رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌‌و كورته‌ئاوڕێك له‌ ئاسته‌نگ‌و ده‌رتانه‌كانی‌

15-02-1387

? :ره‌زا فه‌تحوڵڵا نژاد
له‌ 22ی‌ ئاوریلی‌ ساڵی‌ 1898دا، مێقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان، یه‌كه‌م رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌ به‌ ناوی‌ "كوردستان" له‌ قاهێره‌ چاپ‌و بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌م رۆژه‌ له‌ لایه‌ن رۆژنامه‌نووسانی‌ كورده‌وه‌ وه‌كوو رۆژی‌ رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ ناودێر كراوه‌. له‌ سه‌د‌و ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ كه‌ یه‌كه‌م رۆژنامه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ چاپ كراوه‌ هه‌تا ئێستا، رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ هه‌وارز‌و نشێوی زۆری‌ بڕیوه‌‌و به‌ پێی‌ دۆخه‌ جیاوازه‌كان، ئاڵوگۆڕی‌ به‌سه‌ردا هاتووه‌. ئه‌م وتاره‌ تێده‌كۆشێ‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ بۆی بكرێ‌ ئاوڕێك له‌ ده‌ره‌تان‌و ئاسته‌نگه‌كانی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسی كوردی‌ له‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وپێشه‌وه‌ بداته‌وه‌‌و چاوێكیش له‌ هه‌ل‌ومه‌رجی‌ هه‌نووكه‌یی‌ رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌دا بخشێنێ‌.

له‌ ده‌رچوونی‌ یه‌كه‌م رۆژنامه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌یه‌وه‌ تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێ، زمانی‌ رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌، تایبه‌ت‌و بێ‌وێنه‌ بووه‌‌و هه‌یه‌. له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌

بیسته‌مدا، خوێنده‌واری‌ له‌ نێو كورده‌كان له‌ ئاستێكی‌ نزمدا بووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ باری‌ جوغرافیاییه‌وه‌ دووربوون له‌ ناوه‌نده‌كانی‌ زانست له‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ ئه‌وده‌م ئێستانبول‌و به‌غدا‌و تاران‌و دیمه‌شق بووه‌، به‌ پێوه‌ر دابنێین، ئه‌وا خوێنده‌واری‌ كورده‌كان له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ دراوسێكانی‌ كه‌متر بووه‌. یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ ئاسته‌نگه‌كانی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا، نه‌بوونی‌ زمانی‌ یه‌كگرتوو بووه‌. كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا زمانه‌كانی‌ فارسی‌و توركی‌ به‌ره‌و داڕشتنی‌ زمانی‌ یه‌كگرتوو هه‌نگاویان نابوو. زمانی‌ به‌كاربراو له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ چه‌ندین هۆوه‌ كه‌ سه‌ره‌كی‌ترینیان نه‌بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌و فێركاری‌ حكوومه‌تی‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تێكی‌ كوردستانییه‌وه‌یه‌، زیاتر له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ زاره‌كی‌ نزیك بوو، كه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش وای‌ كردبوو كه‌ ژماره‌ی‌ وه‌رگرانی‌ (مخاگبین) رۆژنامه‌ كوردییه‌كان كه‌متر بێ‌ له‌و رۆژنامه‌گه‌له‌ی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كه‌ به‌ زمانی‌ فارسی‌و توركی‌‌و عه‌ره‌بی‌ ده‌رده‌چوون. یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ ئاسته‌نگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م‌و ته‌نانه‌ت تاكوو ئێستاش، ژێرده‌سته‌بوونی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد بووه‌، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا خاوه‌نی‌ پرۆژه‌یه‌ك بۆ تواندنه‌وه‌ی‌ گه‌لی‌ كورد نه‌بووبێ‌، خاوه‌نی‌ ده‌سه‌ڵات بوو، كه‌ ئه‌مه‌ش وای‌ كردبوو كه‌ رۆژنامه‌نووسی كورد یان رووناكبیری‌ كورد توانایی‌ چاپكردنی‌ رۆژنامه‌ی‌ نه‌بێ‌. هه‌روه‌ها له‌و سه‌رده‌مه‌دا زۆربه‌ی‌ رۆژنامه‌ كوردییه‌كان له‌ قاهیره‌‌و دیمه‌شق‌و به‌ریرووت له‌ چاپ دراون‌و ئه‌مه‌ش مه‌ودایه‌كی‌ جوغرافیایی‌‌و كاتی‌ خستبووه‌ نێوان رۆژنامه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌‌و وه‌رگرانی‌ له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌‌و رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌ كه‌متر به‌ شێوه‌ی‌ رۆژانه‌ ده‌رچووه‌‌و كه‌متر ره‌نگده‌ره‌وه‌ی‌ رووداوو هه‌واڵه‌كانی‌ رۆژ بووه‌.
ئه‌گه‌ر بمانه‌وه‌ێ‌ له‌ ده‌ره‌تانه‌كانی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسی كوردی‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، باس بكه‌ین، له‌وانه‌یه‌ له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌ به‌ زمانه‌كانی‌ دیكه‌دا به‌رچاو نه‌بن، به‌ڵام دیسانیش ده‌كرێ‌ ئاماژه‌ به‌ چه‌ندین خاڵ بكه‌ین.
یه‌كێك له‌ دره‌تانه‌كان هاوكاتبوونی‌ ده‌ستپێكی‌ رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌گه‌ڵ شه‌پۆلی‌ ناسیونالیزم له‌ ناوچه‌كه‌دایه‌. په‌ره‌سه‌ندنی‌ نه‌ته‌وه‌خوازی‌ له‌ نێو گه‌لی‌ كورددا، جۆرێك پیرۆزی‌ به‌ رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌ به‌خشیبوو كه‌ ئه‌مه‌ش پاراستنی‌ رۆژنامه‌كه‌ی‌ درێژماوه‌تر‌و تێچووی‌ راگواستنی‌ كه‌متر كردۆته‌وه‌. هه‌روه‌ها رۆژنامه‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ رۆمی‌ باستان‌و پاشان سه‌رده‌می‌ كه‌لیسا (هه‌واڵی‌ چالاكییه‌كانی‌ خۆیان تێدا ده‌نووسی) له‌ وه‌رگره‌كانیان دوور بوون‌و رۆژنامه‌ شۆڕشخوازه‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ رۆشنگه‌ریش ته‌نیا له‌ لایه‌ن به‌شێك له‌ توێژی‌ بژارده‌ی‌ كۆمه‌ڵگای‌ رۆژئاواوه‌ پێشوازی‌‌و پشتیوانیان لێده‌كرا، به‌ڵام له‌و سه‌رده‌مه‌دا بژارده‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ كوردستان كه‌ زۆربه‌یان ئاغا‌و شێخ‌و مه‌لا بوون، له‌ ناسیونالیزم‌و به‌م پێیه‌ش ‎رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ پێشوازی‌‌و پشتیوانیان ده‌كرد. چه‌ند خاڵی‌ دیكه‌ له‌ ده‌ره‌تاكانی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ چه‌ند سه‌ده‌ پێش خۆی كه‌ مێژووی‌ رۆژنامه‌نووسی له‌ جیهانی‌ تێدا تۆمار كراوه‌، تێچووی‌ چاپ‌و راگواستن‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ كه‌متر بووه‌. له‌ چاره‌كه‌ سه‌ده‌ی‌ دووهه‌می‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا كه‌ ده‌كاته‌ سه‌رده‌می‌ پاش شه‌ڕی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانی‌‌و دابه‌شكردنی‌ كوردستانی‌ به‌شی عوسمانی‌ به‌ سه‌ر سێ‌ وڵاتی‌ تازه‌دامه‌زراوی‌ توركیه‌‌و عێراق‌و سوریه‌دا هه‌تا پاش شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی، دۆخی‌ رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ گۆڕانی‌ قووڵی‌ به‌سه‌ردا هات. له‌و سه‌رده‌مه‌دا، پرۆژه‌‎ی‌ دروستكردنی‌ زۆره‌ملێی‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ له‌ ئێران‌و توركیه‌، دۆخی رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌و پارچانه‌ی‌ كوردستانی‌ به‌ ته‌واوی‌ نهێنی كرد‌و هه‌ر ئه‌م نهێنی‌بوونه‌یش وای‌ كردبوو كه‌ ئاستی‌ چاوه‌ڕوانییه‌كان داببه‌زێ‌‌و رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌ خاوه‌نی‌ ئه‌و وه‌رگره‌ ره‌خنه‌گر‌و كڕیاره‌ نه‌بێ‌ كه‌ هه‌موو رۆژنامه‌یه‌ك ده‌بێ‌ بیبێ‌. هه‌روه‌ها له‌و پارچانه‌، رۆژنامه‌نووسی كورد له‌ پێناو درێژه‌دان به‌ چالاكی‌ رۆژنامه‌نووسیی خۆی، ده‌بوا ته‌نانه‌ت له‌ گیانیشی ببوورایه‌ كه‌ له‌ لێكه‌وته‌ پۆزه‌تیڤه‌كانی ئه‌م دۆخه‌ داسه‌پاوه‌، بێ‌ كۆتایی‌بوونی‌ حه‌زی‌ رۆژنامه‌نووسی له‌لای رۆژنامه‌نووسی كورده‌و له‌ لێكه‌وته‌ نێگه‌تیڤه‌كانیشی، پرۆفیشناڵنه‌بوونی‌ ئه‌و رۆژنامه‌نووسانه‌یه‌. نه‌بوونی‌ زمانی‌ یه‌كگرتووی‌ كوردی‌، نه‌ك ئیستاندارد، له‌و سه‌رده‌مه‌دا وه‌كوو ئاسته‌نگێك هه‌ر له‌ جێی‌ خۆی مابۆوه‌، له‌ كاتێكدا توركه‌كان‌و فارسه‌كان به‌ هۆی بوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ مۆدێڕنه‌وه‌‌و دامه‌زرانی‌ فێرگه‌ی‌ مۆدێڕن بۆ زمانه‌كه‌یان، ببوونه‌ خاوه‌نی‌ زمانی‌ یه‌كگرتوو. هه‌روه‌ها پێشتر رێنووسی زمانی‌ كوردی‌ له‌ هه‌موو پارچه‌كاندا، عه‌ره‌بی‌ بووه‌، واته‌ یه‌ك رێنووس، به‌ڵام له‌ چاره‌كه‌سه‌ده‌ی دووهه‌مدا، سێ‌ رێنووس له‌ زمانی‌ كوردی‌دا كاری‌ پێده‌كرێ‌، رێنووسه‌كانی‌ عه‌ره‌بی‌، لاتین‌و سریلیك كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ بارێكی‌ دیكه‌شدا خوێنه‌رانی‌ رۆژنامه‌ كوردییه‌كان دابه‌ش ده‌كات. بێگومان په‌ره‌سه‌ندنی‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ رادیۆ‌و دامه‌زرانی‌ رادیۆ له‌ لایه‌ن نه‌ته‌وه‌كانی‌ باڵاده‌سته‌وه‌ به‌ یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ خاڵه‌ لاوازه‌كه‌ره‌كانی‌ رۆژنامه‌ كوردییه‌كان ـ هه‌رچه‌ند نه‌ك زۆر ـ له‌و سه‌رده‌مه‌دا ده‌ژمێردرێ‌.
هه‌ر له‌ چاره‌كه‌سه‌ده‌ی‌ دووهه‌می‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا، له‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ عێراقدا، خوێندن‌و نووسین به‌ زمانی‌ كوردی‌ ئازاد ده‌كرێ‌، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین رۆژنامه‌نووسی كه‌ له‌ باكووری‌ كوردستانه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكرد، ده‌گوازرێته‌وه‌ باشوو واته‌ كوردستانی‌ عێراق‌و له‌ به‌غدا، ئیزنی‌ چاپ‌و بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ ده‌درێ‌، به‌ڵام به‌و تێبینییه‌وه‌ كه‌ سانسۆڕی‌ توندی‌ له‌سه‌ر ده‌بێ‌. له‌ فاكتێره‌ به‌هێزكه‌ره‌كانی‌ رۆژنامه‌نووسی كوردی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا، په‌ره‌سه‌ندنی‌ وشیاری‌ ناسیونالیستی‌ له‌ نێو كورده‌كان‌و به‌ تایبه‌ت توێژی‌ بژارده‌ی‌ كۆمه‌ڵگا، په‌ره‌سه‌ندنی‌ شارنشینی‌‌و چوونه‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ئاستی‌ خوێنده‌واری‌ خه‌ڵكی‌ كورد بوون. هه‌روه‌ها به‌ هۆی هه‌ل‌ومه‌رجی‌ نوێی‌ ژیۆپۆلتیكی‌ كوردستان كه‌ به‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی‌ جه‌مسه‌ری‌ سوسیالیستییه‌وه‌ هاته‌ كایه‌وه‌، یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤیه‌ت له‌ بواری‌ كورلتوورییه‌وه‌ یارمه‌تی‌ كورده‌كان ده‌كات كه‌ رۆژنامه‌نووسی كوردیش له‌م هه‌له‌ كه‌ڵك وه‌رده‌گرێ‌. به‌ هۆی پێشكه‌وتنی‌ كۆمه‌ڵگای‌ مرۆیی‌ له‌ بواری‌ پیشه‌سازیدا، تێچووی‌ چاپ‌و راگواستن‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌ له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ چاره‌كه‌سه‌ده‌ی‌ یه‌كه‌مدا كه‌متر ده‌بێ‌. هه‌روه‌ها سه‌رهه‌ڵدانی‌ ئامرازه‌كانی‌ نوێی‌ پێوه‌ندیگرتن وه‌ك تێلگراف‌و ته‌له‌فوون‌و كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ رادیۆ، ئامرازی‌ تۆماركردنی‌ ده‌نگ‌و په‌ره‌گرتنی‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ئۆتۆمبیل و ... هتد، باندۆری‌ ئه‌رێنییان له‌سه‌ر ئاگاداری‌ له‌ رووداوه‌كان‌و پیاگرتنی‌ هه‌واڵێ‌ رووداوه‌كان له‌ لایه‌ن رۆژنامه‌ كوردییه‌كان‌و به‌م پێیه‌ش چوونه‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ وه‌رگره‌كانیان داناوه‌.
هه‌ل‌ومه‌رج‌و ئاسته‌نگ‌و ده‌ره‌تاكانی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌ چاره‌كه‌سه‌ده‌ی‌ دووهه‌می‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا، به‌گشتی‌‌و به‌ كورتی‌ تیشكیان خرایه‌ سه‌ر، به‌ڵام له‌و نێوه‌دا، دامه‌زرانی‌ كۆماری‌ كوردستان له‌ ساڵی‌ 1946 له‌ به‌شێك له‌ خاكی‌ كوردستانی‌ ئێراندا، شوێنی‌ تایبه‌تیی‌ خۆی هه‌یه‌. له‌ كۆماری‌ كوردستاندا كه‌ به‌ یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تی‌ مۆدێڕنی‌ كورد له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێ‌، ده‌سه‌ڵات پشتیوانیی‌ یاسایی‌‌و ماڵی‌ له‌ رۆژنامه‌‌و بلاڤۆكه‌ كوردییه‌كانی‌ ده‌كرد‌و هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ به‌ ته‌واوی‌ گه‌شایه‌وه‌‌و هه‌نگاوێكی‌ بڵیندی‌ هه‌ڵ‌گرت. له‌ لایه‌كه‌وه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌دیبانی‌ ناسراوی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كه‌ پاشخانێكی‌ مه‌زنی‌ ئه‌ده‌بی‌‌و رۆژنامه‌نووسییان له‌ پاش خۆیان به‌جێ‌هێشتووه‌، له‌ رۆژنامه‌‌و بڵاوكراوه‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ كۆماردا قه‌ڵه‌میان لێداوه‌ كه‌ گرینگترین‌و سه‌ره‌كیترینیان رۆژنامه‌ی‌ "كوردستان" بووه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا بلاڤۆكی‌ تایبه‌ت به‌ چین‌و توێژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگایش بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌وانه‌، گڕوگاڵی‌ منداڵان‌و هاواری‌ نیشتمان بووه‌. هه‌روه‌ها تاڕاده‌یه‌كی‌ زۆریش ئازادی‌ رۆژنامه‌نووسی‌ هه‌بووه‌‌و به‌ڵگه‌یه‌ك له‌ده‌ستدا نیه‌ كه‌ نیشان بدا، كه‌سێك به‌ هۆی ده‌ربڕینی‌ بیروباوه‌ڕی‌ یان نووسینی‌ بابه‌تێك سزا بدرێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ پێویستی‌یه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ گه‌شه‌كردنی‌ رۆژنامه‌نووسییه‌.
قۆناخی‌ سێهه‌م كه‌ به‌ پێی‌ كات پۆلێنبه‌ندیمان كردووه‌، ده‌كاته‌ ساڵانی‌ پاش كۆماری‌ كوردستان هه‌تا سه‌ره‌تای‌ ده‌یه‌ی‌ نه‌وه‌دی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م. ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ به‌راود له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می‌ پێش خۆیدا، خاوه‌نی‌ ئاسته‌نگ‌و ده‌ره‌تانی‌ جیاواز بوو. هه‌رچه‌ند كێشه‌ی‌ نه‌بوونی‌ رێنووسی یه‌كگرتوو و زمانی‌ یه‌كگرتوو هه‌ر به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام هۆكاره‌كانی‌ وه‌ك هاتنه‌گۆڕی‌ ئامرازی‌ نوێتری‌ په‌یوه‌ندی‌، دامه‌زرانی‌ رادیۆ‌و تێلویزیۆن به‌ زمانی‌ كوردی‌‌و هه‌روه‌ها چوونه‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ئاستی‌ خوێنده‌واری‌ له‌ كوردستان، به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ وشیاری‌ ناسیونالیستی‌، به‌ڕێوه‌به‌ریكردنی‌ شۆڕش له‌ لایه‌ن دامه‌زراوه‌ مۆدێڕنه‌كان‌و بژارده‌ خوێنده‌واره‌كان‌و پێگه‌یشتنی‌ رۆژنامه‌نووسی پرۆفیشناڵ، ده‌بنه‌ هۆی ئه‌وه‌ی‌ كه‌ رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ چڵه‌پۆپه‌ی‌ خۆی نزیك بێته‌وه‌. هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا، كوردستانی‌ عێراق له‌ بواری‌ رۆژنامه‌نووسیی كوردیدا، هه‌وراز‌و نشێوی‌ زۆر ده‌بڕێ‌، پاش شۆڕشی 1958، ئازادیی‌ رۆژنامه‌نووسیی‌ كوردی‌‌و رۆژنامه‌گه‌ری‌ به‌ ته‌واوی‌ دێته‌ كایه‌وه‌، له‌ 1963 تا 1970 رۆژنامه‌نووسه‌ كوردییه‌كان به‌ هۆی داخرانی‌ فه‌زای‌ سیاسی زیاتر له‌ شاخ چاپ ده‌كرێن له‌ 1970 كه‌ بڕیاری‌ 11ی‌ ئازار ده‌رده‌كرێت تا هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ ئه‌و بڕیاره‌ له‌ ساڵ 75، رۆژنامه‌گه‌ری‌ كوردی‌ به‌ ئازادی‌ ده‌گه‌شێته‌وه‌‌و له‌ نێوان ساڵانی‌ 1975 تا 1991 كه‌ ئه‌رته‌شی به‌عس به‌ ناچاری‌ له‌ به‌شێكی‌ زۆر له‌ خاكی‌ كوردستان پاشه‌كشه‌ی‌ كرد، رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ له‌ عێراقدا چاپ‌و بڵاو ده‌بوو، به‌ڵام ته‌نیا ده‌ربڕی‌ راوبۆچوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌عس بوو. له‌ كوردستانی‌ توركیه‌، هه‌ر له‌و ماوه‌دا‌و له‌ چوارچێوه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ كه‌مالیستی‌ توركیه‌دا، چه‌ندین حكوومه‌ت هاتنه‌ سه‌ركار كه‌ به‌ پێی‌ راده‌ی‌ كرانه‌وه‌ی‌ فه‌زای‌ سیاسی، رۆژنامه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ چاپ‌و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر گوشاری‌ جۆراوجۆر، به‌ ته‌واوی‌ نه‌یتوانی‌ وه‌ڵامده‌ری‌ خواستی‌ خوێنه‌ره‌ راسته‌قینه‌كانی‌ خۆی، واته‌ جه‌ماوه‌ری‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان بێت. له‌ كوردستانی‌ ئێرانیشدا، له‌ ده‌یه‌ی‌ 60ی‌ زایینیدا، له‌ تاران رۆژنامه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ چاپ‌و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ سانسۆڕی‌ توندی‌ له‌سه‌ر بووه‌، هه‌روه‌ها حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران له‌ ده‌یه‌كانی‌ 60‌و 70دا، له‌ تاراوگه‌ رۆژنامه‌ی‌ "كوردستان"ی‌ چاپ كردووه‌. پاش شۆڕشی گه‌لانی‌ ئێران له‌ ساڵی‌ 1979دا، له‌ نێوخۆی كوردستان، چه‌ندین رۆژنامه‌‌و گۆڤار له‌ زمانی‌ كوردی‌ چاپ ده‌كران كه‌ بۆ ماوه‌ی ساڵێك بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئازادانه‌یان، جوغرافیایه‌كی‌ پان‌وبه‌رینی‌ له‌ خۆ ده‌گرت‌و پاشان به‌رته‌سك‌و به‌رته‌سكتر ده‌بوو.
قۆناخی‌ چواره‌م له‌ ئازادبوونی‌ به‌شێك له‌ خاكی‌ كوردستانی‌ عێراق له‌ ساڵی‌ 1991ه‌وه‌و دامه‌زراندنی‌ جۆرێك له‌ خودموختاری‌ له‌م به‌شه‌دا ده‌ست پێده‌كات و به‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ئێنتێرنێت له‌ كوردستاندا كۆتایی‌ پێ‌دێ‌. له‌م قۆناخه‌دا، له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ كوردستانی‌ عێراق، ژماره‌یه‌كی‌ زۆر رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌ چاپ و بڵاو ده‌بوونه‌وه‌و رۆژنامه‌نووسیی‌ كوردی‌ له‌باری‌ پڕوفێشناڵی‌ خۆی‌ نزیك ده‌بووه‌و له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ رووناكبیران و رۆژنامه‌نووسانی‌ پارچه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كوردستان ئه‌م هه‌له‌یان قۆسته‌وه‌و ئاستی‌ رۆژنامه‌نووسی‌ له‌و پارچانه‌شیان به‌رز كرده‌وه‌. له‌م قۆناخه‌دا، له‌ كوردستانی‌ عێراق ، زمانی‌ كوردی‌ كرا به‌ فه‌رمی‌، به‌ڵام كێشه‌ی‌ رێنووس و زمانی‌ یه‌كگرتوو هه‌ر له‌جێی‌ خۆیدا مایه‌وه‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌ نه‌یتوانیوه‌ هه‌نگاوێكی‌ ئه‌وتۆی‌ بۆ بهاوێ‌.
قۆناخی‌ پێنجه‌م كه‌ هه‌نووكه‌ش له‌خۆ ده‌گرێ‌، به‌هۆی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ئینتێرنێته‌وه‌ له‌ قۆناخه‌كانی‌ پێش خۆی‌ جیا ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ فه‌زای‌ سایبێری‌ ئینتێرنێت له‌م قۆناخه‌دا خۆی‌ له‌خۆیدا دروستبوونی‌ چه‌ندین ده‌ره‌تان و ئاسته‌نگی‌ نوێ‌ له‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسیی‌ كوردییه‌. ئیمرۆكه‌ به‌هۆی‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ فه‌زای‌ سایبێره‌وه‌، ژماره‌یه‌كی‌ زۆر رۆژنامه‌ی‌ كوردی‌ بڵاو ده‌بنه‌وه‌ كه‌ چاپخانه‌و راگواستنیان پێویست نییه‌و به‌ خێرایی‌ له‌ رایه‌ڵه‌ی‌ جیهانیی‌ ئینتێرنێته‌وه‌ بڵاو ده‌بنه‌وه‌، له‌م قۆناخه‌دا ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌كانی‌ زاڵ‌ به‌سه‌ر هه‌ركام له‌ پارچه‌كانی‌ كوردستاندا، توانایی‌ گوشار خستنه‌سه‌ر رۆژنامه‌نووس و سانسۆریان تا راده‌یه‌كی‌ زۆر نامێنێ‌ ـ هه‌ر ئێستا له‌ ئێراندا چه‌ندین رۆژنامه‌نووسی‌ كورد له‌ زینداندان به‌ڵام دیسانیش خه‌باتی‌ رۆژنامه‌نووسی‌ له‌ شێوازی‌ جۆراوجۆر هه‌ر به‌رده‌وامه‌ ـ ده‌رفه‌ته‌كان بۆ هه‌ردوو لا یه‌كسان ده‌بێ‌ كه‌ له‌ كۆتاییدا هه‌ر رۆژنامه‌ی‌ كوردییه‌ كه‌ بڕه‌وی‌ زیاتری‌ ده‌بێ‌. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ ئه‌و ئاسته‌نگه‌ به‌رچاو و سه‌ره‌كییه‌ی‌ به‌رده‌م رۆژنامه‌نووسیی‌ كوردی‌ كه‌ پێوه‌ندی‌ به‌ رێنووس و رێزمانی‌ كوردییه‌وه‌ بوو، به‌هۆی‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ فه‌زای‌ سایبێره‌وه‌ زیاتر و زیاتر بووه‌، چوونكه‌ ئیمڕۆ بێجگه‌ له‌و زاراوانه‌ ـ كه‌ هه‌تا دێن له‌ زمان نزیك ده‌بنه‌وه‌ ـ كه‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك له‌ رۆژنامه‌ی‌ كوردیدا كاریان پێكراوه‌، زاراوه‌كانی‌ دیكه‌و ته‌نانه‌ت شێوه‌زاره‌ ناوچه‌ییه‌كانیش بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ رۆژنامه‌ به‌كار ده‌هێنرێن.
شایانی‌ باسه‌ كه‌ هه‌ر له‌م سه‌رده‌مه‌دا، ژماره‌ی‌ رادیۆ و تێلویزیۆنه‌ ماهواره‌ییه‌كان زیادی‌ كردووه‌و به‌شێك له‌ وه‌رگرانی‌ رۆژنامه‌ كوردییه‌كانیان بۆلای‌ خۆیان راكێشاوه‌. دیاره‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ فه‌زای‌ سایبێر بۆ رۆژنامه‌، شوێنه‌وارگه‌لێكی‌ ئه‌رێنی‌و نه‌ریَِنی‌ دیكه‌ش له‌سه‌ر رۆژنامه‌نووسی‌ كوردی‌ داده‌نێن كه‌ لێره‌دا ده‌رفه‌تی‌ شیكاریكردنیان نیه‌.
رۆژنامه‌نووسیی‌ كوردی‌ له‌ 110 ساڵی‌ رابردوودا، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ راسته‌هێڵی‌و له‌سه‌ر هێڵێكی‌ دیاریكراو به‌ره‌وپێش نه‌چووه‌، به‌ڵكوو به‌پێی‌ گۆڕانی‌ هه‌لومه‌رجی‌ سیاسی‌ زاڵ‌ به‌سه‌ر كوردستان و به‌هۆی‌ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ی‌ كه‌ له‌ جیهاندا له‌ هه‌مبه‌ر رۆژنامه‌ روویانداوه‌، له‌ قۆناخگه‌لێكدا وه‌دوا كه‌وتووه‌و له‌ قۆناخگه‌لێكدا به‌ره‌وپێش چووه‌ كه‌ وێده‌چێ‌ نموونه‌ی‌ زۆر زۆر كه‌م بێت.