فاشیزم‌و هونه‌ر؛ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ هونه‌ری‌ مۆدێڕن

18-12-1386

و: ئیبراهیم به‌رزگه‌ر
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی‌ بی‌.بی‌.سی‌

ساڵی‌ رابردوو له‌ مۆزه‌خانه‌ی‌ هونه‌ری‌ یان "كونست هاله‌"ی‌ شاری‌ بیلفلدی‌ ئاڵمان پێشانگایه‌كی‌ گه‌وره‌ به‌ڕێوه‌چوو كه‌ روانگه‌یه‌كی‌ به‌رینی‌ له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ نیزامگه‌لی‌ سه‌ره‌ڕۆی ئورووپا له‌گه‌ڵ هونه‌ری‌ مۆدێڕن چێ‌كرد.
ئورووپای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م له‌ سه‌ره‌تای‌ ده‌یه‌ی‌ 1930دا له‌گه‌ڵ چه‌ندین سیستمی‌ توتالیتێر به‌ره‌وڕوو بۆوه‌: له‌ رۆژهه‌ڵات یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤییه‌تی‌ ستالینیستی‌‌و، هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌و رایشی سێهه‌م له‌ ئاڵماندا، دیكتاتۆری‌ فاشیستی‌ موسولینی‌ له‌ ئیتالیا‌و حكوومه‌تی‌ فالانژیسته‌كانی‌ پیرۆو ژێنڕال‎َ فرانكۆ له‌ ئیسپانیا، له‌ نێوان ئه‌م سیستمانه‌دا‌و به‌ تایبه‌ت حكوومه‌تی‌ نازی‌یه‌كان له‌ ئاڵمان بۆ رێبه‌ری كردنی‌ ژیانی‌ هونه‌ری‌ كۆمه‌ڵگا

 گه‌ڵاڵه‌‌و به‌رنامه‌ی‌ به‌ربڵاوی‌ هه‌بوو.

پارتی‌ ناسیۆنال سوسیالیزم (نازیسم)ی‌ ئاڵمان بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌كرد كه‌ مرۆڤی‌ نوێ‌ له‌ توخمی‌ ره‌گه‌زی‌ سه‌رتر‌و له‌ ژێر تیشكی‌ شارستانییه‌كانی‌ ریشه‌دار له‌ "رایشی‌ سێهه‌م" دێنێته‌ مه‌یدانه‌وه‌‌و "بژاركردنی‌ زمان‌و كولتووری‌ ژێرمه‌ن"ی‌ به‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ خۆی ده‌زانێ‌.
به‌ داوی‌ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی‌ "ئادلۆف هیتلێر" له‌ ساڵی‌ 1933دا‌و به‌ تایبه‌ت پاش پیلانی‌ كودیتای‌ ئاگركه‌وتنه‌وه‌ی‌ رایشتاگ (پارلمانی‌ رایشی‌ سێهه‌م)، حكوومه‌تی‌ نازی‌ به‌ جیددی‌په‌تی‌ فراوانه‌وه‌ ده‌ستی‌ دایه‌ به‌روپێش بردنی‌ ئه‌ركه‌كانی‌ خۆی، له‌ ماوه‌یه‌كی‌ كورت دا هه‌زاران نووسه‌ر‌و هونه‌رمه‌ند كه‌وتنه‌ ژێر لێپرسینه‌وه‌و به‌دواداچوون دا، له‌ شاره‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ ئاڵمان رێوڕه‌سمی‌ په‌رتووك سوتاندن وه‌ڕێ‌ خرا‌و هه‌زاران به‌رهه‌می‌ هونه‌ری‌ له‌ نێو چوو یان ده‌ستی‌ به‌سه‌ردا گیرا.
له‌ ئاڵمانی‌ پاش ساڵی‌ 1933 شه‌پۆلێكی‌ به‌هێز له‌ راكردنی‌ هاووڵاتیان هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ له‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تیی‌دا كه‌م وێنه‌ بوو. له‌ ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵ دا، سه‌رجه‌م بژارده‌ (نخبه‌) كورلتوورییه‌كانی‌ ئاڵمان، نیشتمانی‌ خۆیان به‌ جێ‌هێشت.
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‌ قۆناخی‌ دامه‌زراندنی‌ رایشی‌ سێهه‌مه‌وه‌ "هونه‌رناسان"ی‌ سه‌ر به‌ پارتی‌ نازی‌ ده‌ستیان به‌سه‌ر زیاتر له‌ 20 هه‌زار به‌رهه‌می‌ هونه‌ری‌ مۆزه‌خانه‌‌و پێشانگا هونه‌رییه‌كاندا گرت. كارناسانی‌ هونه‌ری‌ هه‌ر شتێك كه‌ له‌گه‌ڵ تێگه‌شتنی‌ سنوورداری‌ خۆیان نه‌ده‌گونجا یان له‌گه‌ڵ مه‌یلی‌ خه‌وشداریان یه‌كی‌ نه‌ده‌گرته‌وه‌ به‌ "لاڕێ‌ رابه‌ر"یان به‌ "بێ‌به‌ها" ناودێریان ده‌كرد. جگه‌ له‌مانه‌ هونه‌ر "ئه‌ركی‌ ئه‌خلاقی‌" هه‌بوو كه‌ رۆڵی‌ خۆی له‌ ئافراندنی‌ "مرۆڤی‌ نوێ‌" بگێڕێ‌. به‌ واتایه‌كی‌تر هونه‌ر ده‌بێ‌ له‌ رێگه‌ی‌ بارهێنانی‌ مرۆڤێك تێكۆشابایه‌ كه‌ به‌ باوه‌ڕێكی‌ پته‌و و ئیراده‌یه‌كی‌ پۆڵایین، وه‌كوو كۆیله‌ له‌ سیستمی‌ ده‌سه‌ڵاتدار‌و رێبه‌ره‌ شێته‌كانی‌ په‌یڕه‌وی‌ بكات. له‌ تاریكترین ساته‌كانی‌ ژیانی‌ مرۆڤ، هونه‌رێك كه‌ راستی‌ ژیان لێك‌و تاریك پیشان ده‌دا، "رووخێنه‌ر"‌و "چه‌شنی‌ نه‌خۆش" ده‌ناسێنرێ‌.

دیكتاتۆره‌كان‌و هونه‌ری‌ مۆدێڕن
ساڵی‌ 1937 بۆ هونه‌ری‌ مۆدێڕن، ساڵێكی‌ چاره‌نووسساز بوو. ئاڵمانی‌ نازی‌ هونه‌ری‌ مۆدێڕنی‌ قه‌ڵاچۆ كردووه‌‌و ئیتر به‌ دوای‌ ره‌وایی‌دان به‌م وه‌حشیگه‌ری‌یه‌ بوو. له‌ 19ی‌ ژوئیه‌ی‌ 1937دا پێشانگای‌ "هونه‌ری‌ بێ‌به‌ها" له‌ شاری‌ مونیخ به‌ هه‌زار نموونه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ هونه‌ری‌یه‌كان كه‌ هونه‌رناسانی‌ نازی‌ به‌ لاڕێ‌دابه‌ر یان به‌ بێ‌به‌هایان زانیبوو، كرایه‌وه‌.
پیشانگایه‌ك كه‌ له‌م دواییانه‌دا له‌ ژێر ناوی‌"ته‌واو كه‌ر‌و رووخێنه‌ر ـ ساڵی‌ 1937" له‌ مۆزه‌خانه‌ی‌ شاری‌ بیلفلدی‌ ئاڵمان به‌ڕێوه‌چوو له‌ روانگه‌یه‌كه‌وه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كه‌ به‌ پێشانگای‌ نازییه‌كان له‌ مونیخ كه‌ به‌ وه‌دواكه‌وتنێكی‌ 70 ساڵه‌، به‌ڕێوه‌ ده‌چێ‌. له‌م پێشانگایه‌دا نزیك به‌ 4000 به‌رهه‌می‌ هونه‌ری‌ له‌ شێوازه‌كانی‌ وێنه‌گری‌، شێوه‌كاری‌‌و په‌یكه‌رسازی‌، له‌ 180 هونه‌رمه‌ندی‌ مۆدێڕنیست خرایه‌ روو، كه‌ رۆچنه‌یه‌كی‌ نوێ‌ به‌سه‌ر پێوه‌ندی‌ فاشیزم‌و هونه‌ر ده‌كرێته‌وه‌. پێشانگا ده‌رفه‌تێكی‌ نوێ‌ ده‌ڕه‌خسێنێ‌ تا به‌ تێڕامان به‌م پێوه‌ندییه‌، بزانین كه‌ دیكتاتۆره‌كان له‌ هونه‌ری‌ مۆدێڕن چ تێده‌گه‌ن‌و بۆ مه‌ترسییان لێی‌ هه‌یه‌.
هونه‌ری‌ مۆدێڕن كه‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م له‌ ئورووپادا چرۆی‌ كرد، قوتابخانه‌‌و ره‌وتگه‌لی‌ جۆراوجۆر كه‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ هاوبه‌شیان دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ "سرووشت ئاژۆیی‌" بوو، بیچمی‌ گرت. هونه‌ری‌ مۆدێڕن له‌ دووباره‌ خوڵقاندنه‌وه‌ی‌ "راسته‌قینه‌" دووركه‌وته‌وه‌و ته‌نانه‌ت كاتێك كه‌ به‌ ئێكسپێرسیۆنیزم ناو ده‌بردرا، له‌ ئێكسپێرسیۆنیزم خۆی دوور ده‌گرت.
دیكتاتۆره‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م هونه‌ری‌ ئاوانگاردیان به‌ پڕوپووچ‌و بێ‌واتا ده‌زانی‌، به‌ڵام رێك له‌ هه‌مان هونه‌ری‌ "بێ‌واتا، بێ‌ نێوه‌رۆك، تێكه‌ڵا‌و ئاڵۆز" بوو كه‌ زۆرترین مه‌ترسییان لێی‌ هه‌بوو. ئه‌وان به‌تووڕه‌یی‌‌و توند‌وتیژییه‌كی‌ یه‌كسان ده‌ستیان به‌ دژایه‌تیی‌ كردنی‌ شێوازه‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ هونه‌ری‌ ئاوانگارد (پێشڕه‌و) كرد.
له‌ ئاڵمانی‌ نازی‌ ته‌نیا ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی‌ مه‌یلیان بۆ لای‌ ئه‌ندێشه‌گه‌لی‌ سوسیالیستی‌‌و كۆمۆنیستی‌ هه‌بوو، سه‌ركوت نه‌ده‌كران، به‌ڵكوو هه‌ركه‌س كه‌ به‌ كاری‌ هونه‌ری‌، ئافراندن، نوێخوازی‌، ئه‌زموون‌و داهێنان خه‌ریك بوو، به‌ سه‌رپێچی‌كه‌ر‌و یاغی‌ به‌رامبه‌ر "رێسا هونه‌رییه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتدار" تۆمه‌تبار كرا. هونه‌رمه‌ند ئاشكرای‌ ده‌كرد كه‌ خاوه‌نی‌ مه‌یلێكی‌ سه‌ربه‌خۆ و ئیراده‌یه‌كی‌ ئازاده‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ سیستمی‌ مۆنۆلۆگی‌ ده‌سه‌ڵاتدار ناگونجێ‌، به‌م شێوه‌یه‌ هونه‌رمه‌ندی‌ سه‌ربه‌خۆ پته‌وی‌‌و نه‌ته‌وێ‌ له‌ روانگه‌ی‌ سیستمی‌ زاڵ "گوماناوی‌" سه‌یر ده‌كرێ‌.
له‌ سه‌ربه‌خۆییه‌وه‌ تاكو ناڕه‌زایه‌تی
زۆربه‌ی‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ هونه‌ری‌ مۆدێڕن نێوه‌رۆك یان په‌یامی‌ سیاسیی‌ ئاشكرایان نیه‌، به‌ڵام به‌ كه‌مێك تێڕامان ده‌توانرێ‌ ریشه‌ی‌ پێكه‌وه‌ نه‌گونجانی‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ چوارچێوه‌‌و ستاندارگه‌لی‌ سیستمی‌ فاشیستی‌ بدۆزییه‌وه‌
تابلۆی‌ "گه‌وره‌ترین ئاژه‌ڵ" (1937) به‌رهه‌می‌ "هانیس لومار"، ئاژه‌ڵێكی‌ سه‌یر‌و سه‌مه‌ره‌ كه‌ وه‌كوو دێوه‌زمه‌ وایه‌، پێشان ده‌دا كه‌ له‌گه‌ڵ داڕمان‌و مه‌رگ پێكه‌وه‌ له‌ دایك بووه‌: ده‌روونێكی‌ كوێر‌و ئاژه‌ڵی‌ به‌رانبه‌ر به‌ شارستانیه‌ت‌و نه‌رم‌و نیانی‌ مرۆیی‌. نێوه‌رۆكی‌ تابلۆی‌ "گه‌وره‌ترین ئاژه‌ڵ" به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاشكرا هێمایه‌كه‌ بۆ كه‌ڵه‌ مرۆڤ كه‌ ئیدئۆلۆژی‌ فاشیزم به‌ڵێنی‌ له‌ دایكبوونی‌ ده‌دا. سیستم‌و كولتوورێك كه‌ فاشیزم بۆ كۆمه‌ڵگای‌ به‌رهه‌م هێناوه‌، نه‌ به‌ كه‌ڵه‌ مرۆڤ، به‌ڵكوو به‌م ئاژه‌ڵه‌ ناحه‌ز‌و دڕه‌ كۆتای‌ پێ دێت.
تابلۆی‌ چاوه‌ڕوانی‌: له‌ "ریشارد ئولتس" (1936) نموونه‌یه‌كی‌ باش له‌به‌دگومانی‌ فاشیزم به‌رانبه‌ر به‌ گومان‌و ئاڵۆزی‌ پیشان ده‌دات. "ئولتس" هونه‌رمه‌ندێكی‌ سه‌ربه‌خۆ بوو كه‌ به‌ قوتابخانه‌ی‌ سوریالیزم په‌یوه‌ست ببوو. تابلۆی‌ "چاوه‌ڕوانی‌" كه‌ش‌و هه‌وایه‌كی‌ خه‌یاڵاوی‌ وێنا ده‌كات، كه‌ دوتوانرێ‌ به‌ دڵه‌ڕاوكێ یان پشێوه‌كانی‌ ویژادنی‌ ناخودئاگا بگه‌ڕێته‌وه‌. ئاڵمانی‌ نازی‌ مزگێنی‌ داهاتوویه‌كی‌ گه‌ش‌و دره‌وشاوه‌ی‌ ده‌دا، به‌م له‌م تابۆله‌یه‌دا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكه‌ بێ‌ده‌نگ‌و نه‌ناسراوه‌ چاویان له‌ كوێ‌ بڕیوه‌؟
تابلۆی‌ "ده‌سه‌ڵاتی‌ كوێر" به‌رهه‌می‌ "رودولف شیلیستر"یش به‌رسڤێكی‌ كه‌م تا زۆر به‌ پڕوپاگه‌نده‌ی‌ پارتی‌ نازییه‌. ئیدئۆلۆژی‌ نازی‌ بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌كرد كه‌ له‌ سه‌ر لووتكه‌ی‌ ده‌سكه‌وته‌ مرۆییه‌كانی‌ی‌ ئورووپا له‌ سه‌رده‌می‌ شارستانییه‌تی‌ رۆمه‌وه‌ تا هه‌نووكه‌، راوه‌ستاوه‌‌و تابلۆ ده‌دوێ‌ كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ میراتی‌ ئه‌م شارستانییه‌ته‌ چۆته‌ ئاستی‌ شه‌ڕكه‌رێكی‌ رۆمی‌ كه‌ جگه‌ له‌ مه‌رگ‌و كاولكاری‌ شتێك ناناسێ‌.
تابلۆی‌ "مرۆڤ له‌ كه‌لاوه‌كان" به‌رهه‌می‌ "كارۆل هوفێر"یش ده‌توانرێ‌ به‌ درێژه‌ده‌ری‌ تابلۆی‌ "ده‌سه‌ڵاتی‌ كوێر"‌و هه‌م توانجێكی‌ روون به‌ ئیدئۆلۆژی‌ رایشی‌ سێهه‌م بزانرێ‌. هیتلێر‌و لایه‌نگره‌كانی‌ مه‌زنترین مه‌كینه‌ی‌ شه‌ڕكه‌ری‌ مێژووییان بۆ گه‌یشتن به‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ ئارمانجی‌ وه‌گه‌ڕ خستبوو، به‌ڵام نیگاركێش به‌ سانایی مه‌به‌ستی‌ كۆتایی‌ ئه‌م سه‌فه‌ره‌ دۆزه‌خییه‌ی‌ پیشان ده‌دات: مرۆڤێكی‌ رووت كه‌ له‌ نێوان كه‌لاوه‌كاندا ته‌نیا ماوه‌ته‌وه‌.
سیما جۆراوجۆره‌كانی‌ فاشیزم
له‌ په‌رواێزی‌ پێشانگا روانینێك هه‌یه‌ به‌ سیماگه‌لی‌تری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ فاشیزم له‌ ئورووپا‌و رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی‌ رووخێنه‌ری‌ ئه‌و له‌گه‌ڵ هونه‌ری‌ مۆدێڕن له‌ یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤیه‌تی پێشوو تاكوو ئیتالیا‌و ئیسپانیا .. له‌ گۆشه‌یه‌ك له‌ پێشانگا سه‌دان وێنه‌‌و به‌ڵگه‌ی‌ دیكۆمێنتی‌ له‌ بوردمانی‌ "گوئرنیكا" خرایه‌ڕوو. له‌ شه‌ڕی‌ ناوخۆیی‌ ئیسپانیا شاری‌ چكۆله‌ی‌ "گوئرنیكا" له‌ ناوچه‌ی‌ باسك له‌ پێگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ خۆڕاگری‌ كۆماری‌ خوازه‌كان له‌ به‌رانبه‌ر هێزه‌ فاشیسته‌كانی‌ ژنراڵ "فرانكۆ بوو.
له‌ 26ی‌ ئاوریلی‌ ساڵی‌ 1973دا هێزی‌ ئاسمانی‌ ئاڵمان هاریكاری‌ فرانكۆی‌ كرد‌و شاری‌ گوئرنیكای‌ بۆردمان كرد. په‌لامارێك كه‌ ئامانجی‌ له‌نێوبردنی‌ سه‌رجه‌م نیشانه‌كانی‌ ژیان له‌م شاره‌ بوو.
هونه‌رمه‌ندانی‌ مۆدێڕنیستی‌ ئورووپا به‌رانبه‌ر به‌ بۆردمانی‌ گوئرنیكا دژكرده‌وه‌یان پیشان داو، تابلۆی‌ "پابلۆپیكاسۆ" له‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ ده‌ربڕین به‌ كاره‌ساتی‌ گوئرنیكا، بوو به‌ ناودارترین تابلۆی‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م. فاشیزم شێوازی‌ كوبیزمی‌ به‌ "بێ‌به‌ها" دانابوو، چونكه‌ به‌ پڕ‌وپووچ‌و بێ‌واتای‌ ده‌زانی‌‌و ده‌رئه‌نجام هه‌ر له‌و شێوازه‌ هونه‌رییه‌ بوو كه‌ قورسترین زه‌ربه‌‌و زیانی‌ لـێ‌كه‌وت.