نیوه‌ی‌ ژنان له‌ دڵه‌ڕاوكێی‌ به‌رده‌وامدان

15-01-1386

له‌یلی‌ پورزند                                                 و: ئاواره‌ جه‌لالی‌
ژنان كه‌ نیوه‌ی‌ كۆمه‌ڵی‌ 70 میلیۆنی‌ ئێران پێك دێنن زۆر جاران له‌ ژێرگوشاری‌ ده‌روونی‌، بنه‌ماڵه‌یی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی‌دان. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ژنان له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ پیاوان له‌ ژێرگوشاری‌ دووقاتدان، به‌ درێژایی‌ ژیانیش ئه‌گه‌ری‌ زه‌ره‌ر‌و زیان وێ‌كه‌وتنیان زۆرتره‌. له‌ كۆمه‌ڵگای‌ پیاوسالاری‌ وه‌كوو ئێران كولتوور‌و بیری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و بنه‌ماڵه‌یی‌ دژایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ ژنان به‌ شێوه‌یه‌ك جێی‌ گرتووه‌ كه‌ پشتیوانی ده‌سه‌ڵات له‌و جۆره‌ بۆچوونانه‌، مه‌سه‌له‌ی‌ توند‌وتیژی‌ به‌ دژی‌ ژنانی‌ كردوه‌ به‌ گرفتێكی‌ ترس هێنه‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌.

دیاره‌ له‌ سه‌رانسه‌ری‌ جیهاندا قوربانیانی‌ سه‌ره‌كی توندوتیژی‌، ژنانن. به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك وه‌كوو ئێران، كه‌ خودی‌ یاساش راسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ رێ‌خۆش كه‌ره‌ بۆ توند‌وتیژی‌، لێكۆڵینه‌وه‌‌و هه‌نگاو هه‌ڵگرتن بۆ چاره‌سه‌ریی

ئه‌و كێشانه‌ رۆژ ده‌گه‌ڵ رۆژ دژوارتر دێته‌ به‌رچاو. یاساگه‌لی‌ دژه‌ژن له‌ هێندێك له‌ مادده‌كانی‌ یاسای‌ مه‌ده‌نی‌‌و سزادانی‌ ئیسلامی‌‌و ته‌نانه‌ت یاسای بنه‌ڕه‌تی‌ ئێران دا، به‌رچاو ده‌كه‌وێ‌.
ترسناك ترین جۆری‌ توندووتیژی‌ كه‌ ژنان له‌گه‌ڵی‌ به‌ره‌وروون، توندوتیژی‌ بنه‌ماڵه‌یی‌یه‌. ئه‌م توند‌و تیژییه‌، توند‌وتیژی‌ ره‌گه‌زی‌، جه‌سته‌یی‌، رۆحی‌‌و ئابووری‌... ده‌گرێته‌وه‌. پێداچوونه‌وه‌‌و لێوردبوونه‌وه‌ له‌و جۆره‌ توندوتیژییانه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ كه‌م كردنه‌وه‌یان زۆر زه‌حمه‌ته‌‌و زۆر جار مه‌حاڵه‌. نهێنی‌‌و بنه‌ماڵه‌یی‌ بوونی‌ ئه‌م توندوتیژییانه‌ به‌و راده‌یه‌ی‌ كه‌ ترسناكن، هه‌ر به‌و راده‌یه‌ش له‌سه‌ر رێگای‌ گه‌یاندنی‌ یارمه‌تی به‌تاك‌و كۆمه‌ڵ رێگرن.
ئه‌و ژنانه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ توندوتیژی‌ به‌ره‌وڕوون، به‌ هۆی به‌ربه‌ستی‌ بنه‌ماڵه‌یی‌‌و كۆنتڕۆڵی‌ هاتووچۆ، كه‌متر ئه‌و ده‌رفه‌ته‌یان بۆ ده‌ره‌خسێ‌ كه‌ بۆ دانی‌ راپۆرت له‌سه‌ر رووداوه‌كه‌ پێوه‌ندی‌ به‌ كه‌لانته‌ری‌‌و پزیشكی‌ قانونی‌یه‌وه‌ بگرن.
له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ ئه‌وان باش ده‌زانن‌و له‌و پێوه‌ندییه‌شدا ئه‌زموونیان هه‌یه‌ كه‌ پێوه‌ندی‌ گرتن به‌م شوێنانه‌ نه‌ته‌نیا هیچ ئاكامێكی‌ نابێ‌، به‌ڵكوو بارودۆخیان له‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌یه‌ خراپتریش ده‌كا. یاسای ئێران له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و توندوتیژییانه‌ی‌ كه‌ له‌ لایه‌ن پیاوانی‌ بنه‌ماڵه‌وه‌ ده‌رحه‌ق به‌ ژنان ده‌كرێ‌، هیچ پشتیوانییه‌ك له‌ ژنان ناكات. هه‌ر بۆیه‌ سه‌ردانی‌ ئه‌و شوێنانه‌ بۆ فریاكه‌وتنی‌ ئه‌و ژنانه‌ی‌ كه‌ بوونه‌ته‌ قوربانیی توندوتیژی‌، به‌شێكیان له‌گه‌ڵ دۆخێكی‌ ناله‌بارتر به‌ره‌و رووده‌كا. چونكه‌ به‌ پێی‌ بنه‌واشه‌كانی‌ زاڵ به‌سه‌ر یاسای‌ بنه‌ماڵه‌ له‌ ئێراندا توندتیژی‌ له‌ لایه‌ن پیاوه‌وه‌ به‌ دژی‌ ژن نابێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی‌ كه‌ رێگا به‌ ژن بدا داوای‌ ته‌ڵاق له‌ مێرد بكا. مه‌گه‌ر له‌ حاڵه‌تێكدا كه‌ دادوه‌ر بێته‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ژنه‌كه‌ بۆ ماڵی‌ هاوژینه‌كه‌ی‌ ده‌بێته‌ هۆی له‌ مه‌ترسی كه‌وتنی‌ گیانی‌ ژنه‌كه‌. له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ به‌سترانه‌وه‌ی‌ ئابووری‌ ژنان به‌ هاوژینه‌كانیانه‌وه‌، هۆیه‌كی‌ دیكه‌یه‌ بۆ به‌رده‌وام بوونی‌ توند‌وتیژی‌. له‌به‌ر نه‌بوونی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ئابووری‌ ژنان كه‌متر خوازیاری‌ جیابوونه‌وه‌ له‌ مێرده‌كانیانن. به‌كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌و خاڵه‌ لاوازه‌ی‌ ژنان، به‌ بێ‌ترس درێژه‌ به‌ توندوتیژییه‌كانی‌ خۆیان له‌ ماڵه‌وه‌ ده‌ده‌ن. پیاوان باش ده‌زانن كه‌ سیستمی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و مافناسانه‌ ئێران به‌ شێوه‌یه‌ك داڕێژراوه‌ كه‌ له‌ كۆتایی‌دا ده‌بێ‌ ژن بێده‌نگ بێ‌‌و هه‌موو شتێك قبووڵ بكا.
هۆكاری‌ سه‌رپه‌رستی‌ كردنی‌ منداڵانیش نابێ‌ له‌ پێش چاو نه‌گرین كه‌ ئه‌ویش هۆیه‌كی‌ دیكه‌یه‌ كه‌ ژنان ناچارن له‌ به‌رانبه‌ر توندوتیژی‌دا بێ‌ده‌نگ بن. ژنانی‌ ئێران ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ بواری‌ ئابوورییه‌وه‌ توانای‌ سه‌ربه‌خۆ بوونیشان هه‌بێ‌، ئه‌گه‌ر منداڵیان له‌ نێواندا هه‌بێ‌ له‌ مافی‌ سه‌رپه‌ره‌ستی‌ كردنی‌ منداڵه‌كه‌ له‌ دوای‌ ته‌ڵاق (مه‌گه‌ر له‌ ته‌مه‌نی‌ ساوایی‌دا بێ‌) بێ‌به‌شن.
ژنانێكی‌ زۆر له‌ ئێراندا هه‌ن كه‌ له‌ ترسی له‌ده‌ستدانی‌ منداڵه‌كانیان ئاماده‌ن هه‌ر شێوه‌ توندوتیژییه‌ك قبووڵ بكه‌ن به‌ مه‌رجێ‌ بتوانن له‌ ته‌نیشت په‌روه‌رده‌ی‌ منداڵه‌كانیانه‌وه‌ درێژه‌ به‌ ژیان بده‌ن.
توندوتیژی‌ بنه‌ماڵه‌یی‌ به‌ دژی‌ ژنان ته‌نیا به‌ توندوتیژی‌ فیزیكی‌ كۆتایی‌ نایه‌ت، به‌ڵكوو گۆشارێكی‌ ده‌روونی‌ كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر نایه‌كسانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و یاسایی‌یه‌، ژنان له‌گه‌ڵ زۆر كێشه‌ی‌ دیكه‌ به‌ره‌وڕوو ده‌كا.
مافی‌ ته‌ڵاقدان له‌ لایه‌ن پیاوان‌و مافی‌ ژن هێنانی‌ دووباره‌ بۆ پیاو، مافی‌ پێشگرتن له‌ كاركردنی‌ ژنان‌و خوێندن‌و سه‌فه‌ر بۆ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات‌و ده‌یان نموونه‌ی‌ دیكه‌ له‌ لایه‌ن پیاوه‌وه‌ ده‌بنه‌ هۆی ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ژن هه‌ست به‌ شكانی‌ كه‌سایه‌تی‌ خۆی بكا.
به‌ چاوخشاندنێكی‌ خێرا به‌سه‌ر ئه‌م راستییانه‌ به‌روونی‌ نیشان ده‌درێ‌ كه‌ بۆچی‌ ئاماری‌ خۆكوژی‌ له‌ نێو ژناندا له‌ پیاوان زۆرتره‌؟ بۆچی‌ رێژه‌ی‌ خه‌مۆكی‌‌و نه‌خۆشی‌یه‌ ده‌روونییه‌كان‌و هه‌ست به‌ نه‌بوونی‌ ته‌ناهی له‌ نێو ژنان له‌ پیاوان زۆرتره‌؟
رێگاچاره‌ چیه‌؟
كاتێك نیوه‌ی‌ ژنانی‌ ئێران له‌ گه‌ڵ توند‌وتیژی‌‌و نایه‌كسانی‌ له‌ بنه‌ماڵه‌‌و له‌ كۆمه‌ڵدا به‌ره‌وڕوون‌و، له‌ ترسی به‌رده‌وامدا ژیان ده‌به‌نه‌سه‌ر، چۆن ده‌توانین بیر له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ ته‌ندروستی‌ زیندوو بكه‌ینه‌وه‌؟
چاكسازی‌‌و گۆڕینی‌ باوه‌ڕه‌ فه‌رهه‌نگی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌كان كارێِكی‌ درێژخایه‌نه‌، به‌ڵام شاكلیلی‌ باشتربوونی‌ بارودۆخی‌ ژنان له‌ ئێراندا گۆڕانكاری‌ به‌ په‌له‌‌و بنه‌ڕه‌تی‌ له‌ یاساگه‌لی‌ دژه‌ ژندایه‌.
ئه‌گه‌ر بێت‌و داموده‌زگاكانی‌ یاسادانان، قه‌زایی‌،‌و ئیجرایی‌ له‌گه‌ڵ هه‌مووجۆره‌ توندوتیژی‌یه‌ك كه‌ به‌ دژی‌ ژن هه‌یه‌ به‌ربه‌ره‌كانێ‌ بكه‌ن‌و پشتگیری‌ له‌ مافی‌ پێشێل كردنی‌ ژنان بكه‌ن، كولتووری‌ دژه‌ ژن خۆبه‌خۆ چاكسازی‌ تێدا ده‌كرێ‌. یاساكان كه‌ ده‌سكردی‌ مرۆڤه‌كانن به‌ ئیراده‌ی‌ ئینسانه‌كانیش ده‌گۆڕدرێن. خۆزگه‌ قه‌یرانی‌ دۆخی‌ ته‌ندروستی‌ ده‌روونی‌‌و ژیانی‌ ژنان كه‌ بووه‌ به‌ قه‌یرانێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ئه‌و زه‌رووره‌ت‌و راستییانه‌ به‌ كاربه‌ده‌ستان بسه‌لمێنێ‌.