ریالیزم، ئه‌مه‌گناسی‌ به‌رانبه‌ر به‌ راستییه‌كان!

04-04-1386

و: ئیبراهیم به‌رزگه‌ر
جگه‌ له‌ كه‌توارگه‌رایی‌ (واقعگرایی‌)، وشه‌ی‌ لاتینی‌ ریالیزم "Realism" به‌ واتای‌ ئه‌مه‌گناسی‌ به‌رانبه‌ر به‌ راستییه‌كانیشه‌. ریالیزم له‌ سه‌ره‌تادا چه‌مكێكی‌ فه‌لسه‌فی‌ بوو‌و دواتر چووه‌ ناو ئه‌ده‌بیات، دیرۆك‌و زانسته‌وه‌. ریالیزم شێواز‌و دیارده‌یه‌كی‌ جیهانییه‌ كه‌ سنووره‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌كان ده‌به‌زێنێ‌. به‌ واتا فه‌لسه‌فییه‌كه‌ی‌ خاوه‌نی‌ ماناگه‌لێكه‌ كه‌ چه‌شنێك له‌ ئیستاتیكیشه‌، یان جۆرێك بیركردنه‌وه‌ی‌ پشت ئه‌ستوور به‌ زانیاریگه‌لی‌ راسته‌قینه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئیده‌ئالیزم‌و فۆرمالیزم ناكۆك‌و ناته‌بایه‌. ریالیزم شێوازێكی‌ ئه‌ده‌بی‌، هونه‌رییه‌ كه‌ به‌ یارمه‌تیی‌ ئامرازی‌ هونه‌ری‌ له‌ راستییه‌كان، واته‌: ژیان، سرووشت‌و پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ره‌خنه‌ ده‌گرێ‌. ریالیزم نه‌یاری‌ لاسایی‌كردنه‌وه‌ی‌ ناتۆرالیستییه‌. هێندێك له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن كه‌ ریالیزم له‌ ریالیزمی‌ سۆسیالیستی‌دا به‌ره‌و دوگماتیك چووه‌. ریالیزم نه‌یاری‌ ئاوه‌زتارێنی‌، ئیده‌ئالیزم، فۆرمالیزم‌و وڕی‌‌و كاسییه‌.

له‌ ئورووپای‌ سه‌ده‌ی‌ 19دا، ریالیزم شێوازێك له‌ نێوان رۆمانتیك‌و ناتۆرالیزم بوو.

 ئامانج‌و مه‌به‌ستی‌ ریالیزم پێداهه‌ڵگوتنی‌ له‌ خۆڕای‌ رۆمانتیك نیه‌، به‌ڵكوو روانگه‌ی‌ ره‌خنه‌گرانه‌ له‌ بارودۆخی‌ ژیانه‌. ته‌وه‌ری‌ سه‌ره‌كی‌ ریالیزم، مرۆڤ له‌ كاروباری‌ رۆژانه‌یه‌، واته‌: كار، هه‌ل‌ومه‌رج‌و پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و سرووشتییه‌كان. له‌ ستاتیكدا، ریالیزم جه‌مسه‌ری‌ دژبه‌ری‌ فۆرمالیزم‌و جوانپه‌ره‌ستیی‌ بۆرژواییه‌‌و هه‌وڵ‌ ده‌دا پێوه‌ندیی‌ هونه‌ر له‌گه‌ڵ‌ ڕاستییه‌كان ده‌ربخا.
له‌ روسیه‌ی‌ سه‌ده‌ی‌ 19دا، ریالیزمی‌ ئه‌ده‌بی‌ تێكۆشا تاكو هاوخه‌باتی‌ بزاڤی‌ ڕامیاری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بێ‌. به‌ درێژایی مێژوو له‌ رۆژهه‌ڵات‌و رۆژئاوا، باسی‌ چه‌ندین چه‌شنی‌ جۆراوجۆری‌ ریالیزم كراوه‌. وه‌كو: ریالیزمی‌ جادوویی، ریالیزمی‌ فۆرمالیستی‌، ریالیزمی‌ سوسیالیستی‌، ریالیزمی‌ ساویلكانه‌، ریالیزمی‌ رۆمانتیك، ریالیزمی‌ ده‌روونگه‌را، ریالیزمی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌، ریالیزمی‌ شاعیرانه‌، ریالیزمی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ریالیزمی‌ سوسیالیستی‌ خه‌یاڵی‌، ریالیزمی‌ سۆمبۆلیستی‌‌و ... هتد.
ریالیزمی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌ به‌ دوای‌ ناسینی‌ پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵاتییه‌كانه‌وه‌یه‌. ریالیزمی‌ سه‌ده‌ی‌ 18یان ده‌روونگه‌را ناودێر كرد. "تورگنیۆف، داستایوسكی‌‌و تولستوی‌" نوێنه‌رانی‌ ریالیزمی‌ "سوسیالیستی‌ خه‌یاڵی‌" رووسیه‌ی‌ سه‌ده‌ی‌ 19 بوون. به‌ڵام له‌ روانگه‌ی‌ دیرۆكییه‌وه‌، له‌ ریالیزمی‌ رووناكبیری‌، ریالیزمی‌ كلاسیكی‌ بۆرژوایی‌و ریالیزمی‌ ره‌خنه‌گرانه‌ ناوبراوه‌. ئامانج له‌ ریالیزم له‌ ئه‌ده‌بیات دا له‌وانه‌یه‌ مه‌به‌ست له‌ شێواز، یان چه‌مكی‌ ده‌وره‌یی‌ مێژوویی‌ ئه‌و (ریالیزم) بێ‌.
هه‌رچه‌ند كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ كۆیله‌داری‌ له‌ ئورووپا، بۆ یه‌كه‌مین جار هێما بۆ لێهاتوویی‌ ریالیستی‌ كرا، به‌ڵام بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ ده‌كرێ‌ كه‌ ریالیزمی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌گه‌ڵ‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ "ئه‌ره‌ستو" له‌ یونانی‌ كۆن ده‌ستی‌ پێ‌كرد. ژماره‌یه‌كیش ده‌ستپێكی‌ ریالیزم له‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ئه‌رێنی‌ خوازی‌ "كێنت"‌و ماتریالیزمی‌ ئه‌و سه‌رده‌م، ده‌زانن. "شیلێر" له‌ ئه‌ده‌بیات دا هه‌وڵی‌ دا نێرین‌و ڕوانینی‌ خه‌ڵك بۆ ناكۆكی‌ شێوازی‌ ئیده‌ئالیستی‌‌و ریالیستی‌ په‌لكێش بكا. ناوبراو ریالیزمی‌ به‌ شێوازێكی‌ ئه‌ده‌بی‌ دانا. بناخه‌ی‌ تیوریكی‌ سه‌رجه‌م ریالیسته‌كان له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ فه‌رانسه‌یه‌ كه‌ به‌ ئاشكرا له‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌"فلوبر، ستاندال، بالزاك، موپاسادو دوما" ده‌بینرێ‌. تایبه‌تمه‌ندی‌ ریالیزمی‌ فه‌رانسه‌وی‌، هه‌ڵوێستی‌ ره‌خنه‌گرانه‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و دژی‌ بۆرژواییه‌.
له‌ سنووردان له‌گه‌ڵ‌ ریالیزمی‌ بۆرژوایی‌ سه‌ده‌ی‌ 19، له‌ سه‌ده‌ی‌ بیست دا له‌ ریالیزمی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌ نووسه‌رانێكی‌ وه‌كو "دوبلین، همینگوی‌‌و هاینریش مان"‌و له‌ ریالیزمی‌ سوسیالیستی‌ "گوركی‌‌و برشت" پێ‌گه‌یشتن. له‌ نێوان ساڵه‌كانی‌ 1830ـ1880 له‌ ئورووپا، نزیكه‌ی‌ په‌نجا ساڵ‌ ریالیزم به‌رانبه‌ر به‌ ڕاستییه‌كان ئه‌مه‌گدار مایه‌وه‌. به‌رهه‌می‌ ریالیستی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌، زۆرتر رۆمان، نۆڤڵێت‌و چیرۆك له‌خۆ ده‌گرێ‌. ده‌توانرێ‌ "بالزاك، فلوبر، دیكنز، تولستوی‌، داستایوسكی‌، دوما‌و فونتان" به‌ نووسه‌رانی‌ بواری‌ ریالیستی‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ جیهان دابنرێن.
ریالیسته‌كان تێده‌كۆشن تاكو هونه‌ر به‌ شێوه‌ی‌ نۆرمێكی‌ سه‌ربه‌خۆ بۆ زانیاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ بگۆڕن. ماركسیسته‌كان له‌ ریالیزمی‌ سوسیالیستی‌ چاوه‌ڕوانی‌ فێركردن‌و بارهێنانی‌ كرێكاران‌و زه‌حمه‌تكێشانیان ده‌كرد. له‌ وڵاتی‌ ئینگلیس "دیكێنز" یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین نووسه‌رانی‌ بورای‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ ریالیستی‌ بوو. له‌ روسیه‌ "گورچارۆف‌و تورگنیۆف" یش به‌ ریالیست داده‌نرێن. "لۆكاچ، بلوخ، ئادۆرنۆ ‌و برشت" له‌ سه‌ده‌ی‌ بیست دا به‌ تیوری‌ داڕێژه‌ری‌ ریالیزم دێنه‌ ئه‌ژمار. ناوی‌ په‌رتووكه‌كه‌ی‌ لۆكاچ له‌م بواره‌دا "پرسه‌كانی‌ ریالیزم" ه‌. گۆركی‌ پاش شۆڕشی‌ ئۆكتۆبر هه‌وڵی‌ دا تاكو ریالیزمی‌ سوسیالیستی‌ بۆ ناو روسیه‌ بێنێ‌. "هێگل‌و نیچه‌" له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوون كه‌ ریالیزم هیچ كات سه‌رناكه‌وێ‌. هێگل ده‌یگوت: "كرم ناتوانێ‌ به‌ خزین له‌ سه‌ر پشتی‌ فیل وێنایه‌كی‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ له‌و ببێ‌". سوسیالیسته‌كان وێنای‌ ریالیستی‌ مرۆڤ له‌ ڕێنێسانس، بۆ مرۆڤی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌ گرینگ ده‌زانن.
ریالیزمی‌ ڕێنێسانس بنج‌و بناوانی‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌‌و هونه‌ری‌ یونانی‌ كه‌ونارا (باستان) ده‌گه‌رێته‌وه‌. له‌ ئیستاتیكی‌ ماركسیزم، ریالیزم بیردۆزێكی‌ هونه‌رییه‌ كه‌ یاسای‌ ژێرخان ـ سه‌رخان له‌ خۆ ده‌گرێ‌. هه‌ر هونه‌رێك، ڕه‌نگدانه‌وه‌‌و ده‌رخه‌ری‌ ڕاستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌.
"ئادۆرنۆ" ده‌ڵێ‌ له‌ قۆناغی‌ مۆدێرن ریالیزم ده‌مامكێكی‌ رۆاڵه‌تییه‌. ریالیزم، ئایینی‌ وه‌ك چاره‌سه‌رێك بۆ ژان‌و بڕكه‌كانی‌ مرۆڤ نه‌ده‌زانی‌‌و تێكۆشا بۆ ڕه‌وینه‌وه‌ی‌ ناهۆمێدی‌ له‌ ڕێگه‌ی‌ هونه‌ری‌ ته‌نزه‌وه‌، هه‌ڕه‌شه‌كانی‌ ژیان له‌ نێو ببا. هونه‌ر ده‌بێ‌ وێنایه‌كی‌ ڕاسته‌قینه‌ له‌ ژیانی‌ مرۆڤ بخاته‌ ڕوو ‌و به‌ وردی‌ بیچمه‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ ژیان تاوتوێ‌ بكا.
ریالیزمی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌ی‌ بۆرژوایی‌ سه‌ده‌ی‌ 19 بوه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ لایه‌نگه‌لی‌ دژه‌ مرۆییی‌ بایه‌خه‌ چه‌سپێنراوه‌كان له‌ پێوه‌ندییه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كان له‌ قاو بدرێ‌. بۆرژوازی‌ له‌و كاته‌وه‌ كه‌ بۆته‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ئیمپریالیستی‌ هیچ ئۆگرییه‌كی‌ نه‌ماوه‌ كه‌ ببێته‌ هونه‌رێك بۆ ئه‌وه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ به‌رهه‌مهێنان به‌ واتای‌ پێشكه‌وتنی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ رزگار بكا. به‌ پێی‌ روانگه‌ی‌ ماركسیسته‌كان، له‌و كاته‌وه‌ چاره‌نووسی‌ هونه‌ری‌ ریالیستی‌ به‌ چاره‌نووسی‌ چینی‌ كرێكاره‌وه‌ به‌سترایه‌وه‌.
ئه‌ده‌بیاتی‌ حه‌ماسیی‌ سه‌ده‌ی‌ 17 كه‌ باسی‌ ژیانی‌ رۆژانه‌ی‌ چینه‌ مام ناوه‌ند‌و هه‌ژاره‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ ده‌كرد، به‌ ریالیستی‌ دێنه‌ ئه‌ژمار. هۆكاری‌ گه‌شه‌سه‌ندنی‌ ریالیزم له‌ سه‌ده‌ی‌ 19‌و 20دا پێوه‌ندی‌ به‌ رۆڵی‌ پێشكه‌وتنی‌ زانسته‌كان، پیشه‌سازی‌‌و جیهانی‌ پێوه‌ندییه‌كان‌و هه‌روه‌ها یاساكانی‌ به‌كامڵبوونی‌ داروین‌و ... هتد هه‌یه‌.