گاندی و قاسملو، روح بزرگ ملت و سمبل‏های مبارزات آشتی ‏خواهانه

31-03-1388
عارف نادری
تاریخ بشر به شکلی از اشکال تاریخ تقابل اندیشه انسان‏محور و استبداد انسان استثمارگر است. نیروی نخست تمامی توان خویش را به مقوله‏ی آگاهی‏بخشی به انسان و ایجاد فضایی عقلانی اختصاص داده است تا فرد و جامعه امکان آن را داشته باشند زندگی مطلوب خویش را انتخاب کرده و به باهمزیستن و شکل بخشیدن به کیانی آزاد و مستقل اهمیت دهند. فرهنگ

و معرفتی که صلح، محبت، جان انسان و ارزش قائل شدن به خواست‏ها و فضلیت‏هایش اساس عملکرد و فلسفه‏ی وجودی و موجودیت آن است. در مقابل نیز، نیروی دوم شالوده‏ی بینش و منش خود را بر پایه‏ی استثمار انسان، تهییج، رعب‎افکنی، پیام مرگ‏دوستی و اعمال قلع و قمع ریخته است. تفکری که مشعلداران مدارا و تساهل را به طرزی تراژیک قربانی کرده است.
سقراط، مسیح، گاندی، و در میان ملت کرد نیز پیشوا قاضی محمد و دکتر قاسملو از جمله مدافعان برجسته‏ی دوری جستن از خشونت بوده‏اند که سرانجام نیز قربانی مرگی خشونت‏بار شده‏اند.
دراین بین مهاتما گاندی (1984 ـ 1869)، رهبر استقلال هند، شخصیت بلندآوازه و بزرگ این عرصه است که در سال 2007، روز تولدش (12 اکتبر ـ 10 مهر) از سوی سازمان ملل متحد به عنوان روز جهانی "عدم خشونت" نامگذاری شده است. از سوی دیگر در بین ملت کرد، دکتر قاسملو (1989 ـ 1930)، سمبل واقعی صلح‏طلبی بوده و به عنوان "پیغمبر آشتی" از وی نام برده و باورش دارند، حتی در سطح منطقه‏ای و جهانی نیز شخصیتی صاحب نام است اگر چه هنوز نیز آنچنانکه شایسته‏ی اوست شناخته نشده است. اما مطالعه زندگی، مبارزه، اندیشه، مواضع و عملکرد گاندی و قاسملو و مقایسه‏ی گذرای روند مبارزاتی این دو رهبر ملی ضمن وجود برخی تفاوتها، مجموعه‏ای همسویی، شباهت و خصوصیات مشترکشان را برایمان مشخص می‏نماید.
متد سیاسی، فلسفه‏ی مبارزاتی، میهن‏پرستی و خدمات و تلاشهایشان در راه بسترسازی و بنیاد زیرساخت‏های فکری و سیاسی و تکامل هویت ملی ملتهایشان به گونه‏ای است که می‏توانیم گاندی و قاسملو را هم سیاق و منتسب به یک مکتب فکری بنامیم.
هر دوی آنها در خانواده‏هایی متشخص و مرفه متولد شده‏اند که می‏توانستند به راحتی از نعمات زندگی بهره‏مند شوند. اما جستجوی حقیقت و مسئولیت وجدانی و وظایف و خصلت‏های انسانی و ملی‏اشان باعث می‏‏شود که از زندگی شخصی خود دست کشیده و سعادت خویش را در خوشبختی ملتشان بجویند. همچنانکه گاندی می‏گوید: "جستجوی من برای دستیابی به حقیقت مرا به میدان سیاست کشانید". گاندی تمامی سرمایه خویش را تقدیم کنگره‏ی هندی‎‏های مقیم آفریقای جنوبی می‏کند و قاسملو نیز ثروتش را به حزب دمکرات اختصاص می‏دهد، بی آنکه هرگز در صدد سلطه‏گری بر مردم یا سازمان اصلی ملتشان باشند. زیرا تا هنگامه‏ی وداع نیز تمام سرمایه‏ی مادی و معنوی آنها برای ملتشان بوده و هیچوقت در طی روند مبارزه هیچ ملک و مالی را به تملک و انحصار خویش در نیاوردند. هر دوی آنها به سبب مواضع شجاعانه‏اشان در خارج نیز با فشارهای متعددی رو به رو گشتند ـ گاندی در آفریقا و قاسملو در چکوسلواکی ـ بدین جهت که از نگاه آنان ستم و پایمال کردن حقوق انسان، خشونت و بی احترامی به کرامت انسانی انسان است، حال چه از سوی رژیمی استبدادی روی دهد یا اینکه تحت نام آزادی، دموکراسی و حکومت سوسیالیستی صورت پذیرد. زیرا بنابه عقیده‏ی گاندی تنها کسانی می‏توانند راه "ساتیاگرا"ها (تلاش در راه رسیدن به حقیقت) را در پیش گیرند که خود را از ترس، ثروت، افتخارات کاذب، بستگان، قدرت، تهدید جسمی و مرگ آزاد کرده باشند، خصوصیاتی که معرف و درونمایه‏ی زندگی قاسملو است. قاسملو از همان اوان جوانی بی‏آنکه به میراث و افتخارات خانوادگی‏اش بچسپد تلاش می‏کند که بر روی پای خویش بایستد و از طریق توانایی‏ها و استعدادهای بکر و نادرش در عرصه‏ی عمومی پای به میدان گذارد. به عبارتی دیگر، چهره‏ای متفاوت که جدای از آنکه شخصیتی مقتدر، معتمد و صاحب پایگاه خاص اجتماعی است، همزمان نیز دارای شخصیتی خودساخته است. مفهومی که گاندی آن را توانایی حکومت کردن برخود می‏نامد و به عنوان بنیان استقلال در هر دو سطح فردی و ملی محسوب می‏کند و قاسملو نیز آن را خمیرمایه و اصل اساسی انسان بودن و خودبودن می‏شمارد. بدین علت قاسملو همیشه بر این مقوله تأکید می‏ورزد که انسان نباید به سیطره‏ی دیگری درآید و همچنین برنامه حزب و رهایی ملتش را نیز بر این مبنا بنیاد می‏نهد، همچنانکه گاندی نیز می‏گوید: "برای استقرار قانونی تلاش می‎کنم که هندی‏ها را از بندگی و بنده‏نوازی نجات بخشد".
می‏گویند گاندی در حالی انگلیس را ترک می‏کند که هندیتر شده و از طریق غرب، شرق را بیشتر شناخته است، این نیز یکی دیگر از خصوصیات قاسملوست زیرا زمانی که ایشان از اروپا به کشور باز می‏گردد کردتر، ملت دوست‏تر و معتقدتر به میهنش شده است. غرب نه تنها عاملی جهت بریدن وی و بیگانگی‏اش، بلکه در واقع این غربت و فاصله را مکانیسم و مسببی جهت درک و خوانش عمیقتر از یکدیگر و گسترش محورهای وصال و همبستگی قرار می‏دهد. بدین علت می‏بینیم در قامت و با سیمایی ملی ـ میهنی‏تر از خارج کشور به داخل عزیمت و همچون گاندی به عنوان سیمای واقعی ملتش در داخل محدوده‏ی سرزمینی و فرامرزی در می‏آید. زیرا آنان بر این اعتقاد بودند که باید خود آنها نمونه‏ی واقعی تغییراتی باشند که آرزوی وقوع آن در میان ملتشان را دارند. بدین خاطر اگر گاندی سمبل معرف هند و انسان متعهد هندی شده است، در کردستان نیز قاسملو در اینچنین جایگاهی جای گرفته است. وقتی که به تصاویر گاندی می‏نگریم چنین برداشت می‏کنی که می‏توان از روی عکس‏های وی فرهنگش را بشناسی، معاشرتش را با اطرافیانش تشخیص دهی، غم انسان را از چشم‏هایش بخوانید و ...، به طور کلی حتی طرز نشست و برخاست گاندی نیز دارای پیام خاص خود است و عکس‏هایش نیز با تو سخن می‏گویند. همچنانکه خود گاندی می‏گوید: "زندگی من پیام من است". این قبیل پیام‏ها را به گونه‏ای واقعی تنها در عکس‏ها یا آینه‏ی زندگی مارتین لوترکینگ، نلسون ماندلا و بیش از همه قاسملو حامل آن است زیرا گاندی و قاسملو به غیر از آنکه پوشش ملی خویش را داشتند و سنت‏های اصیل و متناسب با زمان ملتشان را پاس می‏داشتند، توانایی و نیروی بی دلیل آنها در بازتولید و به روز کردن فرهنگ ملتشان بود. کنشی که از طریق شناخت و درک فرهنگهای مختلف ملت خویش، همسایگان و جهان، ضمن تأکید بر آرمانهای میهنی و تقویت اراده‏‎ی وطن‏دوستی، اتحاد اجتماعی، انسانی و مبنا قراردادن آزادی، حق تعیین سرنوشت و عدالت اجتماعی نهادینه‏اش می‏کردند. بدون تردید تسلط و آگاهی همه‏جانبه‏ی آنان بر محورهای هویت ملی ملتهایشان (روانشناسی، فرهنگ، جغرافیا، سیاست، تاریخ، زبان و ادبیات، اقتصاد)، دینامیسم پیشبرد و پیشرفت ایده‏ها و اهدافشان بود.
بدین علت هم‏اکنون نیز می‏توان تنها از روی عکس‏هایی که از قاسملو به یادگار مانده است مجموعه اطلاعات با ارزشی را کسب کرد و چندین کتاب به نگارش در آورد. پیام‏هایی که تنها در عکس‏های گاندی نمود دارد. عکس‏هایی که اگر چه با امکانات بسیار ابتدایی گرفته شده‏اند، اما در زمره‏ی زنده‏ترین عکس‏های موجود از رهبران تحول‏آفرین جهان قرار می‏گیرند. به طوری که هیچ کس به غیر از قاسملو آنگونه مثال بی بدیل ملتش نیست تا بدان حد که انسان احساس می‏نماید قاسملو جدای از ملت و فرهنگ و سرزمین خویش آشنای دیاری دیگر نبوده است، به نسبت گاندی نیز چنین است در حالی که این خودبودن و همچو مردم خود بودن اساساً نتیجه‏ی درک عمیق و همه‏جانبه‏‏ی آنها از خود و جهان بزرگ پیرامونی‏اشان بود. تواضع در عین عظمت خصوصیت همانند دیگرشان است. خود را جدای از مردم نمی‏دانستند و بدون تشریفات زندگی و رفتار می‏کردند و نسبت به مردمشان بخشنده، رئوف و مهربان بودند، اما در برابر دشمنان ملتشان شجاع و دارای غروری خاص بودند. بدین خاطر همیشه بر عزت ملی و لزوم مبارزه برای سرفرازی و اعتماد به خود نمودن تأکید می‏ورزیدند. هر دو رهبر گیرایی و جذابیت بیش از حدی داشته‏اند که مردم را جذب و شیدای صفات حسنه خویش نموده‏اند، اما هرگز اجازه ندادند که از آنان بت ساخته شود و مقام فراانسانی برایشان در نظر گیرند، زیرا بر این اعتقاد بودند که خود ما نیز به طور غیرمستقیم در بردگی و استعمارشدن خویش سهیم هستیم. بر این مبنا آنها همیشه مثل مردم عادی جامعه‏اشان ظاهر می‏شدند، با مردم و از جنس مردم بودند و ضمن برخورداری از دانش و آگاهی وسیع با زبان خود مردم با آنان صحبت می‏کردند و اجازه نمی‏دادند هیچگونه مانع و فاصله‏ای در میان آنان و ملتشان ایجاد گردد. حتی در بسیاری از مراحل، بخصوص مراحل دشوار، پیشاهنگ و پیشمرگ ملت و الگوی بی همتای عملگرایی، مسئولیت‏پذیری و مسئول بودن بودند. بلعکس بسیاری از رهبران یا انقلابیون دیگر که هدف اصلی‏اشان دستیابی به قدرت سیاسی بود از دید آنها این قدرت تنها ابزاری جهت ایجاد زندگی‏ای بهتر و امکانی برای از میان برداشتن وابستگی، تحت سلطگی و تحقق حقیقت یعنی آزادی انسان در بند بود. بر این اساس مبارزه‏ی آنها همزمان سه عرصه‏ی استثمار انسان به دست انسان، استبداد داخلی و استثمار خارجی را در بر گرفته است.
آنها اتحاد و همبستگی تمام طبقات جامعه را هدف خویش قرار دادند و برای نخستین بار انضباط و انسجامی قوی را به شکل ارگانیزه‎شده ایجاد کردند و با بهره‏گیری از شخصیت نیرومند خویش و خودآگاهی‏بخشی و به اقناع رساندن مانع از تفرقه و سرگردانی مردمان آرمان‎‏خواه شدند. آنها از طریق زدودن ترس، ضعف و بی‎اعتمادی، شجاعت، جسارت و اعتماد به نفس را بدانان بخشیدند و نترسی و پاک بودن از نفرت را به عنوان اصل اساسی فعالیتهایشان جای انداختند، زیرا به باور آنان دموکراسی نیرویی نهفته در درون و انباشته در اراده ملتها است که از راه تغییر در ذهنیت، روحیه و اخلاق ملت و مبارزه علیه ارتجاع و جایگزین کردنش با منش‏برادری، صداقت و پاکی به عنوان یک فرهنگ شکل می‏گیرد و تعمیم می‏یابد. بدین علت گاندی معمار دموکراسی در هند و قاسملو تیوریسین فرهنگ دموکراسی و گفتمان دموکراتیک در کردستان است. همچنین هر دو بر این نظر بوده که تا ملت به ارزشهای مشترک و نیروی جمعی خویش ایمان نداشته باشد، نمی‏تواند به آزادی واقعی دست یابد.
یکی دیگر از جوانب همانندیشان اهمیت‏دهی تمام و کمال به رسانه‏ها بخصوص رسانه‏های بین‏المللی جهت مشروعیت‏زدایی و ماسک برداشتن از چهره‏ی دشمنانشان و انعکاس پیام ملتشان بوده است. حتی برای مدتی مسئولیت روزنامه زبان حال ملتشان را بر عهده داشته‎اند. از سوی دیگر هر دوی آنها به غیر از توانایی سخنرانی و سخنگویی و تحلیل و گفتگو، صاحب آثار ارزشمند و قلم‏های قوی‏ای نیز بوده‏اند. سبک بیان و نوشتاری آنها که هر دو نیز شخصیت‏های آکادمیک و فارغ‏التحصیل دانشگاههای غرب بوده‏اند، روان، شفاف، آسان، غنی و صمیمی و صریح بوده است به طوری که نوشته‏هایشان نیز نمونه‏ی برجسته‏ای از نگارش به زبان اصیل ملتشان است.
هر دو رهبر به غیر از دغدغه‏های انسانی‏اشان، بها و جایگاهی خاص را به لزوم حفاظت از محیط زیست و بخصوص عدم آسیب‎رسانی به جانوران می‏دانند و بسیار در غم ضربه زدن به اکوسیستم بودند، زیرا از منظر آنان انسان مسئول و صاحب شئون انسانی نسبت به تمامی سرمایه‏ها مسئول، امین و قدرشناس است، فلسفه‏ای که محبت و عشق‏ورزی درونمایه و پایه‏های آن است.
خصلت مشترک این دو رهبر تأکید آنان بر سیاست اخلاق‎محور یا به عبارتی ضرورت و لزوم اخلاق و تعهدپیشگی در سیاست بوده است. از دیدگاه آنان در هیچ‎ شرایطی قابل قبول نیست که جهت دستیابی به اهداف انسانی و مقدسمان از ابزار و مکانیسم‏های غیرانسانی استفاده نماییم، بدین علت همیشه متد سیاسی، گفتگو و مسالمت‏جویی را بهتر و متناسب‏تر از روشهای مسلحانه و خشونت‏آمیز دانسته و هزینه‏های گزافی را نیز در این راه متحمل شده‏اند حتی هر دوی آنها "سازشکار" نامیده شده و در مضان اتهامات مغرضانه و تنگاناهای طاقت‏فرسایی قرار داشته‏اند. همچنین هر یک از آنان به دفعات مکرر به رهروان و همسنگران خویش هشدار داده‏اند که نمی‏خواهند فردپرستی و کیش شخصیت مطرح و جامه‏ی عمل بپوشد، بلکه بایستی اعتقادات، وفاداریها، عشق و تعهدات ما برای ملت، وطن و آزادی باشد نه برای یک شخص، حتی اگر آن فرد رهبر کاریزماتیک ملت باشد، بدین دلیل گفته بودند: "آزادی یا مرگ".
در باره‏ی رهبری جنبش مسلحانه از سوی قاسملو، تنها به یکی از گفته‏های گاندی بسنده می‏کنیم که می‏گوید: "اگر تنها راه احقاق حق خشونت باشد بی هیچ تأملی باید سلاح برداشت". یکی از تفاوت‎‎های قاسملو و گاندی این بود که دشمن گاندی دولت بریتانیا و دشمن قاسملو رژیم درنده‏خوی جمهوری اسلامی بود.
اگر چه گاندی و قاسملو هر دو نفرشان سرانجام به مانند سقراط و مسیح قربانی تفکر دوگم و ایدولوژی مونیسم شده و ناجوانمردانه ترور شدند، اما هم‏اکنون آنها "مهاتما"ی (روح بزرگ) ملت، "پیغمبر آشتی" و سمبل‏های دموکراسی و وطن‏دوستی انسان محورند.