربه‌ده‌ستانی كۆماری ئیسلامی دەیبیستین، به‌ڵام به‌ كرده‌وه‌ هه‌نگاو و سیاسه‌ته‌كانی ڕووحانی هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ كرده‌وه‌كانی باقی كاربه‌ده‌سته‌ هه‌ره‌ توندڕه‌وه‌كانی ڕێژیم نه‌بووه‌.

مه‌به‌ستی ڕووحانی له‌ باس كردن له‌ ده‌نگی شۆڕشی خه‌ڵكی ئێران ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ خه‌ڵك بڵێ، واز له‌ دژایه‌تی كردن له‌گه‌ڵ ڕێژیم بێنن، داوای مافه‌كانیان نه‌كه‌ن و ڕێگا بده‌ن ئه‌و و هاوبیره‌كانی له‌ سه‌ر سیاسه‌ته‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ر و دووڕوویانه‌یان به‌رده‌وام بن.

پێت وایە کە ناڕەزایەتیی نێوخۆیی و گوشاری دەرەکی، بتوانێ گۆڕانکاری بەسەر ڕەفتاری ڕێژیمدا بێنێ؟

سۆسیال دێمۆكراته‌كانی ئه‌ورووپا و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ئۆباما، زۆریان هه‌وڵ دا كه‌ جیاوازییه‌ك له‌ نێوان جه‌وهه‌ری ڕێژیم و كرده‌وه‌ یا ڕه‌فتاره‌كانیدا دابنێن و وا بنوێنن كه‌ گۆڕانكاری به‌ سه‌ر هەندێك ڕه‌فتاری ڕێژیمدا ده‌توانێ ڕێگە بۆ پێوه‌ندیی ئاسایی و له‌و ڕێگەیه‌شه‌وه‌ پێوه‌ندیی گه‌رمی بازرگانی له‌گه‌ڵیدا خۆش بكاته‌وه‌؛ به‌ڵام دیتمان كه‌ سه‌ركه‌وتووی ئه‌و ڕوانگه‌ ڕواڵه‌تی و پڕهه‌ڵه‌یه‌ ڕێژیم و سیاسه‌ته‌ تێرۆریستییه‌كانی له‌ ناوچه‌دا بوو. ئه‌وه‌ ڕوانگه‌یه‌كی هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ ساڵانێکه‌ ئه‌ورووپا له‌ به‌رامبه‌ر كۆماری ئیسلامیدا ڕه‌چاوی ده‌كا.

گۆڕانی هه‌ڵسوكه‌وتی ڕێژیم، پێوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ سنووری كار و چالاكییه‌كانی له‌ ئاستی جیهانیدا هه‌یه‌؛ ئه‌گه‌ر سنوورێك بۆ زێده‌ڕه‌وییه‌كانی ڕێژیم له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا دابندرێ، ئه‌وکات ده‌كرێ باسی گۆڕانكارییه‌ك بكرێ كه‌ سه‌رئه‌نجام هه‌مووی ڕێژیم ده‌گۆڕێ. بۆ ڕێژیمێكی توتالیتێری وه‌ك كۆماری ئیسلامی، گۆڕانی ڕه‌فتار هاوته‌ریب ده‌بێ له‌گه‌ڵ له‌ به‌ر یه‌كتر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی هه‌موو بناغه‌كانی سیسته‌م.

ئەو سیاسەتەی ترامپ چەندە دەتوانێ لە خزمەت کورد و گەلانی ناوچەدا بێ؟ کوردانی ڕۆژهەڵات لەو قۆناغەدا پێویستە چی بکەن؟

با ئه‌وه‌مان له‌ بیر بێ كه‌ سیاسه‌تی هیچ هێزێكی ده‌ره‌کیی تاسه‌ر به‌ قازانجی هیچ لایه‌نێك نابێ تا به‌ قازانجی كورد بێ. ئێستا هێندێك به‌رنامه‌ و پلانی ئامریكا و ترامپ له‌گه‌ڵ به‌شێك له‌ داخوازییه‌كانی گه‌لی كورد یه‌كتر ده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام ڕووداوه‌كانی باشوور به‌ ڕوونی ده‌ریخست، كه‌ تێكۆشین به‌ هیوای جیران ویشكه‌؛ كه‌وابوو ئه‌گه‌ر كوردی ڕۆژهه‌ڵات ته‌نیا به‌ هیوای ئه‌وه‌ بێ كه‌ سیاسه‌تی هێزه‌ ناوچه‌یی و نێونه‌ته‌وه‌ییه‌‌كان گۆڕانكارییه‌كی ئاوایان به‌ سه‌ردا بێ كه‌ ده‌رفه‌ت بۆ كورد بڕه‌خسێنێ و به‌ مافه‌كانی خۆی بگا، پێم وایه‌ ده‌بێ زۆر چاوه‌ڕوان بێ، و زه‌حمه‌ته‌ كه‌ توێژی ئێستای سیاسه‌تڤانه‌كانی كورد ئه‌و ڕۆژه‌ به‌ چاوی خۆیان ببینن.

ڕووداوه‌كانی باشوور و ڕۆژئاوای كوردستان زه‌نگێكی وشیاركه‌ره‌وه‌یه،‌ كه‌ ده‌بێ هێزه‌ كوردییەكان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان وه‌خه‌به‌ر بێنێ تا له‌ ئێستاوه‌ بۆ به‌ربه‌ره‌كانی كردن له‌گه‌ڵ مه‌ترسییه‌كی جیددی له‌ داهاتوودا ئاماده‌ بن. ده‌ستێوه‌ردانی توركیه سنووردار نابێ به‌ ڕۆژئاوای كوردستانه‌وه‌.

ئه‌وه‌ش خۆهه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنێكی ساویلكانه‌یه‌ كه‌ هێندێك كه‌س پێیان وابێ سیاسه‌تی توركیه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ڕۆژئاوا، كه‌ ده‌توانێ سبەی ‌ڕۆژ بۆ ڕۆژهه‌ڵاتیش سیناریۆیه‌كی ئاوا دووباره‌ ببێته‌وه‌، پێوه‌ندی به‌ ده‌وری چالاكی هێز یان ئایدیۆلۆژییه‌كی تایبه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌. نا، توركیه‌ هه‌بوونی كیانێكی كوردی یان ده‌سه‌ڵاتێكی هه‌رێمی كوردی به‌ دژی ستراتێژیی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ده‌زانێ و له‌ به‌رامبه‌ریدا ڕاده‌وه‌ستێ. بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ئه‌و مه‌ترسییه‌ ده‌توانێ زۆر له‌ ڕۆژئاوا به‌رچاوتر بێ. وێڕای توركیه‌، جێگره‌وه‌ی كۆماری ئیسلامی و زۆر ئاكتۆری هه‌رێمی و جیهانی دیكه‌ ده‌توانن بۆ بزووتنه‌وه‌ی كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان مه‌ترسیدار بن.

سیاسه‌تی ترامپ له‌ ناوچه‌دا چه‌نده‌ ده‌توانێ ده‌رفه‌تخوڵقێن بێ، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش ده‌توانێ كێشه‌ بۆ كورد دروست بكا؛ كه‌وابوو كورد ده‌بێ به‌ر له‌ هه‌موو شتێك حیساب له‌ سه‌ر پوتانسییه‌لی نێوخۆیی، هێزی خۆی و هاوبه‌ندیی نێوخۆیی بكا. له‌و بواره‌دا به‌ داخه‌وه‌ كوردی ڕۆژهه‌ڵات ئه‌زموونێكی سه‌ركه‌وتووانه‌ی نییه‌. لانیكه‌م له‌و ٢٠ ساڵه‌ی دواییدا به‌شی زۆری پوتانسیه‌لی بزووتنه‌وه‌ی كورد، له‌ دژی یه‌كتر به‌كار هاتووه‌، و له‌و به‌ فیڕۆدانی تواناییه‌كانی بزووتنه‌وه‌دا هه‌موو هێزه‌كان خاوه‌ن كه‌موكوورین.

ئێستاشی له‌ گه‌ڵ بێ، هێزه‌كان پلاتفۆرمێكی جێگەی متمانه‌یان پێشكه‌ش نه‌كردووه‌ كه‌ هیوایه‌ك به‌ خه‌ڵك ببه‌خشێ. چەند حیزب پێکەوە باسی پلاتفۆرمێك ده‌كه‌ن به‌ بێ ئه‌وه‌ی هه‌وڵێكی جیددی بۆ دیالۆگ له‌گه‌ڵ باقی هێزه‌كانی چالاك له‌ گۆڕه‌پانی سیاسه‌تدا بده‌ن. ئەو چەند حیزبەش لە بەینی خۆیاندا کێشەی زۆریان هەیە.

بۆ ئه‌وه‌ی كوردی ڕۆژهه‌ڵات له‌ گێژاوی سیاسه‌تی ئێستا و داهاتووی ڕۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستدا خاوه‌ن پێگه‌، قسه‌ و كاریگه‌ری بێ، ده‌بێ پلاتفۆرمێكی هاوبه‌شی سیاسی دابمه‌زرێنێ كه ‌وزه‌ و تواناییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ له‌ خه‌باتی چالاكانه‌دا به‌ دژی كۆماری ئیسلامی وه‌جووڵه‌ بخا. له‌و پلاتفۆرمه‌دا نابێ هیچ هێزێك وه‌ په‌راوێز بخرێ یان هه‌ڵاوێردرێ، ئه‌گه‌ر بڕیاریش بێ خه‌باتێكی جیددی چه‌كدارانه‌ بكرێ، ده‌بێ هێزی چه‌كدار یه‌ك فه‌رمانده‌یی هاوبه‌ش و سیاسه‌تێكی یه‌كگرتوانه‌ی تێكۆشانی هەبێ.