• روزنامەی کوردستان
  • Agirî
  • بیری خوێندکار
  • لاوان
  • ژنان
  • کانال تیشک تی وی
  • نرگز
٢٧ آوریل ٢٠١٨ میلادی - ٠٧ اردیبهشت ١٣٩٧ خورشیدی  

ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد

میلادی: ٢٢-١٢-٢٠١۶ - خورشیدی: ١٣٩۵/١٠/٠٢ - ١٠:١۵ تاران سایز فونت: بزرگتر‌کوچکتر
ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد
شریف فلاح

ترجمه از کوردی: کوردستان


ایلام، سرزمین آلامتو و موطنی تاریخی و مدنیتی دیرین است. ایلام گهواره‌ی مدنیت کوردهاست که در اواخر هزاره‌ی سوم پیش از میلاد مسیح، بخش وسیعی از غرب و به ویژه جنوب غرب فلات ایران را دربر می‌گرفت، ولی در زمان هخامنشیان، وسعیت این سرزمین کاهش یافته و تنها به منطقه‌ی جغرافیایی "شوش" Susa اطلاق می‌شد.

ایلام از لحاظ کلامی و معنی

عیلام، آلام یا ایلام امروز به معنی میهن آتش خدایان و از ریشه "ایل" به معنی خدا و میهن خدا آمده است که ریشه‌ی عبری دارد و هیچ ارتباطی با زبان عربی ندارد. در کتاب تورات از آن به عنوان "آلامتو" نام برده می‌شود و چون ریشه‌ی عربی ندارد، به معنی درد و آزار و الم نیست. در برخی منابع نیز به معنی "کوهستان" یا سرزمین وداع آفتاب آمده است.

ایلام از نظر تاریخی

عیلامی‌ها به سرزمینشان "هلمته متی" Ha (I) tamti / Hatamti به معنی سرزمین خدا می‌گفتند، اکدیان به آن آلامتوو Elamtu و سومریان نیز به آن "اندیشنگاشت" به معنی محل مرتفع می‌گفتند.

در سال ۲۷۰۰ پیش از میلاد، اولین قدرت پادشاهی عیلامی در شوش (جنوب غربی ایران) ایجاد شد. آثار یافت‌شده در شوش، حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد را نشان می‌دهند که در واقع یک عصر مترقی در زندگی انسان می‌باشد. آثار کشف شده از انواع موجودات زنده و انسان‌ها نشان‌دهنده‌ی این واقعیت است.

حکومت عیلامی‌ها از ابتدا تا پایان دوره‌ی عیلام جدید، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران قدرت را در دست داشته‌اند. پادشاهی عیلام در زمان اوج قدرت خود، حتی بر بخشی از بین‌النهرین (مزوپوتامیا) نیز حکومت می‌کرد، ولی چهارچوب حکومت مرکزی عیلام، سراسر ایران را دربر نگرفته است. این پادشاهی، اتحادی میان ایلات و عشایر منطقه بوده است، ولی این اتحاد به مفهوم امپراطوری نبوده است. هر زمان که ایلامی‌ها قدرت را در دست داشته‌اند، نقش بسزایی در تغییرات سیاسی مزوپوتامیا یا بین‌النهرین داشته‌اند. همچنین برای مدت بسیار کمی بر تمام این منطقه حکمرانی کرده‌اند. ایلامیان از سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد، منطقه‌ی مزوپوتامیا را اشغال کرده و حکومت سومریان را کاملاً نابود کردند، ولی هنوز تحت تأثیر هژمونی فرهنگ سامی و سومریان بودند.

سرنگونی تمدن ایلام

از سال ۶۴۰ هجری قمری، "آشور بانیپال" پادشاه قدرتمند آشوریان، ایلام را اشغال کرد و بخش وسیعی از ساکنان آن را به صورت دسته‌جمعی قتل عام نمود و بنیاد حکومت ایلام را از میان برد. تمدن کهن ایلام، پس از هزاران سال حکومت و رقابت میان ایلات و قدرت‌های بزرگ مانند سومریان، اکدیان، بابلیان و آشوریان و به ویژه دشمن واقعیشان، آشوریان، شکست خوردند و آثار این شکست نیز بر سنگ نگاره‌ی "آشور بانیپال" نیز درباره‌ی این پیروزی به وضوح نوشته شده است.

مدتی پس از سرنگونی ایلام، این منطقه میان پارس‌ها و مادها تقسیم شد و در زمان هخامنشیان به بخشی از امپراطوری هخامنشی تبدیل شد و پس از حمله‌ی سپاه اسلام و اشغال آن، طبق برخی منابع، ایلام به بخشی از سرزمین کوفه تبدیل شد.

از ابتدای سده چهارم تا ششم میلادی، خاندان "حسنویه کورد" قدرت لرستان و ایلام را در دست داشتند و از سال ۵۷۰ تا ۱۰۰۶، "اتابکان" لر بر لرستان و پشتکو، که همان ایلام است، حکومت می‌کردند.

سپس و از دوره‌های بعدتر، نام ایلام به "حسین‌آباد" تغییر کرد که مرکز حکمرانی والی و امیر "پشتکو" بوده است.

ایلام جدید

سال ۱۳۰۹ هجری شمسی برابر یا ۱۹۳۰ میلادی و در زمان حکومت محمد رضاشاه پهلوی، در نتیجه‌ی تقسیمات استانی، ایلام به بخشی از استان پنجم ایران یا کرماشان تبدیل شد. در سال ۱۹۶۵ به مرکز فرمانداری تبدیل شد و در سال ۱۹۷۵ به دلایل سیاسی، مرزبانی و اداری، به صورت رسمی به یک استان مستقل تبدیل شد که مدت ۴۱ سال است که یکی از استان‌های شرق کوردستان (ایران) هم‌مرز استان "واسط" در شرق عراق می‌باشد که مرز خسروی آنها را به یکدیگر مرتبط می‌کند.

مرکز استان ایلام، شهر ایلام می باشد که از غرب با عراق، از جنوب با خوزستان، از شرق با لرستان و از شمال با کرماشان هم مرز است. این استان از هفت شهر، ۱۷ شهرستان، ۳۶ دهستان و ۷۵۳ روستا تشکیل شده است.

شهرهای استان ایلام عبارتند از: آبدانان، ایلام، ایوان، بدره، دره‌شهر، دهلران، چارداول، ملکشاهی، مهران و سیروان. برخی از مناطق بزرگ آن نیز عبارتند از: صالح‌آباد، موسیان، مورموری، ارکواز، لومار و میمه.

استان ایلام بر اساس آمارها و سرشماری سال ۲۰۱۱، ۵۵۰ هزار نفر جمعیت دارد.

ایلام از لحاظ طبیعی و گردشگری

استان ایلام با وسعت ۲۰۱۵۰ کیلومتر مربع، ۱.۲ درصد وسعت کشور ایران را دربر گرفته و از این نظر بیست و دومین استان ایران می‌باشد. یکی از مناطق نیمه کوهستانی است که وسعت، منظره و چشم‌انداز کوه و دشت بسیار مورد توجه است. به جز مناطق جنوب شرقی ایلام که مناطق دهلران، موسیان و عینه خوش را در بر می‌گیرد، مناطق دیگر ایلام کوهستانی می‌باشد که ۷۰ درصد خاک ایلام را دربر می‌گیرد. در شمال و شمال شرقی ایلام، کوه‌های مانشت، سیوان، قلارنگ و کوه قلاجی، لنه و چرمگا قرار دارند. از کوه‌های دیگر می‌توان به رشته‌کوه‌های کبیرکوه، دینارکوه، اناران، سیاکو، پشتکو و پیشکو اشاره کرد که به دشت‌های "نیو روبار" مسلط هستند. ایلام از نظر وسعت و تراکم جنگل‌های خودرو، به قلب و مادر منطقه "زاگروس" معروف است.

در شمال و شرق ایلام این کوه‌ها قرار دارند: رنو و شره زول میان ایوان و چوار، بانکول میان ایوان و چارداول، کارزان، بایه، نسار (بالار)، سورگیری، ساج گوربی، زردلان و هلیلان. در غرب و جنوب غربی نیز کوه‌های کولک، سیاکو، نخجیرکو، انجیر کو، تونه کو، بولی، میمک، پشمین، بیوره، خوشادل، بلستان، دنه و کاسه ماس قرار دارد.

دشت‌های ایلام

در ایلام به جز مناطق بسیار کوهستانی، چندین دشت معروف و مرتع بزرگ دارد که مرکز مراتع دامداری کرماشان، ایلام، خوزستان و لرستان است. این دشت‌ها عبارتند از: دشت عباس، دشت موسیان، دشت دهلران، دشت مهران (گرمه‌سیر)، دشت هلیلان، دشت ایوان، چالاو، محسن‌آباد، امیرآباد، گلان، صالح‌آباد، آسمان‌آباد و دره‌شهر که به جز محصولات کشاورزی، چندین تپه و قلعه تاریخی و باستانی را دربر دارند که نشان‌دهنده‌ی وجود مرکز زندگی انسان و تمدن دیرین کوردهاست.

رودها و منابع آب ایلام

ایلام از نظر رودخانه و منابع آب نیز بسیار غنی می‌باشد. بسیاری از رودخانه‌ها از کوهستان‌ها سرچشمه می‌گیرند که به جز آبیاری دشت‌های ایلام، بخشی از آنها به استان لرستان، خوزستان و داخل خاک عراق و به ویژه شهر مندلی در استان دیاله سرازیر می‌شوند.

رودخانه‌های ایلام عبارتند از: گنگیر، کونجان چم، چنگوله، دویریچ، میمه، چیغاب، گودارخوش، سیمره (که بزرگترین رود ایلام می‌باشد، از کرماشان از منطقه گاماسیاب و از کوه الوند در همدان سرچشمه می‌گیرد)، چزمان، چناره، شیروان و چارداول، شیخ مکان، سیکان، آوزنگوان و چندین رودخانه دیگر که به رود کرخه می‌ریزند.

آثار تاریخی ایلام

ایلام به عنوان مرکز تمدن عیلامیان، در زمان‌های مختلف پایتخت و مرکز حکومت حکومت‌های منطقه‌ای بوده است و از نظر تاریخی و باستان‌شناسی انسانی، صاحب جایگاه ویژه است. بیشتر آثاری که از مناطق مختلف ایلام یافت شده‌اند، ویژگی‌های ملت کورد را دربر دارند و نشان‌دهنده‌ی کهن بودن این منطقه و غنی بودن فرهنگ کوردستان است.
آثار و قلعه‌های تاریخی ایلام عبارتند از: قلعه والی ایلام، سنگ نوشته گولگولی ملکشاهی، آتشگاه سیاه گل، کاخ فلاحتی، سنگ نوشته تختخان، طاق شیرین و فرهاد، مسجد حاج فرامرز اسدی در شهر ارکواز، قلعه جولیان، قلعه کلم، شهر تاریخی سیروان، شهر تاریخی سیمره، شهر تاریخی ماداکتو، آتشگاه و تنگه بهرام چوبین، تنگه شمشه و مسجد والی.

منابع زیرزمینی ایلام

ایلام، این استان کوردستان، از نظر اقتصادی و معادن زیرزمینی نیز صاحب جایگاه ویژه‌ای است. بیش از ۱۵ درصد گاز طبیعی ایران در ایلام تولید می‌شود، همچنین از چاه‌های نفتی جنوب آبدانان و دهلران روزانه ۱۵۴ هزار بشکه نفت تولید می‌شود و با لوله به پالایشگاه‌های جنوب ایران منتقل می‌شود. به جز این موارد، مرکز پتروشیمی ایلام یکی دیگر از منابع اقتصادی می‌باشد. به گفته‌ی مسئولان رژیم ایران، ۵۵ هزار کارگر در بیش از سه هزار واحد صنعتی و تولیدی کوچک و بزرگ ایلام کار می‌کنند، این در حالیست که ایلام از نظر بیکاری، طی پنج سال اخیر، همیشه در جایگاه اول یا دوم ایران بوده است. نرخ بیکاری هم اینک ۳۰ درصد می‌باشد و به گفته‌ی فعالین سیاسی و مدنی کورد، بیشتر نیروی کاری مراکز صنعتی ایلام، افراد غیربومی می‌باشند و دیگر مناطق صنعتی نیز بسته شده‌اند.

زبان و لهجه‌ی مردم ایلام

زبان بیشتر ساکنین ایلام کوردی می‌باشد که از لهجه‌های لوری، لکی، فیلی و کلهوری تشکیل شده است. به جز زبان کوردی، در مناطق جنوب غربی ایلام و به ویژه در دهلران، موسیان و دشت عباس اقلیتی عرب زندگی می‌کنند که از چندین عشیره مختلف تشکیل شده‌اند.

گویش‌های لکی، کلهوری و فیلی در مناطق مختلف ایلام وجود دارند و از نظر مذهبی نیز بیشتر کوردهای ایلام پیرو مذهب تشیع و در مناطقی نیز پیروان آیین یارسان و اهل حق وجود دارند.

منابع:

ویکی پدیا
سایت ایلام آسو
کتاب تاریخ فرهنگ و ادب ایلام
سایت طاقوسان
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

روزنامە کوردستان
روزنامەی کردستان ش.٧٢٣ در این شمارە می‌خوانید:

ــ نان، آزادی، کرامت انسانی
ــ قدرت در سایه و دولت
ــ حمله به سوریه، واکنشی با ابعادی مختلف
ــ عرفان رهنمون در مصاحبه با "کوردستان": مبارزه برای دکتر شرفکندی، شیوه‌ای از زندگی بود که به آن معنا و مفهومی فلسفی و اخلاقی می‌بخشید
  • عرفان رهنمون در مصاحبه با \ عرفان رهنمون در مصاحبه با "کوردستان": مبارزه برای دکتر شرفکندی، شیوه‌ای از زندگی بود که به آن معنا و مفهومی فلسفی و اخلاقی می‌بخشید
    ما مردم کورد باید بدانیم که تحت اشغال قرار داریم و تاریخ استعمار نشان داده است که استعمارگر به سهولت از منافع سرزمین تحت اشغالش چشم پوشی نخواهد کرد و برای پایان دادن به این ستمگری باید خیزشی نوین در کوردستان صورت گیرد .
  • چرا هدف قرار دادن سلاح‌های شیمیایی در سوریه کافی نیستند چرا هدف قرار دادن سلاح‌های شیمیایی در سوریه کافی نیستند
    همین یک ‌هفته پیش بود که ترامپ در نظر داشت دو هزار سرباز آمریکایی را که در سوریه حضور دارند به کشور بازگرداند و به طور کلی از سوریه خارج شود.
  • حمله‌ به سوریه، واکنشی با ابعادی مختلف حمله‌ به سوریه، واکنشی با ابعادی مختلف
    آنچنان که پیش‌بینی می‌شد، واکنش نظامی به استفاده از سلاح شیمیایی از سوی رژیم اسد یک واکنش کاملا محدود بود. چند هدف محدود نظامی که بنا به گفته کشورهای غربی مراکز تولید سلاح‌های شیمیایی بودند مورد هدف قرار گرفتند. ترزا می، هدف از این حمله‌ را صرفا بازداشتن رژیم اسد از به کارگیری مجدد سلاح‌های شیمیای عنوان کرد.
  • قدرت در سایه و دولت قدرت در سایه و دولت
    در مورد چالش دوم نیز اسحاق جهانگیری، معاون اول حسن روحانی، در صدا و سیما جمهوری اسلامی به حضور عوامل داخلی در چالش ارز، اشاره کرد و مصطفی تاجزاده در تویتی از چالش ارز به عنوان نقطه عطف در تقابل دولت در سایه با دولت حسن روحانی نام برد.
  • نشست اعضای اتحادیه کشورهای عرب با هدف اتحاد در برابر ایران و اورشلیم نشست اعضای اتحادیه کشورهای عرب با هدف اتحاد در برابر ایران و اورشلیم
    این نشست در شهر ظهران در منطقه نفت‌خیز شرق عربستان برگذار شد. انتخاب این مکان احتمالا بر این مبنا بوده که از تیر رس موشک‌های حوثی‌ها که عموما ریاض پایتخت و شهرهای جنوبی را هدف قرار می‌دهند، در امان باشد.
  • نان، آزادی، کرامت انسانی نان، آزادی، کرامت انسانی
    "انسانی که در فقر نگه داشته شده و انسانی كه هویت قومی، دینی و یا ملی‌اش انکار می‌گردد و مورد هجوم سیاست آسمیلاسیون فرهنگی و تحقیر قرار گرفته و یا تحت ستم جنسی زندگی می‌کند، انسانی‌ست که کرامت‌اش از او سلب گردیده".
  • چارچوبی برای فهم تنش در روابط روسیه با غرب چارچوبی برای فهم تنش در روابط روسیه با غرب
    وی همچنین در مصاحبه با تلویزیون سی.اس.پن مدعی شد که این اقدام نمونه‌ای از اقدامات متعددی است که روسیه بدون توجه به قواعد و عرف بین‌الملل انجام آن‌ها را انجام داده است و به همین دلیل است که کشورهای غربی با شدت عمل بیشتری با این مساله رو به رو شدند.
  • نگاهی به سخنان خامنه‌ای، در اول فروردین ٩٧ نگاهی به سخنان خامنه‌ای، در اول فروردین ٩٧
    فاکتور زمان، در حل چالش‌های داخلی و فاکتور تداوام ناامنی موجود در کشورهای که انقلاب اسلامی_ایرانی به آن‌ها صادر شده است، در مسائل خارجی از عواملی هستند که بر ابعاد چالش‌های پیش روی جمهوری اسلامی در داخل و خارج می‌افزاید و می‌تواند چالش‌ها را به ابرچالش و غیره‌قابل حل تبدیل نماید.
  • تحقیر راهکاری برای آسمیله کردن تحقیر راهکاری برای آسمیله کردن
    در جامعه چند فرهنگی، چندآئینی و چند ملیتی ایران، هر کدام از بخش‌های اصلی جامعه، خود را صاحب هویتی مستقل و مختص به خود می‌دانند و هیچکدام خود را بخشی یا جزئی از دیگری محسوب نمی‌کند.
  • کنگره راسان، کنگره تغییر و نوآوری کنگره راسان، کنگره تغییر و نوآوری
    نکته قابل توجه اینکه برای دمکراتیک‌تر شدن موسسات حزبی، مدیر کل از سوی کنگره انتخاب و در مقابل مرکز سیاسی و کنگره پاسخگو می‌باشد.
  • ترویستم دولتی و حکومت ترور علیه کوردستان ترویستم دولتی و حکومت ترور علیه کوردستان
    در واقع مقاومت مردمی کوردستان، قبل از فتوای جهاد خمینی با خشونت و تعصبات ناسیونالیسم ایرانی روبررو بود اما بعد از اعلام جهاد از طرف خمینی، کوردستان هدف ارعاب و خشونت گروه‌های متعصب مذهبی و قومی قرار گرفت.
  • بازنده مساله کورد و کوردستان کیست؟ بازنده مساله کورد و کوردستان کیست؟
    درست است که تلاش‌های ملت کورد برای احقاق حقوق اولیه‌شان به جایی نرسیده و خسارات سنگین جانی و مالی را هم متحمل شده‌اند اما سرکوب ملت کورد برای کشورهای ایران، ترکیه، عراق و سوریه هم بدون هزینه نبوده است. کشور ترکیه برای سرکوب کوردها هر سال بطور مستقیم میلیاردها دلار هزینه می‌کند و بطور غیرمستقیم هم در اثر جنگ و ناامنی لطمات اقتصادی زیادی را متحمل می‌شود و حتی مجبور است برای ساکت نگاه داشتن کشورهای قدرتمند و موثر جهان امتیازات سیاسی زیادی بدهد.
  • پروفایل گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تحت حمایت ایران در سوریه و عراق پروفایل گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تحت حمایت ایران در سوریه و عراق
    این گروه و ابومهدی مهندس برای فعالیت‌های‌شان تا قبل از ٢٠١١ از سوی ایالات متحده به عنوان تروریست شناخته شده‌اند.
  • کرکوک، کرماشان، عفرین، نوروز کرکوک، کرماشان، عفرین، نوروز
    کوردستان در سالی که گذشت, شاهد وقایع متعدد تاریخی بود. وقایع تاریخی می‌توانند هم تلخ باشد و هم شیرین و نسبت به اهمیت آن، می‌تواند مقطعی از تاریخ را خلق کند و به نمادی از یک دوران تاریخی بدل شود.