• روزنامەی کوردستان
  • Agirî
  • بیری خوێندکار
  • لاوان
  • ژنان
  • کانال تیشک تی وی
  • نرگز
٢١ ژانویە ٢٠١٨ میلادی - ٠١ بهمن ١٣٩۶ خورشیدی  

دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان

میلادی: ٢٢-١٢-٢٠١٧ - خورشیدی: ١٣٩۶/١٠/٠١ - ١١:۴۵ تاران سایز فونت: بزرگتر‌کوچکتر
دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان
آرش صالح

ترجمه: شهرام میرزایی

در برخی از دانشگاه‌های جهان علاوه بر تقسیمات موضوعی در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی، نوعی از تقسیمات جغرافیایی نیز در این حوزه اعمال می‌شود. به عنوان مثال در تعدادی از دانشگاه‌های آمریکا واحدی درسی، تحت عنوان "اندیشه‌ی سیاسی آمریکایی" تدریس می‌شود که به بررسی بنیادهای فکری شکل‌دهنده به سیاست و هویت آمریکایی می‌پردازد. حال اگر در کوردستان، این موضوع در یکی از دانشگاه‌ها مطرح شود و واحدی درسی تحت عنوان "اندیشه‌ی سیاسی در کوردستان" تدریس شود، سرآغاز و پایان این مبحث بی‌شک تنها دکتر عبدالرحمان قاسملو خواهد بود. برای آنکه بتوانیم اهمیت این موضوع را از منظر دیگری مورد توجه قرار دهیم به سخنی از "هانا آرنت" اشاره می‌کنم که می‌گوید: اگر به خاطر یهودی بودنم به من ظلم کرده‌اند من نیز باید مثل یک یهودی از خود دفاع کنم. اما موضوع به همین جا ختم نمی‌شود بلکه همانگونه که می‌دانیم اندیشه‌ی سیاسی هانا آرنت، با وجود صدور چنین حکم اتنیکی قدرتمندی از کمترین جهت‌گیری سیاسی اتنیکی برخوردار است.

در واقع جهت و زاویه‌ی خیزش دکتر قاسملو، دفاع از خودِ تحت ستم به مانند یک کورد بود اما این جهت خیزشی، شکل‌دهنده‌ی کلیت جهان سیاسی او نبود. دکتور قاسملو اگر چه رهبری ملی کوردها محسوب می‌شود اما آنچه که او را از دیگران مجزا می‌سازد آن است که او در واقع بنیاد راسیونالیسم سیاسی را در کوردستان بنا نهاد.

به کار بردن اصطلاح رهبر ملی نه بر اساس بنیادی احساسی و عاطفی، بلکه از خوانش تعاملات و نوع رهبری دکتر قاسملو سرچشمه می‌گیرد. دکتر قاسملو ملی محسوب می‌شود نه از آن رویی که سنت‌گرا بود یا همیشه لباس کوردی به تن داشته یا مدعی کوردستان بزرگ باشد بلکه از این منظر که در سیاست عملی، اولا بیش از هر رهبر دیگری توان شناخت منافع ملی کوردها را داشته است و دوما به مناسب‌ترین طریق ممکن منافع مذکور را در سیاست‌های داخلی و منطقه‌ای مدنظر قرار داده است. در واقع دکتر قاسملو ملی بوده نه از این جهت که بیشتر و بلندتر از دیگران شعارهای ملی سر داده باشد بلکه با طمانینه‌ی کامل و بدون هیچ عمل نمایشی به صورت پراکتیک و عمل‌گرایانه، در چارچوب منافع ملت کورد تعامل کرده است.

این امر از این واقعیت سرچشمه می‌گیرد که دکتر قاسملو برخلاف تمام رهبران دیگر کورد، توانسته است که سیاست و عمل سیاسی راسیونالیستی را در پیش بگیرد و بُعدی فکری به نام سوسیالیسم دمکراتیک به آن ببخشد. ویژگی جوهری اندیشه‌ی سیاسی، که آنرا از غر و لند کردن و حتا خواست سیاسی مجزا می‌سازد، آن است که چارچوب و سیستمی معنایی در اختیار ما قرار می‌دهد تا بتوانیم مساله‌ی کورد را در ارتباط با مسائل دنیای مدرن و در چارچوب مفاهیم و اصطلاحات مختص به این جهان بازتعریف کنیم.

برای آنکه اهمیت این موضوع را بهتر درک کنیم لازم است نگاهی به مهم‌ترین ویژگی فرهنگی جامعه‌ی کوردستان داشته باشیم. باید گفت نظام دامپروری، بنیاد جامعه کوردستان را تشکیل می‌داد و فرهنگ نوشتاری در چنین جامعه‌ای سابقه‌ی چندانی نداشته است. به عنوان مثال اگر فارس، عرب و ترک که در همسایگی کوردها قرار دارند به نسبت کشورهای اروپایی از فرهنگ نوشتاری ضعیف‌تری برخوردارند، جامعه‌ی کوردستان حتا از همسایگان خود نیز در این زمینه ضعیف‌تر بوده است.

چنین فرهنگی، توان خلق سیستم فکری نیرومندی را ندارد تا از طریق آن انسان کورد بتواند خود را تعریف کرده و به روابط خود با دنیای خارج معنا ببخشد. هر شخصی برای آنکه بتواند خود را تعریف کند و روابطش را با دیگران و محیط سازمان دهد به وجود چنین سیستم فکری و مفاهیم مختص به آن، نیازمند است. هر کدام از همسایگان ما می‌توانند از دین یا خوانشی متفاوت از دین برای نیل به چنین مقصودی بهره ببرند و به همین خاطر است که اسلام در میان اعراب، زرتشت و مذهب شیعه در میان فارس‌ها، خلافت -نه به مانند یک ساختار بلکه به مانند سیستمی فکری- در میان ترک‌ها، توانسته چنین نقشی را برای آن‌ها ایفا کند. به همین خاطر سیاست و سیاستمداری در میان این ملت‌ها، علاوه بر اصلی اتنیکی، دارای بنیادی تحلیلی نیز می‌باشد. از این رویی، همان قدر که ناسیونالیسم ملت‌های حاکم با بهره‌گیری از آئین توانسته است خود را پیچیده‌تر و نیرومندتر سازد به همان اندازه نیز ناسیونالیسم کورد، آنگونه که "عبدالله پشیو" -شاعر کورد- بیان داشته، به داد و فریاد محدود شده است. این امر موجب آن گردید که ملت کورد به جای در پیش گرفتن سیاستی ملی، یا کاملا از سیاست‌ورزی دور گردد یا اگر سودای سیاست‌ورزی تحت لوای کورد بودن را در سر داشت، اغلب دچار سیاستی خام و بدوی اتنیکی شود.

اما تلاش‌های دکتر قاسملو برای تثبیت سوسیالسم دمکراتیک به مانند سیستمی فکری در جنبش کوردستان، تحول و نقطه عطفی محسوب می‌شود که می‌توان آنرا "راسیونالیسم سیاسی در کوردستان" نامید. اگر چه می‌توان اولین جرقه‌های این حرکت را در جمهوری کوردستان یافت اما در واقع دکتر قاسملو بود که این جنبش فکری را به سرمنزل مقصود رساند. این جنبش فکری که دکتر قاسملو آنرا از درون حزب خود آغاز کرد برای همیشه کیفیت و ماهیت سیاست در جامعه سیاسی کوردستان را دگرگون ساخت.

پروسه‌ی اندیشاندن در سطح اجتماعی-سیاسی به پروسه‌ای گفته می‌شود که اساس یا فاعل تعاملات اجتماعی و سیاسی، از مفاهیم اجتماعی برخاسته از مبانی احساس و سنت به مفاهیمی که از عقل، استدلال، علم یا اندیشه سربرآورده باشند گذر می‌کند. البته از آن جهت جمهوری کوردستان را سرآغاز این حرکت می‌دانیم که برای اولین بار کورد را در مقابل پرسشی تاریخی و کهن یعنی حاکم کیست و چه‌ ویژگی‌هایی دارد، قرار داد. حکومت جمهوری که به عنوان اولین ساختار سیاسی مدرن در میان کوردها شناخته می‌شود، این واقعیت را نمایان می‌سازد که ساختارهای سنتی برای اولین بار با چالشی اساسی روبرو می‌شوند و کارآمدی آن‌ها مورد پرسش قرار می‌گیرد و ساختاری مدرن در مقابل آن‌ها سر برمی‌آورد.

جواد طباطبایی در بحثی پیرامون زوال اندیشه‌ی سیاسی در ایران، بر این باور است که مدرنیته با ورود به ایران هیچگاه نتوانست سنت را به چالش بکشاند و در همین راستا ساختارهای مدرن شکل‌گرفته نیز خود را در مقابل نهادهای سنتی تعریف نکردند بلکه با رضایت تام به حیات خود در کنار نهادهای سنتی ادامه دادند، در حالی که این دو ساختار در تضادی ذاتی با هم قرار داشتند. به عنوان مثال دانشگاه و مدارس مدرن و حوزه‌ی علمیه نه تنها هیچگاه دچار تضاد با هم نشدند بلکه شعار "اتحاد دانشگاه و حوزه" سر داده شد و خواستار همبستگی این دو نهاد متضاد با هم شدند. بر این اساس نه تنها موسسات فکری در ایجاد سنت تولید مفاهیم نو، دچار نوعی "تصلب" شدند بلکه این امر نیز موجب شد تا نهادهای مدرن نتوانند مفاهیم نو را به بطن جامعه تزریق و تعریف کنند.

سرنوشت سیاست در کوردستان و در دوران جمهوری کوردستان تا حدودی حالت معکوس داشت. نهاد دولت مدرن، ساختارهای سنتی را با چالش‌های عمیق و موثری روبرو ساخت و در نهایت، نهادهای سنتی، که تا آن زمان زمام سیاست را در کوردستان قرق کرده بودند، این نهاد مدرن را دشمن خود به شمار آوردند. به همین دلیل جمهوری کوردستان با موجودیت خود، نخستین گام برای ایجاد جامعه‌ای اندیشنده، محسوب می‌شود که سرانجام این تلاش‌های بدوی در دوران حیات سیاسی دکتر قاسملو، فرم و شکل خود را پیدا می‌کنند.

لازم است در این جستار، در راستای خوانشی مقایسه‌ای و بسیار فشرده، متذکر شد که در بخش‌های دیگر کوردستان به دو دلیل عمده، تقابل مذکور روی نمی‌دهد. اولا در کوردستان عراق با توجه به اینکه شاهد تاسیس احزاب مدرن هستیم اما در واقع ذهنیت این احزاب، بازتولید همان ساختارهای کهن و سنتی است و به جای آنکه در راستای ایجاد تحولات و رسیدن به آزادی به صورت جدی، جامعه‌ و نهادهای سنتی را -که محیط زیست سیاسی آن‌ها محسوب می‌شود- با چالش روبرو کنند، در عوض برای تداوم حیات خود مجبور می‌شوند که با نهادهای سنتی همراه و متحد گردند.

همچنین در کوردستان ترکیه، برای پیشگیری از ذوب شدن در مدرنیته‌ی آتاتورکی، ساختارهای سنتی همچون دژی غیرقابل نفوذ در نظر گرفته ‌شد و به همین خاطر درچنین جامعه‌ای شکاف ملی موازی با شکاف میان مدرنیته و سنت تعریف گردید. به معنای دیگر، کوردایتی در کوردستان ترکیه برای تداوم حیات خود ناچار گردید که از مواجه شدن با ساختارهای سنتی بپرهیزد.

در کوردستان ایران و تحت تاثیر جمهوری کوردستان و تقابل شدید سنت و مدرنیته در محیط کوردایتی، راسیونالیسم به مانند لزومی سیاسی-اجتماعی در میان قشر نخبه‌ی آن دوران کوردستان احساس می‌شود که سرانجام این لزوم تاریخی، در اندیشه‌ی دکتر قاسملو موجودیت می‌یابد. بُعد فکری این اندیشندگی، سوسیالیسم دمکراتیک است که برخی از مفاهیم نو را در دسترس قرار می‌دهد تا کورد بتواند با بهره‌گیری از آنان مسائل خود را در چارچوبی معنادار از جهان مدرن بازتعریف کند و همزمان نیز پاسخ‌های متناسبی برای مسائل و سوالات مدرن داشته باشد یا به آن بیاندیشد.

چارچوب سیاست راسیونالیستی، این امکان را به کوردها می‌دهد که همزمان با پرداختن به مسائل ملی به مسائل اجتماعی دیگری همچون زنان، اقلیت‌های جنسی، محیط زیست، عدالت اجتماعی و طبقاتی، که از مسائل اصلی دنیای مدرن بوده و بی‌توجهی به آن جامعه را به قهقرا خواهد برد، بیاندیشد و راهکار خود را ارائه دهد.

اما از آثار دیگر این جنبش، آن است که کورد می‌تواند جوابگوی مساله‌ای عمیق و بغرنج به نام حکومت و قدرت باشد. خلا اندیشه‌ی سیاسی سبب آن می‌شود که حتا اگر کورد توان ایجاد حاکمیت سیاسی را داشته باشد، از همان ابتدا محکوم به شکست گردد. مواجه نشدن با مساله‌ی حاکمیت شایسته و عدم توجه لازم به این مساله، عاملی‌ست تا هرگونه حاکمیت کوردی در آینده، در منجلاب فساد و انشقاق دست‌وپا بزند و تنها نقش هم‌پیمانی در چند مرکز قدرت را داشته باشد.
بالاترین چاپکردنی ئەم بابەتە

روزنامە کوردستان
روزنامەی کردستان ش.٧١٦ در این شمارە می‌خوانید:

ــ فریاد راسان ملت‌ها را نمی‌شنوند
ــ صدای گام‌های روزگار تسویه‌حساب به گوش می‌آید
ــ زنان کوردستان در پیوند با راسان
ــ کاوه آهنگری در گفتگو با "کوردستان میدیا": اراده عمومی کوردها با وجود یک رهبری شایسته می‌تواند معادلات را به نفع کوردستان عوض کند
  • جمال جوانمیری در مصاحبه با کوردستان میدیا: سرچشمه‌های این حماسه چیزی نیست جز کورد بودن و انسجام ملی کوردها در برابر وقایع سیاسی و حتا طبیعی در منطقه جمال جوانمیری در مصاحبه با کوردستان میدیا: سرچشمه‌های این حماسه چیزی نیست جز کورد بودن و انسجام ملی کوردها در برابر وقایع سیاسی و حتا طبیعی در منطقه
    در همین رابطه مصاحبه‌ای داشتم با جمال جوانمیری فعال سیاسی کورد اهل کرماشان که در این روزها ساکن نروژ می‌باشد. متن کامل این مصاحبه تقدیم خوانندگان روزنامه‌ی کوردستان می‌شود.
  • فریاد راسان ملت‌ها را نمی‌شنوند فریاد راسان ملت‌ها را نمی‌شنوند
    رژیم اسلامی حاکم بر ایران و سران آن، به دلیل تحریفات بی‌حد و مرز و غرق شدن در باتلاق اعمال و تبلیغات ضدبشری و کذب‌شان، فریاد آزادیخواهی ملت‌ها را نمی‌شنوند.
  • کرماشان در پناه بی‌پناهی کرماشان در پناه بی‌پناهی
    این شرایط در حالی وخیم‌تر می‌شود که احسن علوی، دیگر نماینده‌ی رژیم در مجلس در این رابطه اظهار داشته بود: در ساخت کانکس‌ها هیچ اصل مهندسی رعایت نشده و متاسفانه نهادهای و سازمان‌های مسئول به جای انجام وظیفه، مشغول بازی کردن با جان مردم هستند و تحت لوای کمک‌رسانی، در تلاش برای دزدی بیشتر هستند.
  • دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان دکتر قاسملو و جنبش راسیونالیسم سیاسی در کوردستان
    تلاش‌های دکتر قاسملو برای تثبیت سوسیالسم دمکراتیک به مانند سیستمی فکری در جنبش کوردستان، تحول و نقطه عطفی محسوب می‌شود که می‌توان آنرا "راسیونالیسم سیاسی در کوردستان" نامید.
  • پیام کمیسیون سیاسی-نظامی حزب دمکرات کوردستان ایران به مناسبت ٢٦ آذر، روز پیشمرگه کوردستان پیام کمیسیون سیاسی-نظامی حزب دمکرات کوردستان ایران به مناسبت ٢٦ آذر، روز پیشمرگه کوردستان
    امروز، ٢٦ آذر در تاریخ مبارزات آزادیخواهانه‌ی ملت کورد روزی مهم و نقطه عطفی تاریخی محسوب می‌شود. هفتادودو سال پیش در چنین روزی، یعنی در ٢٦ آذر ١٣٢٤ شمسی، مردم به خروش آمده‌ی مهاباد، برای از میان بردن سازمان‌ها و نهادهای سرکوبگر حکومت به شهربانی شهر هجوم بردند و پرچم کوردستان را بر بالای آن برافراشتند.
  • یلدا و راسان یلدا و راسان
    سرود نو راسان، از فرهنگ و دیدگاه کورد و نیز دنیای فکری-عملی قاسملوی رهبر سرچشمه می‌گیرد و ناخوداگاه جامعه را به تپش وا می‌دارد و به همین خاطر است که دل خلق با دل راسانیان می‌تپد.
  • فلسفه‌ی \ فلسفه‌ی "حق" و تمامیت ارضی
    آشکار است که این جستار در شرایطی منتشر می‌شود که در روزهای پایانی آبان‌ماه ١٣٩٦ شمسی، در آلمان، تعدادی از احزاب متعلق به ملیت‌های تحت ستم و همچنین ملت حاکم، شورایی تحت عنوان "شورای دمکراسی‌خواهی در ایران" را تشکیل دادند.
  • زلزلە، سنبلی برای اتحاد ملی و بهانەای برای به چپاول زلزلە، سنبلی برای اتحاد ملی و بهانەای برای به چپاول
    این وظیفه انسانی و قانونی، که رژیم اسلامی ایران در مناطق کوردستان، خود را در برابر آن مسئول نمی‌داند، از سیاست‌ها و ایدئولوژی‌هایی سرچشمه می‌گیرد که این رژیم در مورد ملت کورد، در راس برنامه‌های خود قرار داده و این داستان و غرض‌ورزی‌ها دولتمردان جمهوری اسلامی ریشه‌ای تاریخی و باوری سرکوبگرایانه دارد که با ژرف‌نگری تاریخی و سیاسی ابعاد آن کشف و ظاهر می‌شوند.
  • سرمایه‌گذاری فاشیستی و پس‌لرزه‌های زلزله‌ی کرماشان سرمایه‌گذاری فاشیستی و پس‌لرزه‌های زلزله‌ی کرماشان
    اما عمق فاجعه و از آن بدتر سیاست‌های حکومت در عدم کمک‌رسانی تعمدی به آسیب‌دیده‌گان و نیز ممانعت از رسیدن کمک‌های مردمی به دست آنان، دولت حسن روحانی را بر آن داشت تا فضایی کاملا امنیتی و سرکوبگرانه در مناطق مذکور ایجاد کند. در همین رابطه دادستان کرماشان به بهانه‌ی مدیریت بحران، در سرپل ذهاب حکومت نظامی اعلام کرد.
  • اپوزیسیون مرکزگرای ایرانی، مانع اصلی اتحاد اپوزیسیون اپوزیسیون مرکزگرای ایرانی، مانع اصلی اتحاد اپوزیسیون
    در این مقاله با زبانی ساده و بدون تعارف و ترس از هرگونه برچسب، می خواهم به دور از احساسات ایدئولوژیکی و حزبی به بررسی این مساله بپردازم که چه شد ایران به این وضعیت رسید و چرا اپوزیسیون قادر به تشکیل اتحادی فراگیر و حرکت گام به گام به سوی سرنگونی رژیم جمهوری اسلامی نیستند.
  • برج بابل برج بابل
    رویدادهای تاریخی و حتا اسطوره‌ای نیز بر این امر تاکید می‌کنند که برای آنکه جامعه‌ای را تضعیف کرد تا به سمت زوال و نابودی گام بردارد، بهتر آن است که در میان آن‌ها تفرقه و آشوب ایجاد کرد تا هم مسائل و مشکلات اصلی را فراموش کنند و هم تنها به مسائل داخلی مشغول شوند و خود به عامل نابودی‌شان بدل شوند.
  • کرماشان در آئینه‌ زلزله کرماشان در آئینه‌ زلزله
    از سوی دیگر حکومت ایران برای آنکه سیاست‌های فاشیستی‌اش در قبال زلزله‌زدگان و عدم کمک‌رسانی به آن‌ها عیان نشود مانع از ورود خبرنگاران مستقل و خارجی به مناطق زلزله‌زده شد. در همین رابطه "توماس ارد بریک" گزارشگر نیویورک تایمز آمریکا در تویتی نوشت: "همزمان با وقوع زلزله در کوردستان، به گزارشگران اجازه ورود به محل حادثه را نداده‌اند".
  • مبارزه کورد و موانع آن مبارزه کورد و موانع آن
    این علل که تاثیرات آن کمتر از دو علت اولیه نبوده، شامل نیروهای بومی می‌باشد که در جهت تأمین منافع خویش با نیروهای بیرونی در سرکوب نهضت‌های مردمی سهیم بوده و ملت کورد را در راه رسیدن به خواسته‌ها و آرمان‌های‌شان دچار مشکلاتی نموده‌اند و بیش از نیمی از فشار نیروهای حاکم توسط این گروه به اجرا گذاشته می‌شود.
  • زلزله‌ی سیاسی زلزله‌ی سیاسی
    در آن شامگاهی که زلزله‌ای شدید کوردستان را لرزاند و چندین شهر این دیار را در استان کرماشان با فاجعه‌ای انسانی روبرو ساخت، جمهوری اسلامی تصور می‌کرد که از زیان‌های آن دور است، اما زیاد طول نکشید که زلزله‌ای سیاسی سرتاپای رژیم را به لرزه اندخت.