• روزنامەی کوردستان
  • Agirî
  • بیری خوێندکار
  • لاوان
  • ژنان
  • کانال تیشک تی وی
  • نرگز
٢٣ فوریه ٢٠١٨ میلادی - ٠۴ اسفند ١٣٩۶ خورشیدی  

ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد

میلادی: ٢٢-١٢-٢٠١۶ - خورشیدی: ١٣٩۵/١٠/٠٢ - ١٠:١۵ تاران سایز فونت: بزرگتر‌کوچکتر
ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد
شریف فلاح

ترجمه از کوردی: کوردستان


ایلام، سرزمین آلامتو و موطنی تاریخی و مدنیتی دیرین است. ایلام گهواره‌ی مدنیت کوردهاست که در اواخر هزاره‌ی سوم پیش از میلاد مسیح، بخش وسیعی از غرب و به ویژه جنوب غرب فلات ایران را دربر می‌گرفت، ولی در زمان هخامنشیان، وسعیت این سرزمین کاهش یافته و تنها به منطقه‌ی جغرافیایی "شوش" Susa اطلاق می‌شد.

ایلام از لحاظ کلامی و معنی

عیلام، آلام یا ایلام امروز به معنی میهن آتش خدایان و از ریشه "ایل" به معنی خدا و میهن خدا آمده است که ریشه‌ی عبری دارد و هیچ ارتباطی با زبان عربی ندارد. در کتاب تورات از آن به عنوان "آلامتو" نام برده می‌شود و چون ریشه‌ی عربی ندارد، به معنی درد و آزار و الم نیست. در برخی منابع نیز به معنی "کوهستان" یا سرزمین وداع آفتاب آمده است.

ایلام از نظر تاریخی

عیلامی‌ها به سرزمینشان "هلمته متی" Ha (I) tamti / Hatamti به معنی سرزمین خدا می‌گفتند، اکدیان به آن آلامتوو Elamtu و سومریان نیز به آن "اندیشنگاشت" به معنی محل مرتفع می‌گفتند.

در سال ۲۷۰۰ پیش از میلاد، اولین قدرت پادشاهی عیلامی در شوش (جنوب غربی ایران) ایجاد شد. آثار یافت‌شده در شوش، حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد را نشان می‌دهند که در واقع یک عصر مترقی در زندگی انسان می‌باشد. آثار کشف شده از انواع موجودات زنده و انسان‌ها نشان‌دهنده‌ی این واقعیت است.

حکومت عیلامی‌ها از ابتدا تا پایان دوره‌ی عیلام جدید، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران قدرت را در دست داشته‌اند. پادشاهی عیلام در زمان اوج قدرت خود، حتی بر بخشی از بین‌النهرین (مزوپوتامیا) نیز حکومت می‌کرد، ولی چهارچوب حکومت مرکزی عیلام، سراسر ایران را دربر نگرفته است. این پادشاهی، اتحادی میان ایلات و عشایر منطقه بوده است، ولی این اتحاد به مفهوم امپراطوری نبوده است. هر زمان که ایلامی‌ها قدرت را در دست داشته‌اند، نقش بسزایی در تغییرات سیاسی مزوپوتامیا یا بین‌النهرین داشته‌اند. همچنین برای مدت بسیار کمی بر تمام این منطقه حکمرانی کرده‌اند. ایلامیان از سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد، منطقه‌ی مزوپوتامیا را اشغال کرده و حکومت سومریان را کاملاً نابود کردند، ولی هنوز تحت تأثیر هژمونی فرهنگ سامی و سومریان بودند.

سرنگونی تمدن ایلام

از سال ۶۴۰ هجری قمری، "آشور بانیپال" پادشاه قدرتمند آشوریان، ایلام را اشغال کرد و بخش وسیعی از ساکنان آن را به صورت دسته‌جمعی قتل عام نمود و بنیاد حکومت ایلام را از میان برد. تمدن کهن ایلام، پس از هزاران سال حکومت و رقابت میان ایلات و قدرت‌های بزرگ مانند سومریان، اکدیان، بابلیان و آشوریان و به ویژه دشمن واقعیشان، آشوریان، شکست خوردند و آثار این شکست نیز بر سنگ نگاره‌ی "آشور بانیپال" نیز درباره‌ی این پیروزی به وضوح نوشته شده است.

مدتی پس از سرنگونی ایلام، این منطقه میان پارس‌ها و مادها تقسیم شد و در زمان هخامنشیان به بخشی از امپراطوری هخامنشی تبدیل شد و پس از حمله‌ی سپاه اسلام و اشغال آن، طبق برخی منابع، ایلام به بخشی از سرزمین کوفه تبدیل شد.

از ابتدای سده چهارم تا ششم میلادی، خاندان "حسنویه کورد" قدرت لرستان و ایلام را در دست داشتند و از سال ۵۷۰ تا ۱۰۰۶، "اتابکان" لر بر لرستان و پشتکو، که همان ایلام است، حکومت می‌کردند.

سپس و از دوره‌های بعدتر، نام ایلام به "حسین‌آباد" تغییر کرد که مرکز حکمرانی والی و امیر "پشتکو" بوده است.

ایلام جدید

سال ۱۳۰۹ هجری شمسی برابر یا ۱۹۳۰ میلادی و در زمان حکومت محمد رضاشاه پهلوی، در نتیجه‌ی تقسیمات استانی، ایلام به بخشی از استان پنجم ایران یا کرماشان تبدیل شد. در سال ۱۹۶۵ به مرکز فرمانداری تبدیل شد و در سال ۱۹۷۵ به دلایل سیاسی، مرزبانی و اداری، به صورت رسمی به یک استان مستقل تبدیل شد که مدت ۴۱ سال است که یکی از استان‌های شرق کوردستان (ایران) هم‌مرز استان "واسط" در شرق عراق می‌باشد که مرز خسروی آنها را به یکدیگر مرتبط می‌کند.

مرکز استان ایلام، شهر ایلام می باشد که از غرب با عراق، از جنوب با خوزستان، از شرق با لرستان و از شمال با کرماشان هم مرز است. این استان از هفت شهر، ۱۷ شهرستان، ۳۶ دهستان و ۷۵۳ روستا تشکیل شده است.

شهرهای استان ایلام عبارتند از: آبدانان، ایلام، ایوان، بدره، دره‌شهر، دهلران، چارداول، ملکشاهی، مهران و سیروان. برخی از مناطق بزرگ آن نیز عبارتند از: صالح‌آباد، موسیان، مورموری، ارکواز، لومار و میمه.

استان ایلام بر اساس آمارها و سرشماری سال ۲۰۱۱، ۵۵۰ هزار نفر جمعیت دارد.

ایلام از لحاظ طبیعی و گردشگری

استان ایلام با وسعت ۲۰۱۵۰ کیلومتر مربع، ۱.۲ درصد وسعت کشور ایران را دربر گرفته و از این نظر بیست و دومین استان ایران می‌باشد. یکی از مناطق نیمه کوهستانی است که وسعت، منظره و چشم‌انداز کوه و دشت بسیار مورد توجه است. به جز مناطق جنوب شرقی ایلام که مناطق دهلران، موسیان و عینه خوش را در بر می‌گیرد، مناطق دیگر ایلام کوهستانی می‌باشد که ۷۰ درصد خاک ایلام را دربر می‌گیرد. در شمال و شمال شرقی ایلام، کوه‌های مانشت، سیوان، قلارنگ و کوه قلاجی، لنه و چرمگا قرار دارند. از کوه‌های دیگر می‌توان به رشته‌کوه‌های کبیرکوه، دینارکوه، اناران، سیاکو، پشتکو و پیشکو اشاره کرد که به دشت‌های "نیو روبار" مسلط هستند. ایلام از نظر وسعت و تراکم جنگل‌های خودرو، به قلب و مادر منطقه "زاگروس" معروف است.

در شمال و شرق ایلام این کوه‌ها قرار دارند: رنو و شره زول میان ایوان و چوار، بانکول میان ایوان و چارداول، کارزان، بایه، نسار (بالار)، سورگیری، ساج گوربی، زردلان و هلیلان. در غرب و جنوب غربی نیز کوه‌های کولک، سیاکو، نخجیرکو، انجیر کو، تونه کو، بولی، میمک، پشمین، بیوره، خوشادل، بلستان، دنه و کاسه ماس قرار دارد.

دشت‌های ایلام

در ایلام به جز مناطق بسیار کوهستانی، چندین دشت معروف و مرتع بزرگ دارد که مرکز مراتع دامداری کرماشان، ایلام، خوزستان و لرستان است. این دشت‌ها عبارتند از: دشت عباس، دشت موسیان، دشت دهلران، دشت مهران (گرمه‌سیر)، دشت هلیلان، دشت ایوان، چالاو، محسن‌آباد، امیرآباد، گلان، صالح‌آباد، آسمان‌آباد و دره‌شهر که به جز محصولات کشاورزی، چندین تپه و قلعه تاریخی و باستانی را دربر دارند که نشان‌دهنده‌ی وجود مرکز زندگی انسان و تمدن دیرین کوردهاست.

رودها و منابع آب ایلام

ایلام از نظر رودخانه و منابع آب نیز بسیار غنی می‌باشد. بسیاری از رودخانه‌ها از کوهستان‌ها سرچشمه می‌گیرند که به جز آبیاری دشت‌های ایلام، بخشی از آنها به استان لرستان، خوزستان و داخل خاک عراق و به ویژه شهر مندلی در استان دیاله سرازیر می‌شوند.

رودخانه‌های ایلام عبارتند از: گنگیر، کونجان چم، چنگوله، دویریچ، میمه، چیغاب، گودارخوش، سیمره (که بزرگترین رود ایلام می‌باشد، از کرماشان از منطقه گاماسیاب و از کوه الوند در همدان سرچشمه می‌گیرد)، چزمان، چناره، شیروان و چارداول، شیخ مکان، سیکان، آوزنگوان و چندین رودخانه دیگر که به رود کرخه می‌ریزند.

آثار تاریخی ایلام

ایلام به عنوان مرکز تمدن عیلامیان، در زمان‌های مختلف پایتخت و مرکز حکومت حکومت‌های منطقه‌ای بوده است و از نظر تاریخی و باستان‌شناسی انسانی، صاحب جایگاه ویژه است. بیشتر آثاری که از مناطق مختلف ایلام یافت شده‌اند، ویژگی‌های ملت کورد را دربر دارند و نشان‌دهنده‌ی کهن بودن این منطقه و غنی بودن فرهنگ کوردستان است.
آثار و قلعه‌های تاریخی ایلام عبارتند از: قلعه والی ایلام، سنگ نوشته گولگولی ملکشاهی، آتشگاه سیاه گل، کاخ فلاحتی، سنگ نوشته تختخان، طاق شیرین و فرهاد، مسجد حاج فرامرز اسدی در شهر ارکواز، قلعه جولیان، قلعه کلم، شهر تاریخی سیروان، شهر تاریخی سیمره، شهر تاریخی ماداکتو، آتشگاه و تنگه بهرام چوبین، تنگه شمشه و مسجد والی.

منابع زیرزمینی ایلام

ایلام، این استان کوردستان، از نظر اقتصادی و معادن زیرزمینی نیز صاحب جایگاه ویژه‌ای است. بیش از ۱۵ درصد گاز طبیعی ایران در ایلام تولید می‌شود، همچنین از چاه‌های نفتی جنوب آبدانان و دهلران روزانه ۱۵۴ هزار بشکه نفت تولید می‌شود و با لوله به پالایشگاه‌های جنوب ایران منتقل می‌شود. به جز این موارد، مرکز پتروشیمی ایلام یکی دیگر از منابع اقتصادی می‌باشد. به گفته‌ی مسئولان رژیم ایران، ۵۵ هزار کارگر در بیش از سه هزار واحد صنعتی و تولیدی کوچک و بزرگ ایلام کار می‌کنند، این در حالیست که ایلام از نظر بیکاری، طی پنج سال اخیر، همیشه در جایگاه اول یا دوم ایران بوده است. نرخ بیکاری هم اینک ۳۰ درصد می‌باشد و به گفته‌ی فعالین سیاسی و مدنی کورد، بیشتر نیروی کاری مراکز صنعتی ایلام، افراد غیربومی می‌باشند و دیگر مناطق صنعتی نیز بسته شده‌اند.

زبان و لهجه‌ی مردم ایلام

زبان بیشتر ساکنین ایلام کوردی می‌باشد که از لهجه‌های لوری، لکی، فیلی و کلهوری تشکیل شده است. به جز زبان کوردی، در مناطق جنوب غربی ایلام و به ویژه در دهلران، موسیان و دشت عباس اقلیتی عرب زندگی می‌کنند که از چندین عشیره مختلف تشکیل شده‌اند.

گویش‌های لکی، کلهوری و فیلی در مناطق مختلف ایلام وجود دارند و از نظر مذهبی نیز بیشتر کوردهای ایلام پیرو مذهب تشیع و در مناطقی نیز پیروان آیین یارسان و اهل حق وجود دارند.

منابع:

ویکی پدیا
سایت ایلام آسو
کتاب تاریخ فرهنگ و ادب ایلام
سایت طاقوسان
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

روزنامە کوردستان
روزنامەی کردستان ش.٧١٩ در این شمارە می‌خوانید:

ــ گذر از جمهوری اسلامی علل و عوامل
ــ مساله‌ی رفراندوم
ــ عملیات هواپیماهای اسرائیلی در سوریه و تفسیرهای پیرامونی
ــ کوردستان سرودی بر تارک آفرینش
  • مساله‌ی رفراندوم مساله‌ی رفراندوم
    رفراندوم دمکراتیک و واقعی بعد از سقوط جمهوری اسلامی و نوشتن قانونی اساسی بر مبنای پرنسیپ‌های دمکراسی و زندگی آزاد و برابرهمه ملیت‌های ایران انجام می‌شود که در چنین رفراندومی این قانون به رای گذاشته خوهد شد و به معیاری برای با هم زیستن بدل می‌گردد نه وسیله‌ای برای مقدس کردن وهم‌ها و شمشیر کشتار مردم.
  • دکتر پرویز رحیم در گفتگو با \ دکتر پرویز رحیم در گفتگو با "کوردستان": احزاب کوردستان اگر نتوانند ساختاری منسجم برای فعالیت‌های خود ایجاد کنند و بر مشکلات درون‌سازمانی فائق آیند، قدرت جذب نیرو و جلب حمایت‌های بین‌المللی را از دست می‌دهند
    سرزمین ما طی ادوار مختلف تاریخی شاهد رویدادهای متعددی بوده اما شاید هیچ مقطعی همچون دو دهه‌‌ی آغازین قرن بیست‌ویکم، برای این خاک و بوم مملو از تحولات و رویدادهای سریع و سرنوشت‌ساز نبوده باشد. اما از آن رویی که ما -بیرون راندگان تاریخ- کاری جز نظاره کردن نداشته‌ایم، تمام این وقایع بدون حضور ما و با تاثیر بر حال و آینده‌مان شکل گرفت.
  • راسان و پیشمرگه راسان و پیشمرگه
    این یک حقیقت تلخ است که حکومت‌های اشغالگر حاکم بر کوردستان توانسته‌اند، نوع مبارزه و مقاومت را بر ما تحمیل می‌کنند، به ویژه رژیم ولایت فقیه در تهران که تنها از زبان زور و تهدید و خشونت پیروی می‌کند.
  • کریم پرویزی در مصاحبه با Tishk TV: آینده عدالت محورانه و دمکراتیک برای تمامی ملیت‌های ایران زمانی محقق خواهد شد که خواست‌های یکدیگر را محترم و به رسمیت بشماریم کریم پرویزی در مصاحبه با Tishk TV: آینده عدالت محورانه و دمکراتیک برای تمامی ملیت‌های ایران زمانی محقق خواهد شد که خواست‌های یکدیگر را محترم و به رسمیت بشماریم
    در روزهای آغازین اعتراضات ملیت‌های ایران علیه رژیم فاشیستی-مذهبی ایران، Tishk TV طی برنامه‌ای اختصاصی میزبان رفیق مبارز، کریم پرویزی، از اعضای دفتر سیاسی حزب دمکرات کوردستان ایران بود، تا به بررسی چگونگی شکل‌گیری این اعتراضات و بررسی موضع احزاب کوردستانی به ویژه حزب دمکرات کوردستان ایران بپردازد. در همین راستا متن کامل این مصاحبه در سطور زیر تقدیم حضور خوانندگان "کوردستان" می‌شود.
  • راسان و تغییر راسان و تغییر
    مقطع راسان، یا پیوند دادن مبارزات شاخ و شار، فارغ از رگه‌های تاریخی آن، نوعی تجربه‌ی جدیدی‌ست که طی آن روابط و پیوندهای بخش‌های مختلف جامعه‌ای مبارز و حق‌طلب را بازتعریف و وظایف را دوباره تقسیم می‌کند. در این مقطع، دیدگاه‌ها وسیع‌تر و وظایف بازتعریف می‌شوند و جامعه با تمام اقشار و طبقات‌اش، نقش و وظایف و امیدهای‌شان، تعریف و سازمان داده می‌شوند.
  • جمال جوانمیری در مصاحبه با کوردستان میدیا: سرچشمه‌های این حماسه چیزی نیست جز کورد بودن و انسجام ملی کوردها در برابر وقایع سیاسی و حتا طبیعی در منطقه جمال جوانمیری در مصاحبه با کوردستان میدیا: سرچشمه‌های این حماسه چیزی نیست جز کورد بودن و انسجام ملی کوردها در برابر وقایع سیاسی و حتا طبیعی در منطقه
    در همین رابطه مصاحبه‌ای داشتم با جمال جوانمیری فعال سیاسی کورد اهل کرماشان که در این روزها ساکن نروژ می‌باشد. متن کامل این مصاحبه تقدیم خوانندگان روزنامه‌ی کوردستان می‌شود.
  • فریاد راسان ملت‌ها را نمی‌شنوند فریاد راسان ملت‌ها را نمی‌شنوند
    رژیم اسلامی حاکم بر ایران و سران آن، به دلیل تحریفات بی‌حد و مرز و غرق شدن در باتلاق اعمال و تبلیغات ضدبشری و کذب‌شان، فریاد آزادیخواهی ملت‌ها را نمی‌شنوند.
  • کرماشان در پناه بی‌پناهی کرماشان در پناه بی‌پناهی
    این شرایط در حالی وخیم‌تر می‌شود که احسن علوی، دیگر نماینده‌ی رژیم در مجلس در این رابطه اظهار داشته بود: در ساخت کانکس‌ها هیچ اصل مهندسی رعایت نشده و متاسفانه نهادهای و سازمان‌های مسئول به جای انجام وظیفه، مشغول بازی کردن با جان مردم هستند و تحت لوای کمک‌رسانی، در تلاش برای دزدی بیشتر هستند.
  • دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان
    تلاش‌های دکتر قاسملو برای تثبیت سوسیالسم دمکراتیک به مانند سیستمی فکری در جنبش کوردستان، تحول و نقطه عطفی محسوب می‌شود که می‌توان آنرا "راسیونالیسم سیاسی در کوردستان" نامید.
  • پیام کمیسیون سیاسی-نظامی حزب دمکرات کوردستان ایران به مناسبت ٢٦ آذر، روز پیشمرگه کوردستان پیام کمیسیون سیاسی-نظامی حزب دمکرات کوردستان ایران به مناسبت ٢٦ آذر، روز پیشمرگه کوردستان
    امروز، ٢٦ آذر در تاریخ مبارزات آزادیخواهانه‌ی ملت کورد روزی مهم و نقطه عطفی تاریخی محسوب می‌شود. هفتادودو سال پیش در چنین روزی، یعنی در ٢٦ آذر ١٣٢٤ شمسی، مردم به خروش آمده‌ی مهاباد، برای از میان بردن سازمان‌ها و نهادهای سرکوبگر حکومت به شهربانی شهر هجوم بردند و پرچم کوردستان را بر بالای آن برافراشتند.
  • یلدا و راسان یلدا و راسان
    سرود نو راسان، از فرهنگ و دیدگاه کورد و نیز دنیای فکری-عملی قاسملوی رهبر سرچشمه می‌گیرد و ناخوداگاه جامعه را به تپش وا می‌دارد و به همین خاطر است که دل خلق با دل راسانیان می‌تپد.
  • فلسفه‌ی \ فلسفه‌ی "حق" و تمامیت ارضی
    آشکار است که این جستار در شرایطی منتشر می‌شود که در روزهای پایانی آبان‌ماه ١٣٩٦ شمسی، در آلمان، تعدادی از احزاب متعلق به ملیت‌های تحت ستم و همچنین ملت حاکم، شورایی تحت عنوان "شورای دمکراسی‌خواهی در ایران" را تشکیل دادند.
  • زلزلە، سنبلی برای اتحاد ملی و بهانەای برای به چپاول زلزلە، سنبلی برای اتحاد ملی و بهانەای برای به چپاول
    این وظیفه انسانی و قانونی، که رژیم اسلامی ایران در مناطق کوردستان، خود را در برابر آن مسئول نمی‌داند، از سیاست‌ها و ایدئولوژی‌هایی سرچشمه می‌گیرد که این رژیم در مورد ملت کورد، در راس برنامه‌های خود قرار داده و این داستان و غرض‌ورزی‌ها دولتمردان جمهوری اسلامی ریشه‌ای تاریخی و باوری سرکوبگرایانه دارد که با ژرف‌نگری تاریخی و سیاسی ابعاد آن کشف و ظاهر می‌شوند.
  • سرمایه‌گذاری فاشیستی و پس‌لرزه‌های زلزله‌ی کرماشان سرمایه‌گذاری فاشیستی و پس‌لرزه‌های زلزله‌ی کرماشان
    اما عمق فاجعه و از آن بدتر سیاست‌های حکومت در عدم کمک‌رسانی تعمدی به آسیب‌دیده‌گان و نیز ممانعت از رسیدن کمک‌های مردمی به دست آنان، دولت حسن روحانی را بر آن داشت تا فضایی کاملا امنیتی و سرکوبگرانه در مناطق مذکور ایجاد کند. در همین رابطه دادستان کرماشان به بهانه‌ی مدیریت بحران، در سرپل ذهاب حکومت نظامی اعلام کرد.