• روزنامەی کوردستان
  • Agirî
  • بیری خوێندکار
  • لاوان
  • ژنان
  • کانال تیشک تی وی
  • نرگز
٢٠ آوریل ٢٠١٨ میلادی - ٣١ فروردین ١٣٩٧ خورشیدی  

دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان

میلادی: ٢٢-١٢-٢٠١٧ - خورشیدی: ١٣٩۶/١٠/٠١ - ١١:۴۵ تاران سایز فونت: بزرگتر‌کوچکتر
دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان
آرش صالح

ترجمه: شهرام میرزایی

در برخی از دانشگاه‌های جهان علاوه بر تقسیمات موضوعی در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی، نوعی از تقسیمات جغرافیایی نیز در این حوزه اعمال می‌شود. به عنوان مثال در تعدادی از دانشگاه‌های آمریکا واحدی درسی، تحت عنوان "اندیشه‌ی سیاسی آمریکایی" تدریس می‌شود که به بررسی بنیادهای فکری شکل‌دهنده به سیاست و هویت آمریکایی می‌پردازد. حال اگر در کوردستان، این موضوع در یکی از دانشگاه‌ها مطرح شود و واحدی درسی تحت عنوان "اندیشه‌ی سیاسی در کوردستان" تدریس شود، سرآغاز و پایان این مبحث بی‌شک تنها دکتر عبدالرحمان قاسملو خواهد بود. برای آنکه بتوانیم اهمیت این موضوع را از منظر دیگری مورد توجه قرار دهیم به سخنی از "هانا آرنت" اشاره می‌کنم که می‌گوید: اگر به خاطر یهودی بودنم به من ظلم کرده‌اند من نیز باید مثل یک یهودی از خود دفاع کنم. اما موضوع به همین جا ختم نمی‌شود بلکه همانگونه که می‌دانیم اندیشه‌ی سیاسی هانا آرنت، با وجود صدور چنین حکم اتنیکی قدرتمندی از کمترین جهت‌گیری سیاسی اتنیکی برخوردار است.

در واقع جهت و زاویه‌ی خیزش دکتر قاسملو، دفاع از خودِ تحت ستم به مانند یک کورد بود اما این جهت خیزشی، شکل‌دهنده‌ی کلیت جهان سیاسی او نبود. دکتور قاسملو اگر چه رهبری ملی کوردها محسوب می‌شود اما آنچه که او را از دیگران مجزا می‌سازد آن است که او در واقع بنیاد راسیونالیسم سیاسی را در کوردستان بنا نهاد.

به کار بردن اصطلاح رهبر ملی نه بر اساس بنیادی احساسی و عاطفی، بلکه از خوانش تعاملات و نوع رهبری دکتر قاسملو سرچشمه می‌گیرد. دکتر قاسملو ملی محسوب می‌شود نه از آن رویی که سنت‌گرا بود یا همیشه لباس کوردی به تن داشته یا مدعی کوردستان بزرگ باشد بلکه از این منظر که در سیاست عملی، اولا بیش از هر رهبر دیگری توان شناخت منافع ملی کوردها را داشته است و دوما به مناسب‌ترین طریق ممکن منافع مذکور را در سیاست‌های داخلی و منطقه‌ای مدنظر قرار داده است. در واقع دکتر قاسملو ملی بوده نه از این جهت که بیشتر و بلندتر از دیگران شعارهای ملی سر داده باشد بلکه با طمانینه‌ی کامل و بدون هیچ عمل نمایشی به صورت پراکتیک و عمل‌گرایانه، در چارچوب منافع ملت کورد تعامل کرده است.

این امر از این واقعیت سرچشمه می‌گیرد که دکتر قاسملو برخلاف تمام رهبران دیگر کورد، توانسته است که سیاست و عمل سیاسی راسیونالیستی را در پیش بگیرد و بُعدی فکری به نام سوسیالیسم دمکراتیک به آن ببخشد. ویژگی جوهری اندیشه‌ی سیاسی، که آنرا از غر و لند کردن و حتا خواست سیاسی مجزا می‌سازد، آن است که چارچوب و سیستمی معنایی در اختیار ما قرار می‌دهد تا بتوانیم مساله‌ی کورد را در ارتباط با مسائل دنیای مدرن و در چارچوب مفاهیم و اصطلاحات مختص به این جهان بازتعریف کنیم.

برای آنکه اهمیت این موضوع را بهتر درک کنیم لازم است نگاهی به مهم‌ترین ویژگی فرهنگی جامعه‌ی کوردستان داشته باشیم. باید گفت نظام دامپروری، بنیاد جامعه کوردستان را تشکیل می‌داد و فرهنگ نوشتاری در چنین جامعه‌ای سابقه‌ی چندانی نداشته است. به عنوان مثال اگر فارس، عرب و ترک که در همسایگی کوردها قرار دارند به نسبت کشورهای اروپایی از فرهنگ نوشتاری ضعیف‌تری برخوردارند، جامعه‌ی کوردستان حتا از همسایگان خود نیز در این زمینه ضعیف‌تر بوده است.

چنین فرهنگی، توان خلق سیستم فکری نیرومندی را ندارد تا از طریق آن انسان کورد بتواند خود را تعریف کرده و به روابط خود با دنیای خارج معنا ببخشد. هر شخصی برای آنکه بتواند خود را تعریف کند و روابطش را با دیگران و محیط سازمان دهد به وجود چنین سیستم فکری و مفاهیم مختص به آن، نیازمند است. هر کدام از همسایگان ما می‌توانند از دین یا خوانشی متفاوت از دین برای نیل به چنین مقصودی بهره ببرند و به همین خاطر است که اسلام در میان اعراب، زرتشت و مذهب شیعه در میان فارس‌ها، خلافت -نه به مانند یک ساختار بلکه به مانند سیستمی فکری- در میان ترک‌ها، توانسته چنین نقشی را برای آن‌ها ایفا کند. به همین خاطر سیاست و سیاستمداری در میان این ملت‌ها، علاوه بر اصلی اتنیکی، دارای بنیادی تحلیلی نیز می‌باشد. از این رویی، همان قدر که ناسیونالیسم ملت‌های حاکم با بهره‌گیری از آئین توانسته است خود را پیچیده‌تر و نیرومندتر سازد به همان اندازه نیز ناسیونالیسم کورد، آنگونه که "عبدالله پشیو" -شاعر کورد- بیان داشته، به داد و فریاد محدود شده است. این امر موجب آن گردید که ملت کورد به جای در پیش گرفتن سیاستی ملی، یا کاملا از سیاست‌ورزی دور گردد یا اگر سودای سیاست‌ورزی تحت لوای کورد بودن را در سر داشت، اغلب دچار سیاستی خام و بدوی اتنیکی شود.

اما تلاش‌های دکتر قاسملو برای تثبیت سوسیالسم دمکراتیک به مانند سیستمی فکری در جنبش کوردستان، تحول و نقطه عطفی محسوب می‌شود که می‌توان آنرا "راسیونالیسم سیاسی در کوردستان" نامید. اگر چه می‌توان اولین جرقه‌های این حرکت را در جمهوری کوردستان یافت اما در واقع دکتر قاسملو بود که این جنبش فکری را به سرمنزل مقصود رساند. این جنبش فکری که دکتر قاسملو آنرا از درون حزب خود آغاز کرد برای همیشه کیفیت و ماهیت سیاست در جامعه سیاسی کوردستان را دگرگون ساخت.

پروسه‌ی اندیشاندن در سطح اجتماعی-سیاسی به پروسه‌ای گفته می‌شود که اساس یا فاعل تعاملات اجتماعی و سیاسی، از مفاهیم اجتماعی برخاسته از مبانی احساس و سنت به مفاهیمی که از عقل، استدلال، علم یا اندیشه سربرآورده باشند گذر می‌کند. البته از آن جهت جمهوری کوردستان را سرآغاز این حرکت می‌دانیم که برای اولین بار کورد را در مقابل پرسشی تاریخی و کهن یعنی حاکم کیست و چه‌ ویژگی‌هایی دارد، قرار داد. حکومت جمهوری که به عنوان اولین ساختار سیاسی مدرن در میان کوردها شناخته می‌شود، این واقعیت را نمایان می‌سازد که ساختارهای سنتی برای اولین بار با چالشی اساسی روبرو می‌شوند و کارآمدی آن‌ها مورد پرسش قرار می‌گیرد و ساختاری مدرن در مقابل آن‌ها سر برمی‌آورد.

جواد طباطبایی در بحثی پیرامون زوال اندیشه‌ی سیاسی در ایران، بر این باور است که مدرنیته با ورود به ایران هیچگاه نتوانست سنت را به چالش بکشاند و در همین راستا ساختارهای مدرن شکل‌گرفته نیز خود را در مقابل نهادهای سنتی تعریف نکردند بلکه با رضایت تام به حیات خود در کنار نهادهای سنتی ادامه دادند، در حالی که این دو ساختار در تضادی ذاتی با هم قرار داشتند. به عنوان مثال دانشگاه و مدارس مدرن و حوزه‌ی علمیه نه تنها هیچگاه دچار تضاد با هم نشدند بلکه شعار "اتحاد دانشگاه و حوزه" سر داده شد و خواستار همبستگی این دو نهاد متضاد با هم شدند. بر این اساس نه تنها موسسات فکری در ایجاد سنت تولید مفاهیم نو، دچار نوعی "تصلب" شدند بلکه این امر نیز موجب شد تا نهادهای مدرن نتوانند مفاهیم نو را به بطن جامعه تزریق و تعریف کنند.

سرنوشت سیاست در کوردستان و در دوران جمهوری کوردستان تا حدودی حالت معکوس داشت. نهاد دولت مدرن، ساختارهای سنتی را با چالش‌های عمیق و موثری روبرو ساخت و در نهایت، نهادهای سنتی، که تا آن زمان زمام سیاست را در کوردستان قرق کرده بودند، این نهاد مدرن را دشمن خود به شمار آوردند. به همین دلیل جمهوری کوردستان با موجودیت خود، نخستین گام برای ایجاد جامعه‌ای اندیشنده، محسوب می‌شود که سرانجام این تلاش‌های بدوی در دوران حیات سیاسی دکتر قاسملو، فرم و شکل خود را پیدا می‌کنند.

لازم است در این جستار، در راستای خوانشی مقایسه‌ای و بسیار فشرده، متذکر شد که در بخش‌های دیگر کوردستان به دو دلیل عمده، تقابل مذکور روی نمی‌دهد. اولا در کوردستان عراق با توجه به اینکه شاهد تاسیس احزاب مدرن هستیم اما در واقع ذهنیت این احزاب، بازتولید همان ساختارهای کهن و سنتی است و به جای آنکه در راستای ایجاد تحولات و رسیدن به آزادی به صورت جدی، جامعه‌ و نهادهای سنتی را -که محیط زیست سیاسی آن‌ها محسوب می‌شود- با چالش روبرو کنند، در عوض برای تداوم حیات خود مجبور می‌شوند که با نهادهای سنتی همراه و متحد گردند.

همچنین در کوردستان ترکیه، برای پیشگیری از ذوب شدن در مدرنیته‌ی آتاتورکی، ساختارهای سنتی همچون دژی غیرقابل نفوذ در نظر گرفته ‌شد و به همین خاطر درچنین جامعه‌ای شکاف ملی موازی با شکاف میان مدرنیته و سنت تعریف گردید. به معنای دیگر، کوردایتی در کوردستان ترکیه برای تداوم حیات خود ناچار گردید که از مواجه شدن با ساختارهای سنتی بپرهیزد.

در کوردستان ایران و تحت تاثیر جمهوری کوردستان و تقابل شدید سنت و مدرنیته در محیط کوردایتی، راسیونالیسم به مانند لزومی سیاسی-اجتماعی در میان قشر نخبه‌ی آن دوران کوردستان احساس می‌شود که سرانجام این لزوم تاریخی، در اندیشه‌ی دکتر قاسملو موجودیت می‌یابد. بُعد فکری این اندیشندگی، سوسیالیسم دمکراتیک است که برخی از مفاهیم نو را در دسترس قرار می‌دهد تا کورد بتواند با بهره‌گیری از آنان مسائل خود را در چارچوبی معنادار از جهان مدرن بازتعریف کند و همزمان نیز پاسخ‌های متناسبی برای مسائل و سوالات مدرن داشته باشد یا به آن بیاندیشد.

چارچوب سیاست راسیونالیستی، این امکان را به کوردها می‌دهد که همزمان با پرداختن به مسائل ملی به مسائل اجتماعی دیگری همچون زنان، اقلیت‌های جنسی، محیط زیست، عدالت اجتماعی و طبقاتی، که از مسائل اصلی دنیای مدرن بوده و بی‌توجهی به آن جامعه را به قهقرا خواهد برد، بیاندیشد و راهکار خود را ارائه دهد.

اما از آثار دیگر این جنبش، آن است که کورد می‌تواند جوابگوی مساله‌ای عمیق و بغرنج به نام حکومت و قدرت باشد. خلا اندیشه‌ی سیاسی سبب آن می‌شود که حتا اگر کورد توان ایجاد حاکمیت سیاسی را داشته باشد، از همان ابتدا محکوم به شکست گردد. مواجه نشدن با مساله‌ی حاکمیت شایسته و عدم توجه لازم به این مساله، عاملی‌ست تا هرگونه حاکمیت کوردی در آینده، در منجلاب فساد و انشقاق دست‌وپا بزند و تنها نقش هم‌پیمانی در چند مرکز قدرت را داشته باشد.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

روزنامە کوردستان
روزنامەی کردستان ش.٧٢٢ در این شمارە می‌خوانید:

ــ نگاهی به سخنان خامنه‌ای، در اول فروردین ٧٩
ــ نسل بی‌موسیقی ایران
ــ تحقیر راهکاری برای آسمیله کردن
ــ چارچوبی برای فهم تنش در روابط روسیه با غرب
  • چارچوبی برای فهم تنش در روابط روسیه با غرب چارچوبی برای فهم تنش در روابط روسیه با غرب
    وی همچنین در مصاحبه با تلویزیون سی.اس.پن مدعی شد که این اقدام نمونه‌ای از اقدامات متعددی است که روسیه بدون توجه به قواعد و عرف بین‌الملل انجام آن‌ها را انجام داده است و به همین دلیل است که کشورهای غربی با شدت عمل بیشتری با این مساله رو به رو شدند.
  • نگاهی به سخنان خامنه‌ای، در اول فروردین ٩٧ نگاهی به سخنان خامنه‌ای، در اول فروردین ٩٧
    فاکتور زمان، در حل چالش‌های داخلی و فاکتور تداوام ناامنی موجود در کشورهای که انقلاب اسلامی_ایرانی به آن‌ها صادر شده است، در مسائل خارجی از عواملی هستند که بر ابعاد چالش‌های پیش روی جمهوری اسلامی در داخل و خارج می‌افزاید و می‌تواند چالش‌ها را به ابرچالش و غیره‌قابل حل تبدیل نماید.
  • تحقیر راهکاری برای آسمیله کردن تحقیر راهکاری برای آسمیله کردن
    در جامعه چند فرهنگی، چندآئینی و چند ملیتی ایران، هر کدام از بخش‌های اصلی جامعه، خود را صاحب هویتی مستقل و مختص به خود می‌دانند و هیچکدام خود را بخشی یا جزئی از دیگری محسوب نمی‌کند.
  • کنگره راسان، کنگره تغییر و نوآوری کنگره راسان، کنگره تغییر و نوآوری
    نکته قابل توجه اینکه برای دمکراتیک‌تر شدن موسسات حزبی، مدیر کل از سوی کنگره انتخاب و در مقابل مرکز سیاسی و کنگره پاسخگو می‌باشد.
  • ترویستم دولتی و حکومت ترور علیه کوردستان ترویستم دولتی و حکومت ترور علیه کوردستان
    در واقع مقاومت مردمی کوردستان، قبل از فتوای جهاد خمینی با خشونت و تعصبات ناسیونالیسم ایرانی روبررو بود اما بعد از اعلام جهاد از طرف خمینی، کوردستان هدف ارعاب و خشونت گروه‌های متعصب مذهبی و قومی قرار گرفت.
  • بازنده مساله کورد و کوردستان کیست؟ بازنده مساله کورد و کوردستان کیست؟
    درست است که تلاش‌های ملت کورد برای احقاق حقوق اولیه‌شان به جایی نرسیده و خسارات سنگین جانی و مالی را هم متحمل شده‌اند اما سرکوب ملت کورد برای کشورهای ایران، ترکیه، عراق و سوریه هم بدون هزینه نبوده است. کشور ترکیه برای سرکوب کوردها هر سال بطور مستقیم میلیاردها دلار هزینه می‌کند و بطور غیرمستقیم هم در اثر جنگ و ناامنی لطمات اقتصادی زیادی را متحمل می‌شود و حتی مجبور است برای ساکت نگاه داشتن کشورهای قدرتمند و موثر جهان امتیازات سیاسی زیادی بدهد.
  • پروفایل گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تحت حمایت ایران در سوریه و عراق پروفایل گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تحت حمایت ایران در سوریه و عراق
    این گروه و ابومهدی مهندس برای فعالیت‌های‌شان تا قبل از ٢٠١١ از سوی ایالات متحده به عنوان تروریست شناخته شده‌اند.
  • کرکوک، کرماشان، عفرین، نوروز کرکوک، کرماشان، عفرین، نوروز
    کوردستان در سالی که گذشت, شاهد وقایع متعدد تاریخی بود. وقایع تاریخی می‌توانند هم تلخ باشد و هم شیرین و نسبت به اهمیت آن، می‌تواند مقطعی از تاریخ را خلق کند و به نمادی از یک دوران تاریخی بدل شود.
  • خالد درویژه در مصاحبه با کوردستان: به باور من هدف از تغییر ساختار حزب، فعال‌تر کردن ارگانیزاسیون حزب است خالد درویژه در مصاحبه با کوردستان: به باور من هدف از تغییر ساختار حزب، فعال‌تر کردن ارگانیزاسیون حزب است
    مبانی فکری-عملی حزب دمکرات دستیابی، حفاظت و حراست از معیارها و ارزش‌های والای انسانی‌است.
  • پروفایل گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تحت حمایت ایران در سوریه و عراق پروفایل گروه‌های شبه‌نظامی شیعه تحت حمایت ایران در سوریه و عراق
    بنیاد دفاع از دمکراسی‌ها، پروفایل کوتاهی از گروه‌های شیعه‌ی را که در عراق و سوریه، منافع جمهوری اسلامی ایران را دنبال می‌کنند آماده کرده است با اینکه گزارش مذکور مختص به عراق و سوریه می‌باشد اما نشانه‌هایی از تحرکات متشابه ایران در بحرین و یمن نیز وجود دارد.
  • بازنده مساله کورد و کوردستان کیست؟ بازنده مساله کورد و کوردستان کیست؟
    کشورهای نام برده باید این واقعیت را قبول کنند که سرکوب و استعمار ملت کورد به قیمت استعمار و سوءاستفاده قدرت‌های جهانی از آنان است و در واقع نفعی از ظلم بر ملت کورد عاید و نصیب آنان نخواهد شد.
  • متن کامل سخنان مصطفی هجری، مسئول کل حزب دمکرات کوردستان ایران، در جشن اختتامیه کنگره شانزدهم حزب متن کامل سخنان مصطفی هجری، مسئول کل حزب دمکرات کوردستان ایران، در جشن اختتامیه کنگره شانزدهم حزب
    باید این نکته را هم اضافه کنم که با توجه به ضرورت همکاری و کار مشترک با احزاب کوردستان ایران و اپوزیسیون ایرانی، کنگره تمام موانع موجود را رفع کرده و مرکز سیاسی را مختار کرده که هر وقت لازم دانست با این جناح‌ها ارتباط برقرار کند، فعالیت مشرک داشته باشد و در نهایت به ایجاد جبهه برای وسیع‌تر کردن دامنه مبارزه در کوردستان، دست یابد.
  • گذر از جمهوری اسلامی علل و عوامل گذر از جمهوری اسلامی علل و عوامل
    در بخش اول اشاره‌ی گذرا به ریشه خوانش اندیشه‌های سیاسی غرب در جامعه ایران کردم، اهمیت بررسی تاریخی ترمینولوژی در حوزه سیاست در این است که این موضوع می‌تواند درک خواست گروه‌های اجتماعی و سیاسی را به مراتب آسان‌تر نماید.
  • کنگره‌ی راسان روژهلات کنگره‌ی راسان روژهلات
    شرایط زمانی کنگره "راسان روژهلات"، به ویژه بعد از نابودی تهدید داعش و سربرآوردن تهدید جدید تحت لوای حشد شعبی و رویدادهای بعد از سقوط کرکوک و هجوم ترکیه به عفرین و دعوت نیروهای رژیم اسد به عفرین و چندین رویداد مهم دیگر که هر کدام به تنهایی نیازمند تحلیل و تفسیر جداگانه‌ای هستند و بر آن هستیم که در آینده بیشتر به این موضوعات بپردازیم.