زستان لە کولتووری کوردەواریدا

زایینی: ٠٤-٠٢-٢٠١٨ - هەتاوی: ١٣٩٦/١١/١٥ - ١٩:٥٠ تاران
زستان لە کولتووری کوردەواریدا
شەریف فەلاح

بەشی یەکەم


کە باسی زستان دەکرێت، یەکەم دیمەن کە دێتە زەین و بەرچاوی مرۆڤ، سەرما و سۆڵە و سەخڵەت و سەهۆڵبەندانە. هەڵکەوتەی جوگرافیی زۆربەی ناوچەکانی کوردستان شاخاوی و کوێستانی چڕ و بەندەنە کە وەرزی زستانی ناوچە شاخاوییەکان زۆر ساردە و زۆر جار پلەکانی سەرما لە ساڵانی زوودا گەیشتوونەتە ٢٠ هەتا ٣٠ پلەی سیلیزیی ژێر سفر.
سەرما لە کوردستان:

ئەو ڕۆژهەڵاتناس و نووسەرە گەڕیدانەی کە لەبارەی مێژوو، جوگرافیا و فەرهەنگی کورد و کوردستان نووسیویانە، هەموویان لە سەفەرنامەکانی خۆیاندا جەختیان لەسەر زستانی سەخت و تەڕ و تووشیی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان کردووە. هەرچەند ئێستا لەژێر کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانیدا و بە گەرمدا هاتنی کۆی گۆی زەوی، کەشی کوردستانیش، گۆڕانی بەسەردا هاتووە.

هەتا سی چل ساڵ لەمەوپێش سەرما و سۆڵە و سەهۆڵبەندان لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان هێندە ئەستەم و دژوار بووە کە خەڵکی، ڕووبەڕووی مەترسیی مەرگ و لەناوچوون کردووە و زۆر جار بەهۆی زۆریی بەفر و هاتنی ڕنوو و هەرەسی شاخەوە گوندەکان بوونەتە ژێرەوە و ڕێگەوبان دەگیرا و هەتا هاتنی وەرزی بەهار ژیان لە ناوچە شاخاوییەکان جۆرێک جەنگ و دەستەویەخەبوون بووە لەگەڵ بەفر و سەهۆڵ.

بەفر، هەرچەند لەلای پیاوی وەرزێڕ و جووتیاری کورد، هێما و هەوێنی بەرەکەت و ڕسق و ڕۆزی بووە، بەڵام شاخاویی بوونی کوردستان و سەهۆڵبەندان و ڕێگەگیران بۆ ماوەی چەند مانگێک، بەرهەمهێنەری ترس بووە و ئەم ترسەش وای لە مرۆڤی کورد کردووە کە لەگەڵی بجەنگێت و بووەتە هۆی قورس و قایمی و جۆرێک لە ڕاهێنانی شەڕی ژیانیش.

بۆ وێنە زستانی ساڵی ١٩٣١ لە موکریان، بەهۆی بارینی زۆری بەفر و بەستن و سەهۆڵبەندان بۆ ماوی سێ مانگ، خەڵکێکی زۆر لەتاو سەرما و برسێتی گیانیان لەدەست دا، ئاژەڵ و باڵندە و تەنانەت ماسیی نێو گۆماوەکانیش لە برسان و لەتاو سەرما بەکۆمەڵ دەمردن، کە ئەم رووداوە بووەتە هەوێنی دەیان چیرۆک و داستان و سەربوردەی لەبیر نەکراو.

ساڵانی زوو کە بەفر و بارانی زۆر دەباری و وەک ئێستا کەش، گۆڕانی بەسەردا نەهاتبوو و مەودای نێوان وەرزەکان و دەسپێک و کۆتاییان دیار بوو، زستان کە دادەهات لەگەڵ خۆی ترسێکی دەهێنا، ترسی ڕێگە گیران، نەبوونی ئازۆقە و پێداویستیی، خەڵکی بیدەرەتانی گوندنشینی تووشی ترس و دڵەڕاوکێ دەکرد. بەیانیان کە لە خەو هەڵدەستان، دەرگا و پەنجەرەکان یەکپارچە سەهۆڵ و زوقم بوون. لە گوێسەبانەی ماڵانەوە چلوورە (پارچە سەهۆڵ) شۆرابەی دەبەست، بە چەشنێک کە لە ژووری ماڵەکانەوە نەدەکرا دیوی دەرەوەی پەنجەرەکان ببینی. بان ماڵین دەبووە گرفتێکی گەورە و جار وابوو لە ٢٤ کاتژمێردا سێ هەتا چوار جار، خەڵک بانی ماڵانیان دەماڵی، کۆڵانی تەنگەبەر و شەقام لە بەفر کەڵەکە دەبوو، ڕێگەی هاتوچۆ دەگیرا و زۆر جار هەتا هاتنی بەهار، بەفری نێو کۆڵانەکان نەدتوایەوە. بەفری کوێستان و چیا سەرکەشەکان هەتا نێوەڕاستی هاوین دەمایەوە و لە زۆر شوێنیش نەدەتوایەوە و بەفری ساڵە و ساڵ لەسەر یەک کەڵەکە دەبوون و خەڵک لە زۆر ناوچە ڕێوڕەسمی (بەفرەچاڵ)یان بەڕێوە دەبرد و بە هەڵکەندنی چاڵ و بە کا و کەرەستەی دیکە بەفریان بۆ وەرزی بەهار و هاوین هەڵدەگرت.

ناوچە سەخڵەتەکانی کوردستان لە زستاندا

زۆربەی ناوچەکانی کوردستانی ڕۆژهەڵات ناوچەی شاخاوی و کوێستانین و زستانی سارد و ئەستەمیان هەیە، بێجگە لە هەندێ ناوچەی وەک"دێولان، لەیلاخ و قوروە و مایەشت لە کرماشان و دەشتی عەباس و شاری دێهلوڕان لە پارێزگای ئیلام" کە بەفری کەمتریان لێ دەبارێت. شارەکانی "بیجاڕ، سەقز و زەڕینەی هەوەتوو" لە پارێزگای سنە وەک بەرز و ساردترین ناوچەکانی ئێران دێنە ئەژمار و پلەکانی سەرما زۆر کات دەگەنە ٢٠ پلەی سیلیزیی ژێر سفر؛ بەگشتی ناوچەکانی "داڵاهۆ، شاهۆ، هەورامانی ژاوەرۆ و لهۆن و تەخت" و مەریوان زستانێکی سەخت و پڕ سەرمایان هەیە و ناوچەی بانە، سەردەشت و بەگشتی موکریان و بەتایبەت لە پارێزگای ورمێ، شارەکانی ماکۆ، خۆی، سەڵماس و ناوچەی قوتوور لە ساردیی زستان و بەفر و بەستەڵەکدا ناوبانگیان هەیە.

لە کوردستانی باشوور کە لە ئەدەبی زارەکیدا بە کوردستانی "گەرمێن"یش ناسراوە، زستان لەچاو ڕۆژهەڵات و باکوور ساردتر نییە، چونکە ڕێژەی دەشتایی، لە کوێستان و شاخ زیاترە و لە ناوچەکانی کەرکووک، گەرمیان، مەخموور و دەشتی هەولێر و کۆیە و دەشتی نەینەوا لە مووسڵ بەدەگمەن بەفر دەبارێت. تەنیا شار و گوندە هاوسنوورەکانی ڕۆژهەڵات و باکوور، وەک دهۆک، زاخۆ، ئاکرێ، کانی ماسی، بارزان، حاجی ئۆمەران، سۆران، سیدەکان، چۆمان، ڕواندز، قەڵادزێ و ڕانییە و کوێستانی قەندیل، سلێمانی و پێنجوێن و هەڵەبجە و دەڤەری هەورامان، بەفر دەبارێت، بەڵام زیاتر لە ناوچە شاخاوی و کوێستانییەکان بەفر دەبارێت و زستان دیارە و مانای هەیە.

کوردستانی باکووریش خاوەنی زستانێکی ساردە و زۆربەی شار و ناوچەکانی بەفر دەیگرێت؛ بەتایبەتی لە ناوچە کوێستانییەکانی وەک "وان، هەکاری، شێرناخ، دێرسیم و ئاگری" ژیان لە زستاندا زۆر ئەستەمە.

کوردستانی ڕۆژئاواش وەک باشووری کوردستان بەفر نایگرێتەوە و جیا لە هەندێ ناوچەی کە هاوسنووری باکوورە و ناوچەکانی دیکەی دەشتاییە و زستانی هێندە سارد و چڕ نییە.

زستان چۆن چووەتە نێو ئەدەبی زارەکییەوە؟

وەک چۆن لە فەرهەنگی کوردەواریدا سروشت بەگشتی و بەتایبەت گۆڕانی وەرزەکان و تەنانەت هەندێ جار مانگەکانیش کاریگەریی لەسەر زەین و هزری مرۆڤ هەبووە، هەر وەرزێک بۆ خۆی بە جیا، چووەتە نێو کولتوور و ئەدەبی زارەکییەوە و بە گۆرانی و بەیت و باو و لاوک و حەیران باسیان کراوە. زستان یەک لەو وەرزانەیە کە تێیدا زیاترین داستان، حیکایەت، ڕاز و سەربوردە خوڵقێندراوە. چونکە خەڵک لە زستاندا نەیانتوانیوە هاتوچۆ بکەن و جموجۆڵیان کەمتر بووە و زیاتر لە ماڵان بوون، بۆ سەرگەرمی و سەقاڵکردنی خۆیان پڕژاونەتە سەر گۆرانی و بە بەسەرهاتی کۆن و ئەفسانەکان کاتیان بەسەر بردووە.

زستان لە گۆرانی و شیعری کوردیدا

ترسی سەرما و زوقم و نەبوونی پێداویستیی ژیان لە لادێیەکانی کوردستان، وای کردووە، پیاو و ژنی کورد لە خەیاڵی خۆیدا ئەم شیعرانە دووبارە بکاتەوە:
زمسانە خەتەر، زمسانە خەتەر / ڕۆژ لە ڕۆژ مەیۆ تۆفی زیاتەر
زریان وە وێنەی سامی نەریمان / پۆڵای پڕ جەوهەر تیغی بێ ئامان
وە شەو مەبەستی، میلی سەهەن شاو / وە ڕۆژ مەتکی قەترە قەتر ئاو
تیپی تەعین کرد پەری چل چەماو / هەژدە میلی ژەند بی کورە و دەماو
تیپی تەعین کرد، پەری کۆشک بەلکیس / شەقەی شمشێری ئاوە وە تفلیس
تیپی تەعین کرد، پەری قەپڵاخی / ئەویش هەوارگەی ئێڵی گەڵواخی
تیپی تەعین کرد، پەری کێفی سوور / ئەویش هەوراگەری ئێڵی شارەزوور

زستان لە پەندی کوردیدا

زستان و ساردییەکەی و سەهۆڵ، بەستەڵەک، چلوورە، کڕێوە، بۆران و بەفرە پرووشکە و بەفرە بووڵکە و بەفری ئاودار، شەڕە تۆپەڵ و گیرانی ملە و داستانی دز و جەردە، بوونەتە هەوێنی دەیان پەند و قسەی نەستەق کە هەرکامەیان چیرۆک و سەربوردەیەکی لە پشتە و مانای تایبەتی خۆی هەیە و لە شوێن و کاتی خۆیدا بۆ مەبەستی تایبەت بەکار دێت:
خوا تا کێو نەبینێ، بەفری تێناکا – ئەگەر سەرما هات، ئێمەش حازرین بلەرزین – ئەمن بەفر نیم بتوێمەوە – ئێواران هەوری سوور، سبحەینان ڕێگای دوور – بارانی وردە، وردە ڕەحمەتە – بەفری ئێوارێ، بارانی بەیانی – بەفر پشتی دە دەرکەی ناوە – بەفر لە کوێستانان دەبارێ – بەهارێ پەز، پاییزێ ڕەز، زستانێ ئەز - بە زستان پینە و پەڕۆ، بە هاوین، قیت قیت بڕۆ – پاش بارانێ کەپەنەک؟ - پارەکەی بۆ کردە وشتر، لەسەر سەهۆڵی نووسی و وەبەر تاوێی دا – تف خە ئاسمانا ئەڕچگێت – خودا سەرما لە قەدەر بەرگی دەدا – دڵۆپەی مەکە (مەدە ناو قسەی خەڵکدا) – دڵۆپە ئاسن کون دەکا – تەپڵی تەڕی تێدا نەماوە – دراو سەهۆڵە و لەنێو دەستا دەتوێتەوە – درۆیان مەکە بەفر دەبارێ – زستان دەڕوا و ڕووڕەشی بۆ ڕەژی دەمێنێ – زستان بەری هاویشت (ئەوپەڕی سەرما و هەیبەتی خۆی نیشان دا) – زستان دزە – زستان شەوێکیشی مابێ، کاری خۆی دەکا – سارد و سڕە – سەرمای زستان هەر لە هەوەڵەوە دیارە - سەگ بە سەرما قەڵەو دەبێت – ساحیب باخ و بێستانان، شەرمەزاری زستانان – سەرما هەموو شتێکی پێوەیە – قسەی سارد محەبەتی گەرم دەبا – کڕێوە نەتبا – کووپێکم شیڕێژ هەبێ، پشتی زستانی پێ دەشکێنم – گەلاوێژ زستانی ئەنگووت (ئەستێری سیوەیل لە زستاندا بینراوە، واتە زستان چل و پێنجی تێپەڕاندووە و زەوی هەناسەیەکی گەرمی کێشاوە) – وەک بەفری سپییە.

دابەشکردنی زستان

وەرزی زستانیش چەشنی وەرزەکانی دیکە سێ مانگە، بەڵام لە کولتووری زارەکیدا چەشنی ڕۆژژمێر و کرۆنۆلۆژیا (دەمژمێری)، خەڵک هەڵسوکەوت لەگەڵ ڕۆژ و هەفتە و مانگەکان ناکەن، بەڵکوو جاران خەڵک لەسەر بنەمای هاتنی سەرما و گەرما، باو و بۆران و باران و بەفر سێ مانگی وەرزەکانیان دابەش کردووە و بەپێی ئەزموون و تاقیکاری و گۆڕانکاریی کەش، ناوی مانگەکانیان ناوە و هەڵبژاردنی ناوەکانیش لەخۆڕا نەبووە و ماناکەیان پڕاوپڕی ئەو کاتەیە کە دیارییان کردووە و بۆ ئەوەی خەڵک باشتر لێی تێ بگەن، زۆر جار دایە پیرە و باب و باپیران لە دووتوێی چیرۆک و ئەفسانەدا گونجاندوویانە کە وەرزی زستانیش لە کولتووری کوردەواریدا تەژییە لەم ئەفسانانە.

ئەفسانە و زستان

هەروەک گوتمان خەڵک وەرزەکانیان بەپێی تێگەیشتنی خۆیان دابەش کردووە، زستان لە نێو کورددا، دوای یەڵدا (شەو چلە) کە سەرەتای وەرزی زستانە و بە دایکبوونی خۆر و ڕووناکی دەژمێردرێت، بە چوار بەشی ١- چلە گەورە ٢- چلە بچکۆڵە (بووچکەلە) ٣ – خاتوو زمهەریر ٤ – ڕەشەمە (ڕەشەمێ) دابەش کراوە کە هەرکامەیان لە کولتووری زارەکیدا لەگەڵ چیرۆک و ئەفسانەیەک گرێ دراون.

- چلە گەورە

چلە هەروەک لە ناوەکەیدا دیارە واتە ٤٠ ڕۆژە، لە حاڵێکدا مانگ، بەپێی دەمژمێر ٣٠ ڕۆژە، چلە گەورە لە سەرەتای مانگی بەفرانبار (٢١ی دێسامبر )ەوە دەست پێدەکات و هەتا ١٠ی مانگی ڕێبەندان (٣١ی ژانویە)دەخایەنێت، چلە گەورە بەپێی باوەڕ و تێگەیشتنی خەڵک برا گەورەیە و بە هەموو سام و هەیبەتی خۆیەوە دێتە مەیدان و مزگێنیی زستانێکی سەخت و تەڕ و تووش بە گوێی خەڵکدا دەدات.

-چلە بچکۆڵە

چلە بچکۆڵە، کە برای بچووکە، تەمەنی کورتترە، لە ١٠ی مانگی ڕێبەندانەوە تەمەنی دەست پێدەکات و بەگشتی تەمەنی ٢٠ رۆژە و لە ڕقی ئەوەی براکەی نەیتوانیوە ڕۆڵی خۆی بگێرێت، دەیهەوێ تۆڵە بکاتەوە و لەگەڵ هاتنی لە برا گەورەکەی (چلە گەورە) دەپرسێ:
ئەرێ بەڕاست چیت کردووە؟ منداڵت دە لانکیدا دابەستووە، حەوجۆشت تەقاندووە، مەنجەڵی مسیت قەڵشاندووە؟

چلە گەورە وەڵامی دەداتەوە، نەوەڵا نەمتوانیوە و هیچم پێ نەکراوە، بەڵام بچکۆڵە تووڕە دەبێت و بە قیرسیچمییەوە دەڵێت "بەڵام ئەمن کارێک دەکەم، هێلکەی حاجیلە لەناو بیبەستێ، منداڵ لەناو زگی دایکی هاواری لێ هەستێ" لەم ماوەیەدا کەش بەتەواوەتی سارد دەبێت و سەهۆڵبەندان و بەفربارین بڕست لە خەڵک دەبڕێت، ڕێگا دەگیرێت.

لە کرماشان و دەوروبەریشی هاوشێوەی ئەو ئەفسانە و چیرۆکانە لە ئەدەبی زارەکیدا هەیە و بە سێیەم بەشی زستان دەگوترێ "چلکە بیچکەلە" کە لە کاتی هاتنیدا بە "چلە گەورا"ی برای ئەیژێ:
ئەگەر من وە قەوت عومر دریژ بام
کوڕ وە زگ داڵگ خوشک ئەکردیام
چلە بچکۆلە کە لووتکەی بەفر و سەرما و سەهۆڵبەندانە، ئیتر بەهۆی داخستنی ڕێگا و بان و (ملە و کەل)ەکان خەڵکی لادێیەکانی کوردستان، جاران بەهۆی نەبوونی ڕێگای ئۆتۆمبێل و ئیمکاناتی ئەمڕۆیی، ڕێگایان لێ دەگیرا و هاتوچۆی شار و گوندەکانیان نەدەکرد.

پیر و بەساڵاچووەکان دەگێڕنەوە، جار وا بووە بۆ ماوەی چل رۆژ هەتا دوو مانگی زستان، ڕێگە گیراوە و کەس نەیتوانیوە لە گوندەکان بێتە دەر، بەهۆی ئەوەی کە بەردەوام بەفر و بۆران و باران بووە و تاو نەبووە کە بەفر بتوێتەوە، ئیتر بەفری "قورس و ئاودار" لەسەر یەک کەڵەکە دەبوو، بەردەوام دوو کەس لەسەر بانی ماڵان بە "بەفرە لوو" (بەفرماڵ) بانیان ماڵیوە و لە کاتی بەفر ماڵینیشدا گەنجان و تەنانەت پیاوەکان بە یاریی "شەڕە تۆپەڵ" لەم بان بۆ ئەو بان دەبوونە چەند دەستە و نێو گوند دەبوو بە زڵلە و هەرایەک هەر نەبێتەوە؛ بەمجۆرە هەم خۆیان سەرقاڵ دەکرد و هەم بەهۆی هەڕاکردنەوە گەرمیش دادەهاتن.

خاتوو زمهەریر

زمهەریر خوشکی بچووکی هەر دوو برا (چلە گەورە و چلە بچکۆڵە)یە و پاش چوون و مەرگی هەردوو براکەی و لە مانگی کۆتایی زستان (ڕەشەمە)دا لەدایک دەبێت. زمهەریر تووڕە و تۆسن و ناوچاو تاڵە؛ دایە پیرە و باوان لەژێر کورسی (چواچێوەیەکی دارینەی چوار گۆشەیە و نیو مەتر بەرزە لەسەر قووڵکەیەک کە ڕەژیی سۆبەی ماڵەکەی لەژێرە، لە ناوەڕاستی ماڵدا دادەنرێت و لێفەیەکی بەسەردا دەدەن) کە تاقە شوێنی گەرمی ماڵە بە تام و چێژەوە داستان و چیرۆکی "خاتوو زمهەریر" بۆ منداڵان دەگێڕنەوە، هەتا بترسن و بۆ شەڕە تۆپەڵ نەچنە دەشت و سەرما نەیانگەزێت. دەگێڕنەوە "لە شەوێکی ساردی ڕەشەمەدا بە خۆی و قژی ئاڵۆسکاو و جلە شڕەکەیەوە دەردەکەوێت، دەست دەکا بە شین و شەپۆڕ و گریان، عەرز و ئاسمان دێنێتە گرین، هەڕەشە دەکا، چۆن شتی وا دەبێ، وا دەکەم دنیا بیبەستێ، تۆڵەی هەردوو براکەم دەکەمەوە؛ دە ڕۆژ دەیکاتە کڕێوە و بۆران و لێ نابێتەوە. زوقم و بەستەڵەک زیاتر دەبێت، هەرچەند جار جارێ تاو دەردەکەوێ، بەڵام زمهەریری تۆسن کۆڵ نادات و هەر بە شیوەن و گریان دەیهەوێ تۆڵەی براکانی لە سروشت و گەردوون بکاتەوە و ڕێگەیان ون نەکات."

لە ناوچەی کرماشان لە کاتی زمهەریردا ئەڵێن:
خەرەکە وە ئاو نەوەر، ئەگەر خەرەکە دەی لە ئاو، پاڵانەکەی نەوەر. (کەرەکە مەدە لە ئاو، ئەگەر لە ئاوی دەدەی، کورتانەکەی مەبە).
یان لە موکریان بە باوەڕی خەڵک زمهەریر دەڵێت: "براکانم ڕۆ، ڕۆیشتن و تووتن و سەبیلەیان لێ بەجێ ماوە." خاتوو زمهەریر لە پێنج ڕۆژی کۆتایی تەمەنیدا (شەشی ڕەشەمە هەتا ١٢ی ڕەشەمە) ئیتر کوڵی گریان دەیگرێت و بەوپەڕی توانایەوە دەگریێت، هیچێ دادی نادات، ملوانکەکەی گەردنی دەبڕێت و قژ و سەروچاوی خۆی دەڕنێت، ئیتر باو و بۆران "بەفرە بووڵکە" لەگەڵ بای توند دێت، سەرمایەکی زۆر دنیا دادەگرێت، تەمومژ هەڵدەکات، کەس ناوێری لە ماڵ بێتە دەر، قەل و قاژوو، کەو و باڵندەکان لە سەرما ڕەق هەڵدێن، سەگ و پشیلە دەخزێنە کون و کەلەبەر و بن دیواران، سەرەنجام ئەم تەمەن کورتەش کۆتایی دێت.