رۆڵی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ ململانێی‌ نێوان ئه‌مریكاو رێژیمی‌ ئێراندا

30-10-1386

?: سه‌لاح مورادی‌

وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین به‌هۆی‌ هه‌ڵكه‌وتی‌ جوغرافیایی‌و ژئوپۆلیتیكییه‌وه‌ له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كانی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌میشه‌ رۆڵی‌ گرینگیان گێڕاوه‌.
ئه‌م وڵاتانه‌، به‌تایبه‌تی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیی‌ ده‌وروبه‌ری‌ كه‌نداوی‌ فارس، چ له‌كاتی‌ شه‌ڕ و چ له‌كاتی‌ ئاشتیدا، رۆڵێكی‌ چاره‌نووسسازیان له‌ دیاریكردنی‌ ئاكامی‌ ململانێ‌ ناوچه‌یی‌و جیهانییه‌كاندا گێڕاوه‌.

بوونی‌ سه‌رچاوه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی‌ نه‌وت و هه‌روه‌ها ده‌ستڕاگه‌یشتنی‌ ئه‌م

 وڵاتانه‌ به‌ ئاوه‌ ئازاده‌كان، بوونه‌ته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ وڵاتانی‌ زلهێزو وڵاتانی‌ دیكه‌ی‌ ناوچه‌ بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ ململانێ‌و شه‌ڕه‌كاندا، گرینگییه‌كی‌ تایبه‌تی‌ به‌م وڵاتانه‌ بده‌ن و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی‌ پێكهێنانی‌ هاوپه‌یمانی‌ له‌ته‌كیاندا دژی‌ یه‌كتر بن.
له‌ شه‌ڕه‌كانی‌ یه‌كه‌م و دووهه‌می‌ كه‌نداودا، وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیی‌ لێواری‌ كه‌نداوی‌ فارس، وێڕای‌ مۆڵه‌تدان به‌ ئه‌مریكا بۆ دانانی‌ بنكه‌ نیزامییه‌كان له‌نێو خاكه‌كانیاندا و هێرشی‌ نیزامیی‌ ئه‌مریكا له‌ خاكه‌كانیانه‌وه‌ بۆ سه‌ر عێراق و هه‌روه‌ها قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی‌ راوه‌ستاندنی‌ هه‌نارده‌ی‌ نه‌وت له‌لایه‌ن رێژیمی‌ به‌عسه‌وه‌، ده‌ورێكی‌ گرینگیان له‌ سه‌ركه‌وتنی‌ ئه‌مریكا به‌سه‌ر رێژیمی‌ سه‌ددام حسێندا گێڕا.
ئه‌م گرینگییه‌ چاره‌نووسسازه‌ی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بیی‌ كه‌نداوی‌ فارس، بۆته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌نێوان ئه‌مریكا، وه‌ك زلهێزێكی‌ جیهانی‌و كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران، وه‌ك وڵاتێكی‌ به‌هێزی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین، ململانێ‌ بۆ راكێشانیان و به‌ستنی‌ هاوپه‌یمانی‌ له‌ته‌كیاندا، دژی‌ یه‌كدی‌ پێك بێ‌.
به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌گه‌ڵ‌ دزه‌ی‌ (نفوژ)ی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ ناوچه‌داو كۆتایی‌هێنان به‌ ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی‌ ئه‌م رێژیمه‌ له‌ كاروباری‌ وڵاتانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین له‌وانه‌ فه‌له‌ستین، عێراق، لوبنان و ئه‌فغانستان له‌م چه‌ند ساڵه‌ی‌ رابردوودا بۆته‌ یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئه‌مریكا.
هه‌ربۆیه‌ به‌رپرسانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌مریكا له‌ سه‌ردانه‌كانیاندا بۆ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین، پێكهێنانی‌ هاوپه‌یمانییان له‌ته‌ك وڵاتانی‌ میانه‌ڕه‌وی‌ عه‌ره‌بیدا دژی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌، وه‌ك ئامانجێكی‌ سه‌ره‌كیی‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكا له‌ به‌رنامه‌ی‌ دیداره‌كانیاندا داناوه‌. به‌رنامه‌ ناوكییه‌كانی‌ رێژیم و هه‌وڵه‌كانی‌ بۆ ده‌ستگه‌یشتن به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌و مه‌ترسییه‌كانی‌ چالاكییه‌ ناوكییه‌كانی‌ رێژیم بۆ سه‌ر وڵاتانی‌ ناوچه‌و جیهان، له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی‌ بووشه‌وه‌ وه‌ك كارتێكی‌ به‌هێز بۆ دوورخستنه‌وه‌ی‌ ولاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌و پێكهێنانی‌ هاوپه‌یمانی‌ له‌ته‌ك ئه‌م وڵاتانه‌دا، دژی‌ رێژیم كه‌ڵكی‌ لێ‌ وه‌رگیراوه‌.
پێداگریی‌ رێژیم له‌سه‌ر درێژه‌دان به‌ پیتاندانی‌ ئورانیۆم، ده‌ستێوه‌ردانی‌ رێژیم له‌ وڵاتانی‌ عێراق، لوبنان و فه‌له‌ستین و پشتگیریی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ ده‌وڵه‌تی‌ شیعه‌ مه‌زهه‌بی‌ نووری‌ مالكی‌ و رێكخراوی‌ تێرۆریستیی‌ حیزبوڵڵای‌ لوبنان و حه‌ماس له‌ فه‌له‌ستینداو به‌گشتی‌ بێ‌بڕوایی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌ كۆماری‌ شیعه‌ مه‌زهه‌بی‌ ئیسلامیی‌ ئێران، بوونه‌ته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌مریكا له‌م سیاسه‌ته‌یدا تا راده‌یه‌ك سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێ‌. به‌ڵام پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ راپۆرتی‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئیتلاعاتیی‌ ئه‌مریكا كه‌ تێیدا هاتووه‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران له‌ ساڵی‌ 2003وه‌ چالاكییه‌كانی‌ بۆ وه‌ده‌ستهێنانی‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ راگرتووه‌، وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌هه‌مبه‌ر سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكا له‌به‌رانبه‌ر رێژیمداو جیددی‌ بوونی‌ ده‌وڵه‌تی‌ بووش بۆ پێشگرتن له‌ به‌رنامه‌ ناوكییه‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ نیگه‌ران و به‌دگومان بوون.
جیا له‌مه‌ له‌م ماوه‌یه‌دا مه‌حموودی‌ ئه‌حمه‌دی‌نژاد، سه‌ركۆماری‌ رێژیم به‌ به‌شداریكردن له‌ دانیشتنی‌ شوورای‌ هاوكاریی‌ كه‌نداوی‌ فارسدا، به‌شداری‌ له‌ رێوڕه‌سمی‌ حه‌جدا له‌ عه‌ره‌بستانی‌ سعوودی‌و هه‌روه‌ها ده‌ستپێكردنی‌ هه‌وڵه‌كانی‌ بۆ پێكهێنانی‌ پێوه‌ندیی‌ دیپلۆماتیك له‌گه‌ڵ‌ میسردا، وه‌ك یه‌كێك له‌ به‌هێزترین وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌، هه‌وڵی‌دا پێش له‌ پێكهێنانی‌ هاوپه‌یمانی‌ له‌ نێوان ئه‌م وڵاتانه‌و ئه‌مریكادا بگرێ‌و هه‌روه‌ها نیشان بدا كه‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌و سیاسه‌ته‌ ناوكی‌و ئاژاوه‌گێڕانه‌كانی‌، هیچ مه‌ترسییه‌كیان بۆ سه‌ر وڵاتانی‌ ناوچه‌ به‌دواوه‌ نابێ‌.
هه‌رچه‌ند هه‌وڵه‌ دیپلۆماتیكه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌حمه‌دی‌نژاد، شوێنێكی‌ ئه‌وتۆیان له‌سه‌ر روانگه‌ی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌هه‌مبه‌ر رێژیمدا دانه‌ناوه‌، به‌ڵام راپۆرتی‌ هێمابۆكراو بۆته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ كه‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ بۆ به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌ته‌ك كۆماری‌ ئیسلامیدا، گرتنه‌به‌ری‌ سیاسه‌تێكی‌ جیاواز له‌ سیاسه‌تی‌ ناڕوون و گوماناویی‌ ئه‌مریكا تاوتوێ‌ بكه‌ن.
به‌م هۆیانه‌وه‌ سه‌ركۆماری‌ ئه‌مریكا كه‌ هه‌م بۆ به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌ته‌ك دزه‌ی‌ رێژیمدا له‌ ناوچه‌و هه‌م بۆ جێگیركردنی‌ ئاشتی‌ له‌نێوان ئیسرائیل و فه‌له‌ستیندا، به‌تایبه‌ت پاش كۆنفرانسی‌ ئاشتیی‌ "ئاناپۆلیس"، پێویستی‌ به‌ هاوكاری‌و پشتگیریی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ هه‌یه‌، به‌ر له‌ سه‌فه‌ر بۆ وڵاتانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین له‌ لێدوانه‌كانیدا چه‌ندین جار پێی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داگرت كه‌ له‌م سه‌ردانه‌یدا ئه‌وه‌ بۆ وڵاتانی‌ ناوچه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ راپۆرتی‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئیتلاعاتیی‌ ئه‌مریكا به‌و واتایه‌یه‌ كه‌ رێژیمی‌ تاران هه‌روا بۆ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌مریكاو وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌ مه‌ترسیداره‌. بووش هه‌روه‌ها وتوویه‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ ده‌دا كه‌ وه‌بیری‌ ئه‌م وڵاتانه‌ بهێنێته‌وه‌ رێژیمێك كه‌ به‌رنامه‌یه‌كی‌ چه‌كوچۆڵی‌ راگرتووه‌، ده‌توانێ‌ به‌ سانایی‌ ده‌ستی‌ پێ‌ بكاته‌وه‌. هه‌روه‌ها بووش رایگه‌یاندووه‌ كه‌ بۆ ره‌واندنه‌وه‌ی‌ نیگه‌رانییه‌كانی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ سیاسه‌تی‌ ئه‌مریكادا به‌رامبه‌ر به‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌، پێشنیاری‌ "گه‌ڵاڵه‌یه‌كی‌ ئه‌منییه‌تی‌" بۆ هاوئاهه‌نگیی‌ نیزامی‌ له‌نێوان ئه‌م وڵاتانه‌و ئه‌مریكادا له‌ دانیشتن له‌ته‌ك رێبه‌رانی‌ عه‌ره‌بدا ده‌خاته‌ به‌رباس.
وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ كه‌ به‌هۆی‌ نزیكبوون به‌ ئێرانه‌وه‌ له‌ هه‌ر كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ ئه‌گه‌ری‌ هێرشی‌ ئه‌مریكا بۆ سه‌ر رێژیمدا ترسیان لێ‌ نیشتووه‌، وێده‌چێ‌ پێشوازی‌ له‌م پێشنیاره‌ی‌ بووش بكه‌ن. سه‌رگرتنی‌ ئه‌م هاوپه‌یمانییه‌ ئه‌منییه‌تییه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنێكی‌ گه‌وره‌ بۆ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌مریكاو دۆڕانێكی‌ گه‌وره‌ بۆ دیپلۆماسیی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ دێته‌ ئه‌ژمار.
جۆرج بووش كه‌ پێكهاتنی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ فه‌له‌ستینی‌ تا كۆتایی‌ ساڵی‌ 2008 له‌ ده‌ستووری‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ خۆیدا داناوه‌، له‌ سه‌ردانه‌كه‌یدا وێڕای‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل بۆ درێژه‌دان به‌ چێ‌كردنی‌ شارۆچكه‌ یه‌هوودی‌ نشینه‌كان له‌ كه‌رتی‌ رۆژئاوای‌ چۆمی‌ ئۆردۆندا، هه‌وڵی‌ دا وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ بۆ پاڵپشتی‌ له‌ دانوستانه‌كانی‌ نێوان ئولمێرت، سه‌رۆك وه‌زیری‌ ئیسرائیل و مه‌حموود عه‌بباس، سه‌رۆكی‌ حكوومه‌تی‌ خودموختاری‌ فه‌له‌ستین هان بدا. ئه‌م دوو لایه‌نه‌ به‌پێی‌ كۆنفرانسی‌ ئاناپۆلیس، ده‌بێ‌ تا كۆتایی‌ ئه‌مساڵ‌ به‌ رێككه‌وتنی‌ كۆتایی‌ له‌پێناو جێگیربوونی‌ ئاشتیدا بگه‌ن.
سه‌ركه‌وتنی‌ هه‌وڵه‌كانی‌ بووش له‌م بواره‌شدا و دامه‌زرانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ فه‌له‌ستینی‌ له‌ ئاكامی‌ وتوێژه‌كانی‌ نێوان عه‌بباس و ئولمێرتدا تا كۆتایی‌ ساڵی‌ 2008، به‌ سه‌ركه‌وتنێكی‌ گرینگ و مێژوویی‌ دیكه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی‌ بووش دێته‌ ئه‌ژمار كه‌ بواره‌كانی‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ رێژیمی‌ تاران له‌ فه‌له‌ستین و ناوچه‌دا به‌رته‌سكتر و سنووردارتر ده‌كاته‌وه‌.