|
بنیان کشمکشهای پرتنشی
را علیه یکدیگر گذاشته و در برابر همدیگر به صفآرایی پرداختند.
در این میان برخی از
دولتهای فرصتطلب برای حفظ حکومت خویش یا برای حفظ منافع اقتصادیشان، ابتداییترین
حقوق انسانی ساکنین این کشورها را در نظر نمیگرفتند، این دولتها با حمایت
اربابانشان به طور آشکار با حقوق ملتهای تحت سلطهی خویش مخالفت نموده و تمامی
خدمات و پیشرفتها را به سمت مراکز حکومتی سوق میدادند. در شرایطی اینچنینی ملت
کرد در کردستان ایران که از حقایق تاریخی آگاه گشته بود، برای دستیابی به حقوقش
پرچم مبارزهای مشروع را برافراشت که اگرچه تاکنون پرچم کشوری مستقل نیست، اما
همچنان افراشته نگه داشته شده و آرامبخش دلهای هزاران کرد سوداسر وطنی مستقل است.
جمهوری کردستان ستارهی پرتلألؤ آسمان تاریخ مبارزهی ملت ما و دوم بهمنماه یادآور
آن روزهایی است که ملتمان بعد از دهها سال برای مدتی هرچند کوتاه هم توانست در سایهی
حکومتی برآمده از خواست و ارادهی خویش نفسی تازه کند و طعم هرگز فراموشنشدنی
آزادی را بچشد. در حقیقت شکلگیری جمهوری کردستان خواست اکثریت مردم کرد بود که
وجود آزادی و دمکراسی را در سر میپروراندند و آمادهی هرگونه هزینهای در آن راه
بودند. خیلی وقت بود فرزندان ملت کرد در راه رسیدن به اهدافشان که رستگاری از
زیردستی و بنیانگذاری کیانی مستقل بود انتظار چنین مرحلهای را هم داشتند، بدین
دلیل جمهوری کردستان 62 سال پیش با فراهمآمدن فرصتی اینگونه که چندین عامل سبب
پیدایشش گشتند، توانستند برگی زرین به تاریخ پر از افتخار خویش بیفزایند.
ـ دلایل تشکیل جمهوری کردستان:
1ـ نقش و تأثیر حزب دمکرات کردستان:
حزب دمکرات کردستان که در 25م مرداد 1324 تشکیل گردید بر آن بود که به شیوهای
گستردهتر فعالیت نموده و توجه مردم کرد را به سمت خویش جلب نماید. برای دستیابی به
این هدف، بنیانگذاران حزب برنامهای هشت مادهای را منتشر نمودند. در این برنامه
پرسشهای بسیاری مطرح شده است که جمعیت تجدید حیات کردستان (ژ ـ کاف) به علت
زیرزمینیبودن، اگر چه سازمانی ملی بود نمیتوانست بیشتر به میان تودههای مردم
نفوذ کرده و محدود بودنش، مانعی بزرگ بر سر راه فعالیت اعضای ژ ـ کاف بود. اما حزب
دمکرات و نماد و نشانهها و چگونگی سازماندهی این حزب، مژدهی تأسیس حزبی سیاسی و
مدرن را به مردم داد، بدین علت از بدو امر حزب دمکرات پشتیبانی تمامی اقشار جامعهی
کرد را به سمت خویش جلب نمود. در چنین حالتی نیرو و هژمونی حزب دمکرات کردستان و
اعتماد مردم بدین حزب که بر اساس اصول تشکیلاتی جمعیت ژ ـ کاف تأسیس شده بود و
همچنین عضویت اشخاص شناخته شده و محبوب مردم در این حزب، این اعتماد به نفس را به
مؤسسان جمهوری و مردم بخشید که تا آن حد که برایشان میسر است در جهت خواست و
تقاضاهایشان به همدیگر متکی باشند.
2ـ شکاف میان ملت کرد و حکمرانان مرکزی
آن ایران جدیدی که رضاخان پهلوی از آن بحث مینمود و در عمل برایش گام بر میداشت
ایرانی بود بر مبنای دولت ـ ملت، بدان معنا که میباید همهی ساکنیناش همصدا و
واحد بوده و دولتی قدرتمند و متمرکز تأسیس شود. در این مسیر، تحقیرکردن و کماهمیت
دانستن فرهنگ دیگر ملتهای ایران و سعی در آسمیلهکردن آنان به وجودآورندهی دولتی
شد که سرانجام شکاف دولت ـ ملت روزبهروز عمیقتر گشت. زیرا از سویی دولت مانعی در
برابر مشارکت ملتهای دیگر بود و از طرف دیگر خدمتگزاری و آبادانی کشور نهتنها به
شیوهی عادلانه در میان ساختار سرزمینی ایران تقسیم نمیگشت بلکه بیاهمیتی نسبت به
آنان همچنان ادامه داشت. بدین سبب احساس بیگانهبودن در بین ملت کرد و پیبردن به
اینکه رژیم حاکم نهتنها ابتداییترین حقوقاش را مشروع نمیپندارد، باعث جستجوی
جایگزینی دیگر گشت. آن آلترناتیو حزب دمکرات کردستان بود که مؤسس و تشکیلدهنده
جمهوری کردستان بود.
3ـ شرایط مناسب بینالمللی:
در زمینهی بینالمللی شرایطی مناسب دست داده بود. مدتی پیش از تأسیس جمهوری
کردستان، مبارزهی خونین و اساسی مردم اروپا علیه نازیسم آلمان و فاشیسم ایتالیا
شروع شده و به سمت پیروزی میرفت، همچنین در آسیا و در کشور ژاپن مبارزه برای
دستیابی به آزادی وارد مرحلهای تازه گشته بود. جنگ دوم جهانی خاتمه یافته بود و
نیروهای دمکرات و آزادیخواه در سراسر جهان به طرزی چشمگیر رشد یافته بودند و در
بسیاری از کشورها نیروی سرکوبگر مجبور به عقبنشینی شده بودند.
4ـ نیرومندی سازمانهای دمکراتیک در ایران
به علت شرایط بینالمللی که از آن بحث شد، در واقع ایران به سه بخش تقسیم شده بود،
بخش شمالی آن در زیر سلطهی اتحاد جماهیر شوروی، بخش جنوبی در دست بریتانیا، آن بخش
هم که بعداً جمهوری کردستان در آن تأسیس گردید منطقهی بیطرف بود. بدین خاطر پیش
از شکلگیری جمهوری کردستان مردم مهاباد و حومهی آن آثار فرمانروایی رژیم پادشاهی
را سرنگون کرده و رؤسای عشایر، شیوخ و زمینداران بزرگ حکمران بودند، همچنین در
سراسر ایران حزب توده یکی از نیرومندترین و توانمندترین سازمانها بود. شهید د کتر
قاسملو در این خصوص میگوید: "هر اندازه که نیرو و سازمانهای دمکراتیک توسعه
یافتهتر و تودههای مردم ایران را بیشتر به سمت خویش جذب مینمودند، به آن اندازه
هم حاکمیت دولت مرکزی نحیفتر میگشت، به علت آن شبه دمکراسیای هم که در ایران به
وجود آمده بود، دولت مرکزی نمیتوانست به آسانی به نیروهای دمکراتیک ضربه وارد کرده
و آنها را سرکوب نماید". به همین دلیل میتوانیم بگوییم نیروی سازمانهای دمکراتیک
به حدی بود که رژیم پادشاهی در این منطقه هیچگونه حاکمیتی نداشت، بدین خاطر
میبینیم در کردستان با تأسیس جمهوری کردستان آن حقیقت هر چه بیشتر نمایان گشته و
اوج این قدرت، جمهوری دمکراتیک کردستان بود.
ـ دستاوردهای جمهوری کردستان:
1ـ در زمینهی فرهنگی: اگر چه متأسفانه جمهوری کردستان بیش از یازده ماه عمر نکرد،
اما مجموعهای دستاورد بزرگ و باارزش و تاریخی به دست آورد که میتوانیم باافتخار
بگوییم عملکرد و دستاوردهای جمهوری در آن مدت کوتاه، کارهایی تاریخی بودند. زبان
کردی به عنوان زبان رسمی منطقهی تحت حاکمیت جمهوری درآمد، تعدادی مجله و روزنامه
به زبان کردی منتشر میگردید. روزنامهی "کوردستان" همچون مبلغ خطمشی حزب دمکرات
کردستان، مورخهی 20 دیماه 1324 اولین شمارهاش منتشر شد که طی آن مدت 113 شمارهی
آن منتشرگردید. مجله "کردستان" نشریهای سیاسی، ادبی بود، "فریاد کرد"(هاواری کورد)
مجلهای سیاسی و "فریاد میهن"(هاواری نیشتمان) که اتحادیهی جوانان دمکرات کردستان
آن را منتشر مینمود، "هةلآلَة" مجلهای ادبی بود، همچنین "طرِوطالَى مندالآنى
كورد"(جنبوجوش بچههای کرد)، که در چاپخانهی کردستان در مهاباد به چاپ میرسید.
جدای از اینها مجموعهای کتب و نشریهی دیگر در اواخر صدارت جمهوری انتشار یافت و
برای تهیهی کتب درسی مورد نیاز مدارس هم تلاش جدی آغاز گشت. آن کارهایی که طی آن
مدت به انجام رسید منعکسکنندهی آرزوهای کرد در کردستان ایران بود که برای
اولینبار آن را نظاره میکردند. نمایشنامهی "مام میهن"(دایکی نیشتمان) یکی دیگر
از دستاوردهای مهم جمهوری بود که با درنظرگرفتن اینکه بخش کثیری از مردن آن عصر
بیسواد بودند تأثیر شگرفی بر مردم بهجای گذاشت، کتابخانهی عمومی در شهر مهاباد
دایر شد، سینمایی تحت عنوان سینمای "کردستان" در شهر مهاباد از طرف وزارت تبلیغات
جمهوری بنا گردید. روزنامهی "کوردستان" مورخهی 10 آوریل 1946 در گفتاری زیر عنوان
"کردستان سخن میگوید" خبر برپایی ایستگاهی رادیویی به نام "رادیو کردستان" را
اعلام نموده است، پیشوا قاضی محمد در پیامی به مناسبت تأسیس رادیو کردستان میگوید:
"امیدوارم از امروز به بعد، روزبهروز در امور مدنی پیشرفت نمایید، بهترین موقعیت
برای ما آنست که بتوانیم پیام خودمان را به گوش مردم جهان برسانیم".
2ـ در زمینهی نظامی و امنیتی:
اولینبار بود که نیروی نظامی کرد به شیوهای منظم سازماندهی شده و برای هرگونه
پیشامدی آمادگی داشته باشد. اگر چه بخش اعظم این نیرو، نیروی عشیرهها بودند و به
فرمان رؤسای عشیره عمل میکردند اما با اینحال به همپیوستن طایفه و عشیرهها با
همدیگر تجربهای نو بود. نقطهی عطف و چشمگیر این نیرو آن بود که نام مبارک
"پیشمرگ" بر آن کسانی گذاشته شد که در صفوف نیروهای جمهوری حضور داشتند و در راه
آرزو و اهداف ملتاشان اسلحه به دوش گرفته بودند. با آنکه هزاران نفر مسلح بودند،
امنیت و آسایش مردم محفوظ و پدیدههای ناهنجار به طرزی چشمگیر محو شده و حتی مصوب
گردید که هر شخصی که رشوه بدهد یا بگیرد، بعد از فاش گشتن به عنوان خائن به ملت و
مملکت شناخته خواهد شد.
3ـ در زمینهی اجتماعی:
جمهوری کردستان در جهت پیشرفت و منافع ملت کرد و همچنین انسجام بخشی به پتانسیل و
تواناییها سعی بسیار نمود و بر آن اساس اتحادیهی زنان دمکرات کردستان و اتحادیهی
جوانان دمکرات کردستان را تأسیس نمود.
4ـ در زمینهی سیاسی:
بدون شک دستاورد بسیار مهم جمهوری آن بود که برای اولینبار ملت کرد سرنوشت خویش را
در دست گرفت، سیطرهی دستور و حکم دولت مرکزی از سرش برداشته و خودش (همچون کرد) بر
سرنوشت خویش حکم میراند. مردم احساس مینمودند که در زادگاه و میهن خویش آزاد بوده
و بیگانه سرنوشت آنان را تعیین نمینماید. این ملت که در طول تاریخ زورگویی بر او
چیره گشته بود و در سرزمین خویش احساس اسارت میکرد با دستیابی به آزادی شاد شده
بود. زندهیاد دکتر قاسملو در این رابطه میگوید: "ملت کرد پس از صدها سال شخصیت
کامل انسانی خویش را پیدا نمود". به غیر از اینها جمهوری کردستان این باور را به
ملت کرد بخشید که کرد هم میتواند در ادارهی امور موفق باشد، همچنین پیام سیاسی
دیگری که از جمهوری کردستان برداشت میشود، حضوریافتن کردهای سایر بخشهای کردستان
در جمهوری بود، برای نمونه بارزانیها تحت رهبری ملامصطفی بارزانی نقشی چشمگیر در
جمهوری بر دوش گرفتند، که بیانگر همبستگی ملی بود.
نتیجه: متأسفانه جمهوری کردستان خیلی عمر نکرد تا به ملت کرد بیشتر خدمت نماید. اگر
سقوط زودهنگام جمهوری و بر بالای داررفتن رهبرانش مصیبتی بس عظیم برای مردم کرد
است، این تجربه را هم در پیداشت که اگر چه حزب دمکرات کردستان، تجربهی حکمرانی را
نداشت اما با موفقیت از میدان عمل به درآمد و راه و خطمشی جمهوری بعد از 62 سال
هنوز هم ادامه دارد و نیروی پیشمرگ کردستان و تودههای مردم کردستان با آن تجربهای
که داشته و اندوختهاند، امیدوار به فردایی روشن و رستاخیز نمادهای جمهوری کردستان،
همچنان بر مبارزهی بیامان و بیگسست خویش پایدارند.
منابع:
1ـ چهل سال مبارزه در راه آزادی، د. عبدالرحمن قاسملو
2ـ قاضی محمد و جمهوری در آیینهی اسناد، بهزاد خوشحالی
3ـ حکومت کردستان، کردها در بازی سیاسی شوروی، نوشیروان مصطفی
4ـ کردستان، مروج فکر حزب دمکرات کردستان، شمارههای 2 و 26
5ـ مقالهای از دکتر گلمراد مرادی به مناسبت شصتمین سال تأسیس جمهوری کردستان |
