قاسملو، نقطه‌عطف مبارزات کرد

03-05-1386

صلاح فاروقی
ترجمه از کردی: باران
بدون تردید در هر جامعه‌ای افرادی نخبه و شایسته در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، علمی و... ظهور می‌یابند و این امر مستوجب پدیدارشدن نوعی از شخصیت کاریزماتیک در میان آنها می‌شود. جامعه کردستان هم فاقد شخصیتهایی با اوصاف مذکور نبوده است. دکتر قاسملو از جمله آن نخبگان سیاسی بوده است که موفق به تأثیرگذاری بسزایی بر جامعه کردستان و تبدیل‌شدن به متولی نیرومند ایجاد تحول در آن جامعه شده است.

قاسملو یک رهبر عادی نبود، بلکه چندین خصوصیت برجسته و مهم، ایشان را از رهبران پیش از خود جدا می‌سازد. لیک این نیز بدین معنی نیست که گفته باشیم شخصیت‌های پیش از دوران دکتر قاسملو دارای شایستگی و توانمندی رهبریت ملت کرد نبوده‌اند، بلکه منظور ما اینست که دکتر قاسملو با کارآمدی و توانمندی خویش موفق شد پیامی جدید و برنامه‌ای نوین را برای مبارزات ملت کرد تدوین کند و به شیوه‌ای همخوان با عصر خود و حتی فراتر از آن عصر در راه آزادی ملت کرد گام بردارد. این موضوع ناشی از این بود که قاسملو در شرایط زمانی و مکانی ویژه‌ای زندگی کرده بود و همین نیز باعث شده بود که وسعت نگرش و جهانبینی ایشان گسترده‌تر باشد. با همه این احوال قاسملو هیچ‌گاه ملت و میهن خود را به فراموشی نسپرد و از اصول و مبانی اصلی جامعه خود عدول نکرد، بلکه تلاش نمود جهت پیشرفت و توسعه جامعه خود گامهای محکم و سریعی بنهد، آنهم به اندازه‌ای که نه آنقدر آهسته و یواش حرکت کند که از مردم عقب بیافتد و نه آنقدر با سرعت گام بگذارد که مردم به او نرسند و زبان و سخنانش را نفهمند. ویژگی‌هایی که قاسملو را به مثابه اندیشمند و فرهیخته‌ی سده‌ی بیستم در داخل و خارج کشور بروز دادند، عبارت از:
1ـ دمکرات بودن:
دکتر قاسملو به سبب اینکه در کشورهای اروپای شرقی زندگی کرده و دیکتاتوری و استبداد طبقه پرولتاریا به رهبری حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی را به چشم دیده بود، براین موضوع نیز کاملاً واقف بود که جهان آتی، جهانی دمکرات و متکثر خواهد بود و ایدئولوژیها نمی‌توانند حاکم باشند و همچنین وقوف ایشان بر این امر که در آینده هویت فردی محور اصلی زندگی انسانها خواهد شد، سعی بر دمکراتیزه‌نمودن جامعه کردستان را آغاز نمود. دکتر قاسملو به خصوص در زمانی که تفکرات آزاد و دمکراتیک به علت تسلط فرهنگ چپ‌گرا و سوسیالیستی نوعی جرم به‌حساب می‌آمد، توانست در مقابل هر نوعی از ایدئولوژی یک قطب نیرومند ایجاد کند و فرد کرد را آموزش داد تا آزادانه بیاندیشد، اعتمادبه‌نفس داشته باشد و تک‌بعدی فکر نکند.
2ـ صلح‌طلبی:
دکتر قاسملو برای آزادی ملت کرد هیچگاه به جنگ و مخاصمه باور نداشته، بلکه همیشه سعی نموده از طریق صلح‌جویانه و مذاکره مسئله کرد را حل‌وفصل نماید. لیک در عین‌حال نیز براین اعتقاد بوده است که ملت کرد جهت حفاظت از خود و رسیدن به آزادی مجاب به دفاع از خویش به نحوی مشروع است. قاسملو هرگز به بستن درب گفتگو معتقد نبوده و از این‌رو مدام آماده‌ی نشست و مذاکره با حکومت مرکزی بوده است، زیرا ایشان براین امر به خوبی واقف بودند که جنگ و مخاصمه هیچ مسئله‌ای را حل نخواهد کرد، بلکه این دیالوگ، تفاهم، سازش و صلح است که مایه‌ی برون رفت از مسائل و همچنین تضمینی برای حفظ صلح و آرامش پدیدآمده به شمار می‌رود.
3ـ طرفدار استقلال سیاسی و فکری حزب:
قاسملو شخصیتی اندیشمند و دارای تفکرات مدرن بود. چنانچه به تاریخ حزب دمکرات کردستان ایران بنگریم برما عیان می‌شود که دکتر قاسملو توانست فرمی مدرن و نوین به حزب دمکرات ببخشد و ساختار آن حزب را از حالتی سنتی و وابسته خارج نموده و آنرا در یک قالب مدرن، باشناخت و شعوری جدید بازبنیان نهد. دکتر قاسملو موفق شد که حزب دمکرات را از یک بحران اساسی که در آن برهه به خاطر رهبریتش دامنگیرش شده بود، نجات داده و راه و کانال نوینی را برای آن بیابد. دکتر قاسملو بعد از بازگشت به دورن صفوف حزب سه تغییر اساسی در حزب ایجاد کرد:
الف) حفظ استقلال حزب
ب) تدوین برنامه و اساسنامه برای حزب
ج) نظم دادن و سازماندهی حزب
4ـ واقعگرایی:
دکتر قاسملو به عنوان یک اندیشمند قرن بیستمی هیچگاه از انتقاد پروا نداشته و براین باور بوده که یکی از اصول اساسی هر انسان دمکراتی، دوری جستن از تعصب و انتقاد از گذشته است. قاسملو از چنین رویکردی برخوردار بود و برای همین به طور آشکار و بدون هیچ واهمه‌ای توانست از سوسیالیسم موجود انتقاد کند و آنرا یک سیستم مناسب و امروزین برای جامعه کردستان تشخیص ندهد. از همین‌رو موفق به ایستادگی در برابر سوسیالیسم موجود و جایگزینی آن توسط سوسیالیسم دمکراتیک به عنوان هدف آینده ملتش در کنگره ششم حزب گردید. این نیز نمایانگر اینست که قاسملو انسانی واقعگرا بود و به واقعیت دوران خود باور داشت و فردی آرمانگرا نبود. ایشان اعتقاد داشتند که هر تحولی می‌بایست با زمان و مکان خود همخوانی داشته باشد. لذا الگوبرداری را سهل‌انگاری به حساب می‌آورد و معتقد بود که هر الگویی دارای مشخصه‌های خود است و چنانچه در جایی دیگر پیاده شود، احتمالاً نتیجه مثبت به همراه نداشته باشد.
5ـ قدرت در دیپلماسی:
یکی از ویژگی‌های بسیار برجسته و مهم قاسملو در زمینه دیپلماسی است. بدون شک یکی از عوامل شکست مبارزات ملت کرد در گذشته به عدم توانایی کردها در عرصه دیپلماتیک و به عدم توانایی رهبران دورانهای پیشین ملتمان در برجسته‌کردن مسئله کرد در محافل و مجامع خارجی باز می‌گردد. این موضوع نیز باعث گردیده بود که مسئله کرد در چهارچوب محدود و مشخص منطقه‌ای متوقف گردد و دشمنان کرد نیز قادر به سرپوش گذاشتن بر آن مسئله شوند.
قاسملو این مسئله را به خوبی درک کرده بود و به همین دلیل سعی بر تبدیل‌نمودن مسئله‌ی کرد به یک مسئله جهانی داشت. در این کار نیز در سطح بالایی پیروز شد.
دیپلماسی نیرومند و شهرت دکتر قاسملو موجب شده بود که کنگره انترناسیونال سوسیالیست که اکنون حزب دمکرات کردستان ایران عضو مشاور آن سازمان است، ایشان را به عنوان یک شخصیت سیاسی و دیپلمات به نشستهای خود دعوت نماید که در واقع این رهبر بزرگ زمینه‌ساز عضویت حزب دمکرات در آن سازمان بود.
قاسملو گرچه با حکومت مرکزی عراق دارای روابط دیپلماتیک بود، اما این امر باعث نشد که مردم کردستان عراق را فراموش کرده و مسئله آنها را انکار نماید. سند این مدعا نیز موضعگیری علنی و شجاعانه ایشان در قبال شیمیایی‌باران شهر حلبچه است که به عنوان اولین نفر این جنایت را محکوم کرد.
6ـ دفاع از حق ملیتهای تحت ستم:
دکتر قاسملو در همان حال که ناسیونالیست و میهن‌دوست بود، هرگز در مسیر فاشیسم و شونیسم گام نگذاشت، بلکه چقدر طرفدار حق تعیین سرنوشت واقعی برای ملت کرد بود، به همان اندازه نیز خواهان تأمین حق سرنوشت برای سایر ملیتها بود.
قاسملو از همان اوایل بازگشتش به صفوف حزب دمکرات کردستان ایران، موضوع فدرالیسم را به عنوان راه‌حلی مناسب برای ایران به وضوح به بحث می‌گذارد و حتی در حین مذاکره با دیپلمات ـ تروریستهای جمهوری اسلامی در اتریش نیز به طور جدی بر محاسن این سیستم اصرار می‌ورزید.
قاسملو نه‌تنها به حل مسئله ملی ملیتها در ایران باور داشت، بلکه در خارج از مرزهای ایران هم به تأمین حقوق کلیه ملیتهای تحت ستم معتقد بود. برای مثال دکتر قاسملو براین اعتقاد بود که حق مسلم ملت فلسطین است که سرنوشت سیاسی خود را رقم بزند. این نیز نه به خاطر اینکه قاسملو مخالف دولت اسرائیل بوده باشد، بلکه با مدنظرداشتن حقوق بشر و پایبندی به مواد اعلامیه جهانی حقوق بشر بوده است. چرا که قاسملو معتقد بود که هیچ ملتی نباید بر سایر ملتها استیلا یابد و خود را ارباب و سرور ببیند، به خاطر اینکه از دیدگاه ایشان همه ملیتهای جهان دارای حقوق مساوی هستند و لازم است این حقوق نیز برای آنها تأمین شود.
نتیجه:
دکتر قاسملو به جز ویژگی‌های فوق‌الذکر، از خصوصیات عالی دیگری نیز برخوردار بود. ایشان شخصیتی مردمی، انقلابی، صادق در سیاست، با اخلاق، منظم و... بود که بحث و شکافتن آنها از حوصله این مطلب خارج است.
لیک آنچه که شایان بحث است همانا اینست که قاسملو به عنوان نخبه و اندیشمندی کرد در قرن بیستم موفق شد مبارزات برحق کرد را از یک مرحله به مرحله‌ای دیگر انتقال دهد و نقش قابل ملاحظه‌ای در جهانی‌کردن مسئله کرد ایفا نماید. به عبارت دیگر، قاسملو نقطه‌عطف مبارزات کرد بود. به گفته‌ی مهدی خانبابا تهرانی، سیاستمدار معروف ایرانی، "جنبش کردستان برای بسیاری از دستاوردهای خود مدیون دانایی و توانایی دکتر قاسملو است".