• روزنامەی کوردستان
  • Agirî
  • بیری خوێندکار
  • لاوان
  • ژنان
  • کانال تیشک تی وی
  • نرگز
٢٢ جولای ٢٠١٧ میلادی - ٣١ تیر ١٣٩۶ خورشیدی  

ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد

میلادی: ٢٢-١٢-٢٠١۶ - خورشیدی: ١٣٩۵/١٠/٠٢ - ١٠:١۵ تاران سایز فونت: بزرگتر‌کوچکتر
ایلام، سرزمین آلامتو و گهواره‌ی مدنیت کورد
شریف فلاح

ترجمه از کوردی: کوردستان


ایلام، سرزمین آلامتو و موطنی تاریخی و مدنیتی دیرین است. ایلام گهواره‌ی مدنیت کوردهاست که در اواخر هزاره‌ی سوم پیش از میلاد مسیح، بخش وسیعی از غرب و به ویژه جنوب غرب فلات ایران را دربر می‌گرفت، ولی در زمان هخامنشیان، وسعیت این سرزمین کاهش یافته و تنها به منطقه‌ی جغرافیایی "شوش" Susa اطلاق می‌شد.

ایلام از لحاظ کلامی و معنی

عیلام، آلام یا ایلام امروز به معنی میهن آتش خدایان و از ریشه "ایل" به معنی خدا و میهن خدا آمده است که ریشه‌ی عبری دارد و هیچ ارتباطی با زبان عربی ندارد. در کتاب تورات از آن به عنوان "آلامتو" نام برده می‌شود و چون ریشه‌ی عربی ندارد، به معنی درد و آزار و الم نیست. در برخی منابع نیز به معنی "کوهستان" یا سرزمین وداع آفتاب آمده است.

ایلام از نظر تاریخی

عیلامی‌ها به سرزمینشان "هلمته متی" Ha (I) tamti / Hatamti به معنی سرزمین خدا می‌گفتند، اکدیان به آن آلامتوو Elamtu و سومریان نیز به آن "اندیشنگاشت" به معنی محل مرتفع می‌گفتند.

در سال ۲۷۰۰ پیش از میلاد، اولین قدرت پادشاهی عیلامی در شوش (جنوب غربی ایران) ایجاد شد. آثار یافت‌شده در شوش، حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد را نشان می‌دهند که در واقع یک عصر مترقی در زندگی انسان می‌باشد. آثار کشف شده از انواع موجودات زنده و انسان‌ها نشان‌دهنده‌ی این واقعیت است.

حکومت عیلامی‌ها از ابتدا تا پایان دوره‌ی عیلام جدید، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران قدرت را در دست داشته‌اند. پادشاهی عیلام در زمان اوج قدرت خود، حتی بر بخشی از بین‌النهرین (مزوپوتامیا) نیز حکومت می‌کرد، ولی چهارچوب حکومت مرکزی عیلام، سراسر ایران را دربر نگرفته است. این پادشاهی، اتحادی میان ایلات و عشایر منطقه بوده است، ولی این اتحاد به مفهوم امپراطوری نبوده است. هر زمان که ایلامی‌ها قدرت را در دست داشته‌اند، نقش بسزایی در تغییرات سیاسی مزوپوتامیا یا بین‌النهرین داشته‌اند. همچنین برای مدت بسیار کمی بر تمام این منطقه حکمرانی کرده‌اند. ایلامیان از سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد، منطقه‌ی مزوپوتامیا را اشغال کرده و حکومت سومریان را کاملاً نابود کردند، ولی هنوز تحت تأثیر هژمونی فرهنگ سامی و سومریان بودند.

سرنگونی تمدن ایلام

از سال ۶۴۰ هجری قمری، "آشور بانیپال" پادشاه قدرتمند آشوریان، ایلام را اشغال کرد و بخش وسیعی از ساکنان آن را به صورت دسته‌جمعی قتل عام نمود و بنیاد حکومت ایلام را از میان برد. تمدن کهن ایلام، پس از هزاران سال حکومت و رقابت میان ایلات و قدرت‌های بزرگ مانند سومریان، اکدیان، بابلیان و آشوریان و به ویژه دشمن واقعیشان، آشوریان، شکست خوردند و آثار این شکست نیز بر سنگ نگاره‌ی "آشور بانیپال" نیز درباره‌ی این پیروزی به وضوح نوشته شده است.

مدتی پس از سرنگونی ایلام، این منطقه میان پارس‌ها و مادها تقسیم شد و در زمان هخامنشیان به بخشی از امپراطوری هخامنشی تبدیل شد و پس از حمله‌ی سپاه اسلام و اشغال آن، طبق برخی منابع، ایلام به بخشی از سرزمین کوفه تبدیل شد.

از ابتدای سده چهارم تا ششم میلادی، خاندان "حسنویه کورد" قدرت لرستان و ایلام را در دست داشتند و از سال ۵۷۰ تا ۱۰۰۶، "اتابکان" لر بر لرستان و پشتکو، که همان ایلام است، حکومت می‌کردند.

سپس و از دوره‌های بعدتر، نام ایلام به "حسین‌آباد" تغییر کرد که مرکز حکمرانی والی و امیر "پشتکو" بوده است.

ایلام جدید

سال ۱۳۰۹ هجری شمسی برابر یا ۱۹۳۰ میلادی و در زمان حکومت محمد رضاشاه پهلوی، در نتیجه‌ی تقسیمات استانی، ایلام به بخشی از استان پنجم ایران یا کرماشان تبدیل شد. در سال ۱۹۶۵ به مرکز فرمانداری تبدیل شد و در سال ۱۹۷۵ به دلایل سیاسی، مرزبانی و اداری، به صورت رسمی به یک استان مستقل تبدیل شد که مدت ۴۱ سال است که یکی از استان‌های شرق کوردستان (ایران) هم‌مرز استان "واسط" در شرق عراق می‌باشد که مرز خسروی آنها را به یکدیگر مرتبط می‌کند.

مرکز استان ایلام، شهر ایلام می باشد که از غرب با عراق، از جنوب با خوزستان، از شرق با لرستان و از شمال با کرماشان هم مرز است. این استان از هفت شهر، ۱۷ شهرستان، ۳۶ دهستان و ۷۵۳ روستا تشکیل شده است.

شهرهای استان ایلام عبارتند از: آبدانان، ایلام، ایوان، بدره، دره‌شهر، دهلران، چارداول، ملکشاهی، مهران و سیروان. برخی از مناطق بزرگ آن نیز عبارتند از: صالح‌آباد، موسیان، مورموری، ارکواز، لومار و میمه.

استان ایلام بر اساس آمارها و سرشماری سال ۲۰۱۱، ۵۵۰ هزار نفر جمعیت دارد.

ایلام از لحاظ طبیعی و گردشگری

استان ایلام با وسعت ۲۰۱۵۰ کیلومتر مربع، ۱.۲ درصد وسعت کشور ایران را دربر گرفته و از این نظر بیست و دومین استان ایران می‌باشد. یکی از مناطق نیمه کوهستانی است که وسعت، منظره و چشم‌انداز کوه و دشت بسیار مورد توجه است. به جز مناطق جنوب شرقی ایلام که مناطق دهلران، موسیان و عینه خوش را در بر می‌گیرد، مناطق دیگر ایلام کوهستانی می‌باشد که ۷۰ درصد خاک ایلام را دربر می‌گیرد. در شمال و شمال شرقی ایلام، کوه‌های مانشت، سیوان، قلارنگ و کوه قلاجی، لنه و چرمگا قرار دارند. از کوه‌های دیگر می‌توان به رشته‌کوه‌های کبیرکوه، دینارکوه، اناران، سیاکو، پشتکو و پیشکو اشاره کرد که به دشت‌های "نیو روبار" مسلط هستند. ایلام از نظر وسعت و تراکم جنگل‌های خودرو، به قلب و مادر منطقه "زاگروس" معروف است.

در شمال و شرق ایلام این کوه‌ها قرار دارند: رنو و شره زول میان ایوان و چوار، بانکول میان ایوان و چارداول، کارزان، بایه، نسار (بالار)، سورگیری، ساج گوربی، زردلان و هلیلان. در غرب و جنوب غربی نیز کوه‌های کولک، سیاکو، نخجیرکو، انجیر کو، تونه کو، بولی، میمک، پشمین، بیوره، خوشادل، بلستان، دنه و کاسه ماس قرار دارد.

دشت‌های ایلام

در ایلام به جز مناطق بسیار کوهستانی، چندین دشت معروف و مرتع بزرگ دارد که مرکز مراتع دامداری کرماشان، ایلام، خوزستان و لرستان است. این دشت‌ها عبارتند از: دشت عباس، دشت موسیان، دشت دهلران، دشت مهران (گرمه‌سیر)، دشت هلیلان، دشت ایوان، چالاو، محسن‌آباد، امیرآباد، گلان، صالح‌آباد، آسمان‌آباد و دره‌شهر که به جز محصولات کشاورزی، چندین تپه و قلعه تاریخی و باستانی را دربر دارند که نشان‌دهنده‌ی وجود مرکز زندگی انسان و تمدن دیرین کوردهاست.

رودها و منابع آب ایلام

ایلام از نظر رودخانه و منابع آب نیز بسیار غنی می‌باشد. بسیاری از رودخانه‌ها از کوهستان‌ها سرچشمه می‌گیرند که به جز آبیاری دشت‌های ایلام، بخشی از آنها به استان لرستان، خوزستان و داخل خاک عراق و به ویژه شهر مندلی در استان دیاله سرازیر می‌شوند.

رودخانه‌های ایلام عبارتند از: گنگیر، کونجان چم، چنگوله، دویریچ، میمه، چیغاب، گودارخوش، سیمره (که بزرگترین رود ایلام می‌باشد، از کرماشان از منطقه گاماسیاب و از کوه الوند در همدان سرچشمه می‌گیرد)، چزمان، چناره، شیروان و چارداول، شیخ مکان، سیکان، آوزنگوان و چندین رودخانه دیگر که به رود کرخه می‌ریزند.

آثار تاریخی ایلام

ایلام به عنوان مرکز تمدن عیلامیان، در زمان‌های مختلف پایتخت و مرکز حکومت حکومت‌های منطقه‌ای بوده است و از نظر تاریخی و باستان‌شناسی انسانی، صاحب جایگاه ویژه است. بیشتر آثاری که از مناطق مختلف ایلام یافت شده‌اند، ویژگی‌های ملت کورد را دربر دارند و نشان‌دهنده‌ی کهن بودن این منطقه و غنی بودن فرهنگ کوردستان است.
آثار و قلعه‌های تاریخی ایلام عبارتند از: قلعه والی ایلام، سنگ نوشته گولگولی ملکشاهی، آتشگاه سیاه گل، کاخ فلاحتی، سنگ نوشته تختخان، طاق شیرین و فرهاد، مسجد حاج فرامرز اسدی در شهر ارکواز، قلعه جولیان، قلعه کلم، شهر تاریخی سیروان، شهر تاریخی سیمره، شهر تاریخی ماداکتو، آتشگاه و تنگه بهرام چوبین، تنگه شمشه و مسجد والی.

منابع زیرزمینی ایلام

ایلام، این استان کوردستان، از نظر اقتصادی و معادن زیرزمینی نیز صاحب جایگاه ویژه‌ای است. بیش از ۱۵ درصد گاز طبیعی ایران در ایلام تولید می‌شود، همچنین از چاه‌های نفتی جنوب آبدانان و دهلران روزانه ۱۵۴ هزار بشکه نفت تولید می‌شود و با لوله به پالایشگاه‌های جنوب ایران منتقل می‌شود. به جز این موارد، مرکز پتروشیمی ایلام یکی دیگر از منابع اقتصادی می‌باشد. به گفته‌ی مسئولان رژیم ایران، ۵۵ هزار کارگر در بیش از سه هزار واحد صنعتی و تولیدی کوچک و بزرگ ایلام کار می‌کنند، این در حالیست که ایلام از نظر بیکاری، طی پنج سال اخیر، همیشه در جایگاه اول یا دوم ایران بوده است. نرخ بیکاری هم اینک ۳۰ درصد می‌باشد و به گفته‌ی فعالین سیاسی و مدنی کورد، بیشتر نیروی کاری مراکز صنعتی ایلام، افراد غیربومی می‌باشند و دیگر مناطق صنعتی نیز بسته شده‌اند.

زبان و لهجه‌ی مردم ایلام

زبان بیشتر ساکنین ایلام کوردی می‌باشد که از لهجه‌های لوری، لکی، فیلی و کلهوری تشکیل شده است. به جز زبان کوردی، در مناطق جنوب غربی ایلام و به ویژه در دهلران، موسیان و دشت عباس اقلیتی عرب زندگی می‌کنند که از چندین عشیره مختلف تشکیل شده‌اند.

گویش‌های لکی، کلهوری و فیلی در مناطق مختلف ایلام وجود دارند و از نظر مذهبی نیز بیشتر کوردهای ایلام پیرو مذهب تشیع و در مناطقی نیز پیروان آیین یارسان و اهل حق وجود دارند.

منابع:

ویکی پدیا
سایت ایلام آسو
کتاب تاریخ فرهنگ و ادب ایلام
سایت طاقوسان
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

روزنامە کوردستان
روزنامەی کردستان ش.٧٠٤ در این شمارە می‌خوانید:

ــ جمهوری اسلامی،حامی سلفی‌های جهادی
ــ استقلال کوردستان پایان یک سده خشونت در عراق
ــ کاوه سرکوت
ــ سلطه‌ی حکومت ترور بر کوردستان و تبارشناسی تاریخی آن
  • استقلال کوردستان پایان یک سدە خشونت در عراق استقلال کوردستان پایان یک سدە خشونت در عراق
    حکومت ملت بر ناملت در عراق مسبب آن شد که کوردها مبارزات طولانی و طاقت‌فرسایی و صد البته بسیار پر هزینه‌ را تجربه کنند.
  • سلطەی حکومت ترور بر کوردستان و تبارشناسی تاریخی آن سلطەی حکومت ترور بر کوردستان و تبارشناسی تاریخی آن
    ما کوردها از آن رویی که در عصر مدرن فاقد حکومت و یا پشتیبانی بین‌المللی روشن و قاطعی بودیم هیچگاه نتوانستیم آنچه را که بر ما و گذشتگان ما گذشت در چارچوبی حقوقی و علمی تعریف و ثبت کنیم.
  • کاوه سرکوت کاوه سرکوت
    روز ١٥ تیر در بوریر و کوسالان، در جنگی تن به تن میان روشنایی و تاریکی، دو مبارز دلیر و آزاده، با چشم‌هایی مالامال از مقاومت و ایستادگی، برگی از حماسه و افتخار را به تاریخ افزودند و توطئەهای دشمن را نقش بر آب کردند. در چنین جنگ نابرابری دو اراده فولادین و یک نارنجک بر جبهه تاریک‌پرستی و صدها پاسدار تروریست فائق آمد، تا دوباره اثبات شود که اراده انقلابی و شکوه انسانیت بسیار نیرومندتر از سلاح و تجهیزات دشمنان است.
  • \ "آسمیلاسیون فرهنگی" پروسەای برای نابودی کوردها
    آسمیلاسیون فرهنگی فرآیندی پیچیده، سازماندهی شده و هدفمند است که طی آن گروهی زبانی، فرهنگی، ملی و یا مذهبی در گروه غالب ادغام و همگون می‌شود. در اینجا منظور از ادغام و همگون سازی، یکسان شدن فرهنگی-هویتی می‌باشد.
  • در باب استقلال کردستان در باب استقلال کردستان
    اکنون در میان فاشیسم دولت‌‌های منطقه و حق‌طلبی ملت‌های تحت ستم مساله رفراندم و استقلال کردستان عراق در کجا جای خواهد گرفت؟ آیا معنایی برای ملت کرد وجود دارد کە خواهان حقی باشد که این دولت‌ها مخالف آن باشند؟
  • وحشت از ترقەبازی وحشت از ترقەبازی
    اگر از شتاب وقوع حوادث بکاهیم و با دقت بیشتری تحولات مذکور را پیگیری کنیم، واقعیت‌هایی در میدان رقابت قدرت نمایان می‌شوند که لازم است نادیده گرفته نشوند.
  • بویراحمد، زیر چکمەهای فاشیسم پان‌ایرانیسم بویراحمد، زیر چکمەهای فاشیسم پان‌ایرانیسم
    حال با تمام این اوصاف و با وجود چنین ظلم‌های عیانی سوال اساسی این است که چرا تا کنون مردمان کهگیلویه و بویراحمد ساکت نشستەاند و دست به قیام گستردەای برای احقاق حقوق ملی خود نزدەاند؟
  • سیاست جنگ طلبی رژیم ایران سیاست جنگ طلبی رژیم ایران
    پانیک سایه جنگ، کارت استفاده شده رژیم ایران بعد از جنگ هشت ساله ایران-عراق است که طبق آمارهای غیر رسمی بیش از نیم میلیون از مردم ایران را به کام مرگ کشاند و در حوزه‌های انسانی، توسعه، عمران و... آسیب‌های عظیمی را به ملیت‌های موجود درآن جغرافیا وارد کرد. از آن زمان تاکنون سواستفاده از بحران و استفاده از آن به عنوان پیکان و سپر در مقابل مطالبات و توقعات مردم، به بخشی از سیاست داخلی رژیم حاکم بر ایران تبدیل شده است.
  • ضرورت وجود تفکرات ملی‌گرایانە در زنان کورد ضرورت وجود تفکرات ملی‌گرایانە در زنان کورد
    یکی از این توطئەها کە بە درازای تاریخ دشمنی با ملت کورد مستمرا اجرا و به روز شده است و هدف از این جستار نیز پرداختن به آن می‌باشد، تلاش برای ریشەکن کردن تفکرات ملی و تضعیف عقلانی ملی تمام اقشار جامعە بە ویژە زنان می‌باشد.
  • تروریسم دو سر تروریسم دو سر
    در خاورمیانەی مالامال از هرج و مرج، ظلم و استثمار و استبداد حاکم بوده و توان تمام جوامع را تهی کرده است. در چنین ژئوپلوتیکی سرکوب و ستم دلایلی برای بیان اعتراضات هستند و از سوی دیگر نیز اعتقاد به تفکرات ضد آزادی و متحجرانه دلیل اصلی و اساسی گسترش خشونت و ظلم می‌باشد.
  • قاسملویسم و تحلیلی بر تاریخ معاصر کورد قاسملویسم و تحلیلی بر تاریخ معاصر کورد
    قاسملو طی مصاحبەای با خبرنگاری فرانسوی یکی از کارهای سخت جهان را سازماندهی انسان کورد ذکر می‌کند، که این سخن از سوی رهبری کورد خود گویای این حقیقت انکارناپذیر است.
  • کورد می‌تواند به عاملی تعین کننده در معادلات خاورومیانه بدل شود کورد می‌تواند به عاملی تعین کننده در معادلات خاورومیانه بدل شود
    ولی اکنون بعد از آن همه سال لازم است باز هم معادلات موجود را شناسایی و ارزیابی نموده و متحد شده و همه‌ی توان خود را در راستای تضمین نمودن صد سال آینده بدون قربانی دادن بکار ببریم، باید رهبری سیاسی کورد این مهم را درک کرده و در راستای آن گام بردارد، در غیر این صورت به سوی آینده‌ای مبهم و احتمالا سیاه گام خواهیم نهاد.
  • جوابی کوتاه برای آکادمیست‌هایی کە بە بیراهە رفتەاند جوابی کوتاه برای آکادمیست‌هایی کە بە بیراهە رفتەاند
    همچنین شرعیتی هرچند ظاهری نیز بە سیستم و اعمال ضد بشری خود خواهد داد و برای ثبات هرچە بیشتر حکومت تحمیلی خویش توان و ارادەی نیروهایش را از راه تبلیغات دروغین افزایش می‌دهد، بە گونەای کە هر فردی کە در سایەی این گفتمان حضور پیدا کند، خود را در هالەای از شرعیتی خیالی خواهد دید.
  • در مصاف با روشنگری سیاسی در مصاف با روشنگری سیاسی
    سیاست‌ورزی را می بایست نقطه‌ای مقابل فلسفیدن نامید، این یعنی که بتوان وضعیتی را چنان توصیف کرد که بتوان در چهار چوب آن، توافق را تسهیل کرد.