ئێران له‌ زیندانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌دا

15-12- 1388

حوسێن زۆبه‌یرم
ئێران یه‌كێ‌ له‌و وڵاتانه‌یه‌ كه‌ زۆرترین زیندانییان له‌ جیهاندا هه‌یه‌. رێژه‌ی‌ زیندانییان له‌ ئێران، له‌ كۆتایی‌ مانگی‌ پووشپه‌ڕی‌ 1388دا، 174303 كه‌س بووه‌. ئه‌و رێژه‌یه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌ چاوه‌ڕوانی‌ حوكم یا دادگایی‌كردنن. به‌ وته‌ی‌ جێگری‌ دادستانی‌ تاران ساڵانه‌ "خروجی‌" زیندانه‌كانی‌ ئێران 90000 كه‌سه‌. به‌ڵام به‌ڵگه‌كان ده‌ری‌ ده‌خه‌ن ساڵانه‌ 600000 كه‌س له‌ ئێران‎دا به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان بۆ ماوه‌یه‌كی‌ كورتخایه‌ن (چه‌ند مانگه‌) یا درێژخایه‌ن ده‌كه‌ونه‌ زیندان.

به‌رپرسانی‌ به‌شی‌ به‌ناو داد له‌ ئێران، ده‌ڵێن: زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌زۆری‌ ئه‌و

زیندانییانه‌ به‌هۆی‌ كاری‌ دژه‌ مرۆیی‌، جینایی‌، دژ به‌ ئاسایش‌و به‌رژه‌وه‌ندیی‌ گشتی‌ ده‌گیرێن. به‌ڵام له‌ڕاستی‌دا رێژه‌ی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ له‌ 10 تا 15 هه‌زار كه‌س تێ‌ناپه‌ڕێ‌‌و باقیی‌ 160000 كه‌سه‌كه‌ی‌ دیكه‌ یا بێ‌گوناهن، یا به‌ هۆكاری‌ دیكه‌‌و به‌ڵام به‌ تۆمه‌ت لێدان‌و به‌سه‌رداسه‌پاندنی‌ ئه‌و جۆره‌ تاوانانه‌ ده‌گیرێن.
چالاكانی‌ فه‌رهه‌نگی‌، رۆژنامه‌وانان، چالاكانی‌ مافی‌ مرۆڤ، چالاكانی‌ سیاسیی‌ نه‌ته‌وه‌ زوڵملێكراوه‌كان له‌ ئێران، چالاكانی‌ مه‌زهه‌بی‌، كه‌سایه‌تی‌یه‌ سیاسی‌یه‌كان، خوێندكاران، چالاكانی‌ دابینكردنی‌ مافی‌ ژنان‌و... هتد له‌ كۆماری‌ ئیسلامیی‌ ئێران‎دا له‌ ژێر ناوی‌ تێكده‌رانی‌ ئاسایشی‌ گشتی‌ ده‌ستبه‌سه‌ر‌و زیندانی‌ ده‌كرێن.
رێژه‌ی‌ زیندانییان له‌ ساڵی‌ 1358دا له‌ ئێران 8000 كه‌س بووه‌ كه‌ له‌ ساڵی‌ 1360 گه‌یشتۆته‌ 13000 كه‌س‌و له‌ كۆتایی‌ مانگی‌ پووشپه‌ڕی‌ ئه‌مساڵیش‌دا بووه‌ته‌ 174303 كه‌س. ئه‌و رێژه‌یه‌ به‌ هه‌ڵسه‌نگاندن ده‌گه‌ڵ‌ ساڵی‌ 1358دا، 2200% زیادی‌ كردوه‌، له‌ حاڵێكدا كه‌ هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا رێژه‌ی‌ حه‌شیمه‌ت ته‌نیا 100% زیادی‌ كردووه‌. ئه‌و ئامارانه‌ نیشانده‌ری‌ رووی‌ راستی‌ كه‌ش‌وهه‌وای‌ سیاسیی‌ زاڵ‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای‌ ئێرانن‌و روونكه‌ره‌وه‌ی‌ دۆخی‌ حكوومه‌ت‌و ئاستی‌ پێوه‌ندیی‌ نێوان خه‌ڵك‌و رێژیمن.
به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌و راستییانه‌‌و هه‌روه‌ها به‌ سه‌رنجدان به‌ فه‌لسه‌فه‌‌و ئامانجی‌ پێكهاتنی‌ ده‌وڵه‌ته‌كان، ده‌توانین تاڕاده‌یه‌كی‌ زۆر له‌ چیه‌تیی‌ حكوومه‌تی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌‌و هه‌روه‌ها له‌ هۆكار‌و ئامیانی‌بوونی‌ ئه‌و رێژه‌ به‌رچاوه‌ له‌ زیندانییان له‌ ئێران‎دا، نزیك ببینه‌وه‌.
بێگومان ئامانجه‌ هه‌ره‌ گرینگه‌كانی‌ پێكهێنانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ سیاسی‌ (ده‌وڵه‌ت) وه‌دیهێنان‌و دابینكردنی‌ ماف‌و ئازادیی‌ تاكه‌كان‌و پاراستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانیانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاسانتر‌و گونجاوتر له‌ پێشوو، وه‌ك: دابینكردن‌و پاراستنی‌ (ئازادیی‌ بیركردنه‌وه‌، ڕاده‌ربڕین‌و به‌كرده‌یی‌كردنی‌ بۆچوونه‌كان)، پاراستنی‌ گیان، خاوه‌ندارییه‌تی‌‌و پاراستنی‌ مافی‌ خاوه‌ندارییه‌تیی‌ ماڵ‌‌و سه‌روه‌ت‌و... هتد. واتا كۆمه‌ڵگای‌ سیاسی‌ ده‌بێ‌ هه‌ڵقوڵاوی‌ ئیراده‌ی‌ ئازادیی‌ خه‌ڵك‌و له‌ خزمه‌ت خه‌ڵكیش‌دا بێ‌. ئه‌گه‌ر سیاسه‌ت‌و كرده‌وه‌ی‌ حكوومه‌ته‌كان به‌ده‌ر له‌و چوارچێوه‌‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌و ئه‌رك‌و ئامانجه‌ سه‌ره‌كییانه‌ بێ‌ كه‌ ئاماژه‌یان پێ‌ كرا، ده‌بێ‌ له‌ سرووشتی‌بوون، خه‌ڵكی‌بوون‌و نه‌ته‌وه‌یی‌بوونیان به‌گومان بین.
له‌ وڵاته‌ دێموكراته‌كان‎دا كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستی‌ خه‌ڵك‌و مڵكێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌، ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ئه‌ركه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ كاتی‌‌و ئه‌مانه‌تی‌، راده‌ستی‌ هێندێك كه‌سی‌ خۆویستی‌ هه‌ڵبژارده‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ بێ‌خه‌وشی‌ هه‌ڵبژاردن‎دا ده‌كرێ‌. سیاسه‌ت‌و ئیراده‌ی‌ ئه‌و چه‌شنه‌ حكوومه‌تانه‌ له‌ خزمه‌ت به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگادایه‌‌و خودی‌ به‌رپرسانی‌ حكوومه‌تیش دانه‌بڕاو له‌ خه‌ڵكن. له‌و وڵاتانه‌دا ناكۆكی‌یه‌ك له‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ تاك‌و كۆمه‌ڵ‌‌و ده‌وڵه‌ت‎دا به‌دی‌ ناكرێ‌‌و هه‌ر سێ‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ بۆ یه‌ك مه‌به‌ست كار ده‌كه‌ن‌و تێ‌ده‌كۆشن، ئه‌ویش به‌خته‌وه‌ریی‌ تاك‌و ئاسایشی‌ كۆمه‌ڵگا‌و بردنه‌سه‌ری‌ ئێعتبار‌و پرستیژی‌ حكوومه‌ته‌ كه‌ به‌ره‌نجامه‌كه‌ی‌ چوونه‌سه‌ری‌ راده‌ی‌ هێز‌و توانای‌ وڵات‌و ئاسانبوونه‌وه‌ی‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانه‌. لێره‌دا تاك پارێزه‌ری‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ حكوومه‌ته‌‌و حكوومه‌تیش تاك به‌ به‌شدار‌و شه‌ریكی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌زانێ‌. بۆیه‌ كێشه‌یه‌ك له‌ ئارادا نیه‌‌و پێوه‌ندیی‌ نێوان خه‌ڵك‌و حكوومه‌ت پته‌وه‌‌و له‌ ئاكامیش‎دا زیندانه‌كان چۆڵ‌‌و خه‌ڵك هاوكاری‌ پۆلیس‌و ئاسایشن نه‌ك دژبه‌ر‌و ناكۆك ده‌گه‌ڵ‌ یه‌كتر.
له‌و وڵاتانه‌ی‌ كه‌ تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌ دێموكراتیكه‌كانیان تێدا به‌دی‌ ناكرێ‌‌و خاوه‌ن پرۆسه‌یه‌كی‌ بێ‌خه‌وش بۆ هه‌ڵبژاردن‌و خستنه‌ڕووی‌ ئیراده‌ی‌ گشتیی‌ خه‌ڵك نین، به‌شداریی‌ سیاسیی‌ تاك لاواز‌و یا هه‌ر بوونی‌ نیه‌، هه‌ڵسوكه‌وتی‌ حكوومه‌ت‌و خه‌ڵك ده‌گه‌ڵ‌ یه‌كتر، رێك به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ وڵاته‌ دێموكراتیكه‌كانه‌.
له‌ وڵاته‌ نادێموكراتیكه‌كان‎دا حكوومه‌ته‌كان ره‌وایی‌ له‌ خه‌ڵك وه‌رناگرن، واتا ئه‌و حكوومه‌تانه‌ بۆ ره‌وایی‌پێدان به‌ خۆیان له‌ سه‌رچاوه‌گه‌لی‌ دیكه‌ی‌ وه‌ك ئیدئۆلۆژی‌، مه‌زهه‌ب، زۆر‌و...هتد كه‌ڵك وه‌رده‌گرن. له‌و حكوومه‌تانه‌دا ده‌سه‌ڵات بنه‌ماڵه‌یی‌یه‌‌و یا له‌ بازنه‌یه‌كی‌ بچووكی‌ خزمه‌كان‎دا ده‌ستاوده‌ست ده‌كرێ‌‌و خه‌ڵك به‌ ته‌واوی‌ پشت‎گوێ‌ ده‌خرێن‌و به‌رژه‌وه‌ندیی‌ گشتیش قوربانیی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ حكوومه‌ت ده‌كرێن. تاك خاوه‌ن ماف‌و ئازادی‌ نیه‌‌و به‌رپرسان خۆیان به‌ خاوه‌ن گیان، ماڵ‌‌و ئازادیی‌ خه‌ڵك به‌گشتی‌ ده‌زانن. له‌ وه‌ها حاڵه‌تێك‌دا نه‌ تاك هه‌ست به‌ به‌خته‌وه‌ری‌ ده‌كا، نه‌ ئاسایشێك بوونی‌ هه‌یه‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا‌و نه‌ حكوومه‌تیش خاوه‌ن ئیعتبار‌و پڕستیژه‌. ئه‌ندامانی‌ كۆمه‌ڵگا به‌رژه‌وه‌ندیی‌ خۆیان به‌ ناكۆك‌و جیاواز له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ حكوومه‌ت ده‌زانن‌و ره‌نگه‌ زۆرجار به‌ پێچه‌وانه‌‌و ته‌نانه‌ت له‌ دژی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ حكوومه‌ت‌دا بیبینن. بۆیه‌ بۆ پاراستنی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كان زۆرجار به‌ ناچاری‌ ده‌بێ‌ رووبه‌ڕووی‌ حكوومه‌ت ببنه‌وه‌‌و هێندێك جاریش ته‌نانه‌ت بۆ مانه‌وه‌‌و پاراستنی‌ گیانیان جگه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ رێژیم، چاره‌یه‌كی‌ دیكه‌ نادۆزنه‌وه‌. لێره‌دا نه‌ ته‌نیا تاك پشتیوانی‌ حكوومه‌ت نیه‌، به‌ڵكوو پۆلیس‌و ئاسایشیش به‌ دژی‌ خۆی‌‌و حكوومه‌تیش له‌ به‌رانبه‌ر ئیراده‌ی‌ خۆی‌ ده‌زانێ‌.
له‌ نێو خانه‌ی‌ حكوومه‌تیش‎دا به‌رپرسانی‌ رێژیم نه‌ك هه‌ر خۆیان به‌ پارێزه‌ری‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ خه‌ڵك نازانن، به‌ڵكوو بۆ مانه‌وه‌‌و په‌ره‌پێدانی‌ ده‌سه‌ڵات، وه‌ك دوو ئامانجی‌ ستراتیژی‌ حكوومه‌ته‌كان، خۆیان به‌ خاوه‌ن ئازادی‌‌و گیان‌و ماڵ‌‌و دارایی‌ خه‌ڵك ده‌زانن‌و زۆرجاران بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی‌ ئامانجه‌ ستراتیژیكه‌كان به‌ره‌وڕووی‌ خه‌ڵك ده‌بنه‌وه‌‌و له‌ ئازار‌و سه‌ركوت‌و زیندانی‌‌و كوشتنیان سڵ‌ ناكه‌نه‌وه‌. ئه‌و دیاردانه‌ نیشانه‌ی‌ نادێموكراتبوونی‌ حكوومه‌ته‌كان‌و ناته‌بایی‌ نێوان خه‌ڵك‌و رێژیمن.
بوونی‌ رێژه‌یه‌كی‌ وا به‌رچاو له‌ زیندانییان‌و كوشتن‌و ئێعدام‎كردنی‌ سه‌دان كه‌سی‌ خه‌ڵك له‌ ساڵێك‎دا‌و سه‌ركوت‌و ئازاری‌ خه‌ڵك له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و بێ‌به‌شكردنی‌ خه‌ڵك له‌ ئازادی‌‌و...، نیشانه‌ی‌ نه‌گونجان‌و جیاوازیی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌كانی‌ خه‌ڵكن ده‌گه‌ڵ‌ رێژیمی‌ ئیسلامی‌ له‌ ئێران‎دا. واته‌ جیاوازی‌ له‌ نێوان ئیراده‌ی‌ خه‌ڵك‌و حكوومه‌ت. كه‌وابوو له‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ وه‌كوو حكوومه‌تێكی‌ نادێموكراتیك‌و به‌ده‌ر له‌ ئیراده‌ی‌ ئازادی‌ خه‌ڵك‌و ئیلهام‎وه‌رگرتوو له‌ خه‌یاڵ‌‌و وه‌همی‌ مه‌لایانه‌ی‌ ئاخوونده‌كانی‌ قوم كه‌ ویلایه‌تی‌ فه‌قیه سه‌رچاوه‌ی‌ یاسا‌و حوكم‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ بێ‌، بێگومان چاوه‌ڕوانی‌ له‌وه‌ چاكتری‌ لـێ‌ ناكرێ‌‌و گه‌شبینیش بۆ وه‌ده‌ستهێنانی‌ ئازادی‌ له‌ ژێر حوكمی‌ وه‌ها رێژیمێك‌دا له‌ بیرێكی‌ مناڵانه‌‌و خه‌ونێك زیاتر نیه‌.
رێژیم به‌ گرتن‌و زیندانی‌كردنی‌ لاوان، خوێندكاران، چالاكانی‌ مافی‌ مرۆڤ، چالاكانی‌ سیاسیی‌ نه‌ته‌وه‌ زۆڵملێكراوه‌كان، كه‌سایه‌تی‌یه‌ سیاسی‌یه‌كان، به‌هیوای‌ چاوترساندنی‌ خه‌ڵك‌و دوورخستنه‌وه‌یان له‌ گۆڕه‌پانی‌ شۆڕش‌و خه‌بات‌و ئه‌رخه‌یان‎كردنی‌ به‌رپرسانی‌ خۆسه‌پێنی‌ خۆیه‌تی‌ له‌مه‌ڕ مانه‌وه‌‌و درێژه‌پێدان به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ویستی‌ حكوومه‌ت، نه‌ك هه‌ر خه‌ڵك بێده‌نگ نه‌بوونه‌، به‌ڵكوو وشیارتر له‌ جاران هاتوونه‌ته‌ مه‌یدان‌و خوازیاری‌ له‌نێوبردنی‌ یه‌كجاره‌كیی‌ رێژیم‌و دامه‌زراندنی‌ حكوومه‌تێك له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ئیراده‌ی‌ خۆیانن.

قانع وته‌نی‌:
بیری‌ ئازادیم له‌ زیندانا فراوانتر ئه‌بێ‌
قوڕ به‌سه‌ر ئه‌و دوژمنه‌ی‌ هیوای‌ به‌ به‌ندیخانه‌یه‌
***
 

رۆژنامه‌ی‌ كوردستان ـ528