• روزنامەی کوردستان
  • Agirî
  • بیری خوێندکار
  • لاوان
  • ژنان
  • کانال تیشک تی وی
  • نرگز
١٩ ژانویە ٢٠١٧ میلادی - ٣٠ دی ١٣٩۵ خورشیدی  

ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد

میلادی: ٢٢-١٢-٢٠١۶ - خورشیدی: ١٣٩۵/١٠/٠٢ - ١٠:١۵ تاران سایز فونت: بزرگتر‌کوچکتر
ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد
شریف فلاح

ترجمه از کوردی: کوردستان


ایلام، سرزمین آلامتو و موطنی تاریخی و مدنیتی دیرین است. ایلام گهواره‌ی مدنیت کوردهاست که در اواخر هزاره‌ی سوم پیش از میلاد مسیح، بخش وسیعی از غرب و به ویژه جنوب غرب فلات ایران را دربر می‌گرفت، ولی در زمان هخامنشیان، وسعیت این سرزمین کاهش یافته و تنها به منطقه‌ی جغرافیایی "شوش" Susa اطلاق می‌شد.

ایلام از لحاظ کلامی و معنی

عیلام، آلام یا ایلام امروز به معنی میهن آتش خدایان و از ریشه "ایل" به معنی خدا و میهن خدا آمده است که ریشه‌ی عبری دارد و هیچ ارتباطی با زبان عربی ندارد. در کتاب تورات از آن به عنوان "آلامتو" نام برده می‌شود و چون ریشه‌ی عربی ندارد، به معنی درد و آزار و الم نیست. در برخی منابع نیز به معنی "کوهستان" یا سرزمین وداع آفتاب آمده است.

ایلام از نظر تاریخی

عیلامی‌ها به سرزمینشان "هلمته متی" Ha (I) tamti / Hatamti به معنی سرزمین خدا می‌گفتند، اکدیان به آن آلامتوو Elamtu و سومریان نیز به آن "اندیشنگاشت" به معنی محل مرتفع می‌گفتند.

در سال ۲۷۰۰ پیش از میلاد، اولین قدرت پادشاهی عیلامی در شوش (جنوب غربی ایران) ایجاد شد. آثار یافت‌شده در شوش، حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد را نشان می‌دهند که در واقع یک عصر مترقی در زندگی انسان می‌باشد. آثار کشف شده از انواع موجودات زنده و انسان‌ها نشان‌دهنده‌ی این واقعیت است.

حکومت عیلامی‌ها از ابتدا تا پایان دوره‌ی عیلام جدید، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران قدرت را در دست داشته‌اند. پادشاهی عیلام در زمان اوج قدرت خود، حتی بر بخشی از بین‌النهرین (مزوپوتامیا) نیز حکومت می‌کرد، ولی چهارچوب حکومت مرکزی عیلام، سراسر ایران را دربر نگرفته است. این پادشاهی، اتحادی میان ایلات و عشایر منطقه بوده است، ولی این اتحاد به مفهوم امپراطوری نبوده است. هر زمان که ایلامی‌ها قدرت را در دست داشته‌اند، نقش بسزایی در تغییرات سیاسی مزوپوتامیا یا بین‌النهرین داشته‌اند. همچنین برای مدت بسیار کمی بر تمام این منطقه حکمرانی کرده‌اند. ایلامیان از سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد، منطقه‌ی مزوپوتامیا را اشغال کرده و حکومت سومریان را کاملاً نابود کردند، ولی هنوز تحت تأثیر هژمونی فرهنگ سامی و سومریان بودند.

سرنگونی تمدن ایلام

از سال ۶۴۰ هجری قمری، "آشور بانیپال" پادشاه قدرتمند آشوریان، ایلام را اشغال کرد و بخش وسیعی از ساکنان آن را به صورت دسته‌جمعی قتل عام نمود و بنیاد حکومت ایلام را از میان برد. تمدن کهن ایلام، پس از هزاران سال حکومت و رقابت میان ایلات و قدرت‌های بزرگ مانند سومریان، اکدیان، بابلیان و آشوریان و به ویژه دشمن واقعیشان، آشوریان، شکست خوردند و آثار این شکست نیز بر سنگ نگاره‌ی "آشور بانیپال" نیز درباره‌ی این پیروزی به وضوح نوشته شده است.

مدتی پس از سرنگونی ایلام، این منطقه میان پارس‌ها و مادها تقسیم شد و در زمان هخامنشیان به بخشی از امپراطوری هخامنشی تبدیل شد و پس از حمله‌ی سپاه اسلام و اشغال آن، طبق برخی منابع، ایلام به بخشی از سرزمین کوفه تبدیل شد.

از ابتدای سده چهارم تا ششم میلادی، خاندان "حسنویه کورد" قدرت لرستان و ایلام را در دست داشتند و از سال ۵۷۰ تا ۱۰۰۶، "اتابکان" لر بر لرستان و پشتکو، که همان ایلام است، حکومت می‌کردند.

سپس و از دوره‌های بعدتر، نام ایلام به "حسین‌آباد" تغییر کرد که مرکز حکمرانی والی و امیر "پشتکو" بوده است.

ایلام جدید

سال ۱۳۰۹ هجری شمسی برابر یا ۱۹۳۰ میلادی و در زمان حکومت محمد رضاشاه پهلوی، در نتیجه‌ی تقسیمات استانی، ایلام به بخشی از استان پنجم ایران یا کرماشان تبدیل شد. در سال ۱۹۶۵ به مرکز فرمانداری تبدیل شد و در سال ۱۹۷۵ به دلایل سیاسی، مرزبانی و اداری، به صورت رسمی به یک استان مستقل تبدیل شد که مدت ۴۱ سال است که یکی از استان‌های شرق کوردستان (ایران) هم‌مرز استان "واسط" در شرق عراق می‌باشد که مرز خسروی آنها را به یکدیگر مرتبط می‌کند.

مرکز استان ایلام، شهر ایلام می باشد که از غرب با عراق، از جنوب با خوزستان، از شرق با لرستان و از شمال با کرماشان هم مرز است. این استان از هفت شهر، ۱۷ شهرستان، ۳۶ دهستان و ۷۵۳ روستا تشکیل شده است.

شهرهای استان ایلام عبارتند از: آبدانان، ایلام، ایوان، بدره، دره‌شهر، دهلران، چارداول، ملکشاهی، مهران و سیروان. برخی از مناطق بزرگ آن نیز عبارتند از: صالح‌آباد، موسیان، مورموری، ارکواز، لومار و میمه.

استان ایلام بر اساس آمارها و سرشماری سال ۲۰۱۱، ۵۵۰ هزار نفر جمعیت دارد.

ایلام از لحاظ طبیعی و گردشگری

استان ایلام با وسعت ۲۰۱۵۰ کیلومتر مربع، ۱.۲ درصد وسعت کشور ایران را دربر گرفته و از این نظر بیست و دومین استان ایران می‌باشد. یکی از مناطق نیمه کوهستانی است که وسعت، منظره و چشم‌انداز کوه و دشت بسیار مورد توجه است. به جز مناطق جنوب شرقی ایلام که مناطق دهلران، موسیان و عینه خوش را در بر می‌گیرد، مناطق دیگر ایلام کوهستانی می‌باشد که ۷۰ درصد خاک ایلام را دربر می‌گیرد. در شمال و شمال شرقی ایلام، کوه‌های مانشت، سیوان، قلارنگ و کوه قلاجی، لنه و چرمگا قرار دارند. از کوه‌های دیگر می‌توان به رشته‌کوه‌های کبیرکوه، دینارکوه، اناران، سیاکو، پشتکو و پیشکو اشاره کرد که به دشت‌های "نیو روبار" مسلط هستند. ایلام از نظر وسعت و تراکم جنگل‌های خودرو، به قلب و مادر منطقه "زاگروس" معروف است.

در شمال و شرق ایلام این کوه‌ها قرار دارند: رنو و شره زول میان ایوان و چوار، بانکول میان ایوان و چارداول، کارزان، بایه، نسار (بالار)، سورگیری، ساج گوربی، زردلان و هلیلان. در غرب و جنوب غربی نیز کوه‌های کولک، سیاکو، نخجیرکو، انجیر کو، تونه کو، بولی، میمک، پشمین، بیوره، خوشادل، بلستان، دنه و کاسه ماس قرار دارد.

دشت‌های ایلام

در ایلام به جز مناطق بسیار کوهستانی، چندین دشت معروف و مرتع بزرگ دارد که مرکز مراتع دامداری کرماشان، ایلام، خوزستان و لرستان است. این دشت‌ها عبارتند از: دشت عباس، دشت موسیان، دشت دهلران، دشت مهران (گرمه‌سیر)، دشت هلیلان، دشت ایوان، چالاو، محسن‌آباد، امیرآباد، گلان، صالح‌آباد، آسمان‌آباد و دره‌شهر که به جز محصولات کشاورزی، چندین تپه و قلعه تاریخی و باستانی را دربر دارند که نشان‌دهنده‌ی وجود مرکز زندگی انسان و تمدن دیرین کوردهاست.

رودها و منابع آب ایلام

ایلام از نظر رودخانه و منابع آب نیز بسیار غنی می‌باشد. بسیاری از رودخانه‌ها از کوهستان‌ها سرچشمه می‌گیرند که به جز آبیاری دشت‌های ایلام، بخشی از آنها به استان لرستان، خوزستان و داخل خاک عراق و به ویژه شهر مندلی در استان دیاله سرازیر می‌شوند.

رودخانه‌های ایلام عبارتند از: گنگیر، کونجان چم، چنگوله، دویریچ، میمه، چیغاب، گودارخوش، سیمره (که بزرگترین رود ایلام می‌باشد، از کرماشان از منطقه گاماسیاب و از کوه الوند در همدان سرچشمه می‌گیرد)، چزمان، چناره، شیروان و چارداول، شیخ مکان، سیکان، آوزنگوان و چندین رودخانه دیگر که به رود کرخه می‌ریزند.

آثار تاریخی ایلام

ایلام به عنوان مرکز تمدن عیلامیان، در زمان‌های مختلف پایتخت و مرکز حکومت حکومت‌های منطقه‌ای بوده است و از نظر تاریخی و باستان‌شناسی انسانی، صاحب جایگاه ویژه است. بیشتر آثاری که از مناطق مختلف ایلام یافت شده‌اند، ویژگی‌های ملت کورد را دربر دارند و نشان‌دهنده‌ی کهن بودن این منطقه و غنی بودن فرهنگ کوردستان است.
آثار و قلعه‌های تاریخی ایلام عبارتند از: قلعه والی ایلام، سنگ نوشته گولگولی ملکشاهی، آتشگاه سیاه گل، کاخ فلاحتی، سنگ نوشته تختخان، طاق شیرین و فرهاد، مسجد حاج فرامرز اسدی در شهر ارکواز، قلعه جولیان، قلعه کلم، شهر تاریخی سیروان، شهر تاریخی سیمره، شهر تاریخی ماداکتو، آتشگاه و تنگه بهرام چوبین، تنگه شمشه و مسجد والی.

منابع زیرزمینی ایلام

ایلام، این استان کوردستان، از نظر اقتصادی و معادن زیرزمینی نیز صاحب جایگاه ویژه‌ای است. بیش از ۱۵ درصد گاز طبیعی ایران در ایلام تولید می‌شود، همچنین از چاه‌های نفتی جنوب آبدانان و دهلران روزانه ۱۵۴ هزار بشکه نفت تولید می‌شود و با لوله به پالایشگاه‌های جنوب ایران منتقل می‌شود. به جز این موارد، مرکز پتروشیمی ایلام یکی دیگر از منابع اقتصادی می‌باشد. به گفته‌ی مسئولان رژیم ایران، ۵۵ هزار کارگر در بیش از سه هزار واحد صنعتی و تولیدی کوچک و بزرگ ایلام کار می‌کنند، این در حالیست که ایلام از نظر بیکاری، طی پنج سال اخیر، همیشه در جایگاه اول یا دوم ایران بوده است. نرخ بیکاری هم اینک ۳۰ درصد می‌باشد و به گفته‌ی فعالین سیاسی و مدنی کورد، بیشتر نیروی کاری مراکز صنعتی ایلام، افراد غیربومی می‌باشند و دیگر مناطق صنعتی نیز بسته شده‌اند.

زبان و لهجه‌ی مردم ایلام

زبان بیشتر ساکنین ایلام کوردی می‌باشد که از لهجه‌های لوری، لکی، فیلی و کلهوری تشکیل شده است. به جز زبان کوردی، در مناطق جنوب غربی ایلام و به ویژه در دهلران، موسیان و دشت عباس اقلیتی عرب زندگی می‌کنند که از چندین عشیره مختلف تشکیل شده‌اند.

گویش‌های لکی، کلهوری و فیلی در مناطق مختلف ایلام وجود دارند و از نظر مذهبی نیز بیشتر کوردهای ایلام پیرو مذهب تشیع و در مناطقی نیز پیروان آیین یارسان و اهل حق وجود دارند.

منابع:

ویکی پدیا
سایت ایلام آسو
کتاب تاریخ فرهنگ و ادب ایلام
سایت طاقوسان
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

روزنامە کوردستان
روزنامەی کردستان ش.٦٩٢ در این شمارە می‌خوانید:

ــ پژواك منشور روحانی در كویه
ــ معلمان مدارس تحت ستم ولایت فقیه
ــ راسانیان
ــ بازی با کارت اشغالگران نتیجه‌ای جز شکست ندارد
  • راسانیان راسانیان
    راسان روژهلات، مرحله‌ای نوین و فصلی جدید از کتاب قطور و بخشی از مبارزات کردستان ایران می‌باشدکه ده‌ها سال است به پیکار با ظلم برخاسته و در راه اثبات اراده‌ی ملی و انسانی خویش تلاش نموده و قربانی داده و حماسه‌ها و افتخاراتی جاویدان خلق کرده‌اند.
  • معلمان مدارس تحت ستم ولایت فقیه معلمان مدارس تحت ستم ولایت فقیه
    کارشناسان آموزش رژیم ایران بر این باوردند که‌ ٩٠ درصد مشکلات کشور به‌ سیستم پرورده‌ مربوط است. چراکه‌ مدارس و دانشگاه‌ها در این کشور انسان "رباتیک" پرورش می‌دهند این نیز در حالیست که‌ برای حل بحران و مشکلات آینده‌، ضروری است که‌ تعلیم و تربیت توسعه یابد.
  • بازی با کارت اشغالگران نتیجه‌ای جز شکست ندارد بازی با کارت اشغالگران نتیجه‌ای جز شکست ندارد
    به همین خاطر نیز این احزاب تاکنون نتوانسته‌اند در کنار PYD و در یک سیستم فعالیت نمایند. مشخص است که PYD بدون توجه به موضع و رویکرد این احزاب تصمیم‌گیری نموده تا از طریق مجمع مؤسس سیستم فدرالی شمال سوریه، نام روژئاوا را حذف نماید. یا این که این اقدام PYD نه به سبب اقدامات احزاب کردی بلکه به سبب انتخاب دیگر طرف‌های تأثیرگذار در میدان سیاست سوریه و غرب کردستان می‌باشد.
  • پژواك منشور روحانی در كویه پژواك منشور روحانی در كویه
    این اولین ماده‌ از منشور حسن روحانی است كه‌ پیشاپیش انتخابات منتشر و تبلیغ می‌كند. احتمالاً هركدام از بندهای این منشور نیاز به‌ توضیح و مطالعه‌ی زیادی‌ داشته‌ باشد، اما به‌ قول معروف، مشت نمونه‌ی خروار است و اینجا نیز با دیدن این بند آغازین، چنان می‌نماید كه‌ دیگر بندها نیازی به‌ شرح و توضیح نداشته‌ باشد.
  • سلام اسماعیل‌پور در گفتگو با کوردستان: ارتجاع حاکم، جنبش دانشجویی در کرماشان را یک تهدید تلقی می‌کند سلام اسماعیل‌پور در گفتگو با کوردستان: ارتجاع حاکم، جنبش دانشجویی در کرماشان را یک تهدید تلقی می‌کند
    شکل‌گیری جنبش دانشجویی کوردستان نیز کمابیش متأثر از همین فضای میلیتاریستی و خفقان حکومتی علیه نهادهای سیاسی ریشه‌دار کردستان بوده و دانشجویان کرد در چند سال اخیر کوشیده‌اند تا حتی‌الامکان دانشگاه‌ها را به بستری برای بیان برخی مطالبات صنفی، سیاسی و هویت‌خواهانه‌ی خویش تبدیل نمایند.
  • جاشیسم و رهروان مدرنش جاشیسم و رهروان مدرنش
    این خلأ که اصلی‌ترین ضربه را به حرکت ملی-دمکراتیک کوردستان در کرماشان زده است، از سویی مانع از انتقال تجربه‌ی کافی به فعالین آینده می‌شود و از سویی دیگر ما را با فعالینی روبرو می‌سازد که باید همه‌ی کارها را از صفر شروع کنند که این امر خود باعث تکرار اشتباهات و کند شدن روال فراگیر شدن جنبش رهایی‌بخش کوردستان در کرماشان می‌شود.
  • جغرافیای ملی و جغرافیای مبارزاتی جغرافیای ملی و جغرافیای مبارزاتی
    ملت کرد در سرزمین خویش آماج حملات بیگانگان و اشغال خاک خویش و ویرانی و آوارگی شده صدها سال است که به مبارزه در راه به دست گرفتن دوباره‌ی سرنوشت خویش ادامه می‌دهد.
  • لکه‌ی ننگی سیاه بر پیشانی شماری روزنامه‌نگارنما لکه‌ی ننگی سیاه بر پیشانی شماری روزنامه‌نگارنما
    چندی پیش شماری روزنامه‌نگارنما از اقلیم کردستان که در استان سلیمانیه مشغول فعالیت می‌باشند، به صورت رسمی از طرف جمهوری اسلامی به ایران دعوت شده و در مدت ۱۰ روز اقامتشان در شهر سنندج کردستان، در خصوص آزادی روزنامه‌نگاری در ایران به اظهار نظر پرداختند.
  • سرکوب رسانه‌ها، لازمه حکومت‌های خودکامه سرکوب رسانه‌ها، لازمه حکومت‌های خودکامه
    رسانه‌های آزاد و مستقل، که یکی از شاخص‌ها و ارکان دمکراسی به شمار می‌روند، به دلیل ارتباط مستمر و مستقیم با مردم و پوشش خبری و روشنگری در مورد عملکرد دولت‌ها و ارگان‌های مربوط به آن، می‌توانند به عنوان ضامن دمکراسی و یکی از موانع خودکامگی و فساد مالی دولتمردان نیز عمل کنند.
  • آسو صالح در گفتگو با کوردستان درباره نشست پارلمان اروپا: حضور در این گونه جلسات، مکمل مبارزات مردم در شهرها و پیشمرگه در کوهستان است آسو صالح در گفتگو با کوردستان درباره نشست پارلمان اروپا: حضور در این گونه جلسات، مکمل مبارزات مردم در شهرها و پیشمرگه در کوهستان است
    روز چهاردهم ماه دسامبر، در مقر پارلمان اروپا در شهر استراسبورگ فرانسه نشستی با حضور پارلمانتاران میز ایران برگزار شد. نماینده‌ی حزب دمکرات کردستان ایران نیز به این نشست دعوت شده بود. آسو صالح به عنوان نماینده‌ی حزب در این نشست حضور یافت و سخنانی ایراد نمود. در این گفتگو تلاش می‌کنیم که در رابطه با این نشست و اهداف آن بیشتر مطلع شویم.
  • ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد
    مدتی پس از سرنگونی ایلام، این منطقه میان پارس‌ها و مادها تقسیم شد و در زمان هخامنشیان به بخشی از امپراطوری هخامنشی تبدیل شد و پس از حمله‌ی سپاه اسلام و اشغال آن، طبق برخی منابع، ایلام به بخشی از سرزمین کوفه تبدیل شد.
  • کرماشان، ایلام و خیزش هویت ملی کرماشان، ایلام و خیزش هویت ملی
    در نتیجه‌ چنین است که‌ کوردها تفاوت‌ها و تنوعات خود را پذیرفته‌ و آن را جزء غنا و عظمت ملی خود می‌دانند، ناسیونالیسم کرد از ابتدای بلوغ خود ورودی‌های خود را به روی همه‌ی‌ کوردها باز نگه‌ داشته‌ است.
  • فرامرز بختیار در گفتگو با کوردستان: امروزه حقایق برای لُرها آشکار شده است فرامرز بختیار در گفتگو با کوردستان: امروزه حقایق برای لُرها آشکار شده است
    مهمترین منابع ما، نفت و گاز و آب می‌باشد. سرچشمه دو رود بزرگ کارون و زاینده‌رود از دل زردکوه بختیاری در زاگروس مرکزی بیرون می‌آید.
  • توسعه‌طلبی، تمامیت ارضی و مطالبات ملیت‌ها در ایران توسعه‌طلبی، تمامیت ارضی و مطالبات ملیت‌ها در ایران
    از جمله‌ مسائل مهم در عرصه‌ی‌ سیاست داخلی ایران در حال و آینده‌ که‌ اذهان عمومی را به‌ خود مشغول کرده‌، مسأله‌ی حفظ تمامیت ارضی و احقاق حق تعیین سرنوشت ملیت‌های ایران است که‌ هر دو مسأله‌ از مفاد منشور ملل متحد هم هست. بسیاری این دو مسأله‌ را در تضاد با هم می‌بینند. اما آیا این دو در تقابل با همدیگر هستند؟