Konê Reş

Rojnamevan û nivîskarê bêwestan, barhilgirê derd û kulên gelê Kurd, şoreşgerê ku li dijî dijmin bi pênûs û xamê disekinî, şêxê nivîskarên Kurd, apê me Mûsa Anter: Şêxo, Şeyhmus Almas, di şeva (20-21/9/1992) li bajarê Diyarbekir  di taxa Seyran Tepe’ê de, bi destê dijminê gelê Kurd hate kuştin.

Helbet rola pênûsa bihiştî ne kêmî rola tivinga şoreşgerên ser çiya bû, ji ber ku camêr bi pênûsa xwe li rex şoreşgeran disekinî û şerê dijminê gelê Kurd dikir. Lê xuyaye ku ew mêranî bi dijmin re nebû ku xwe li ber tîrên pênûsa wî bigrin. Vêca bi bêbextî ew dane ber çend guleyên sor da ku ew hew bibêje:”Divê em Kurd li benda xelkê nemînin, kes lawê bavê me tune, divê em xwe derxin rûyê dinyayê.”/1/.

 Di 22’ê Şibata 1992’an de, dadgeha ewlekariya Tirkiyê, li pey hev sê dadgehmehkeme ji mamoste Mûsa Anter re danîn û bi sê nîqan(gunehan) bar lê kirin:

1 - jêre gotin: Çima di sala çûyî (1991)de, dema hilbijartinan tu li çend bajarên Rojhilatê Kurdistanê geriyayî û tu li ser daxwazên gelê Kurd axifiye?!!.

2 – jêre gotin: Çima te gotarek di rojnameya “Yeni Ulke” de nivîsandîye li ser êş, derd û nexweşiyên Rojhilatê Kurdistanê...?!!.

3 - Ew dane bersivdan li ser ew pirtûka ku wî bi Tirkî nivîsî bû bi navê Bîranînên min, wî ev pirtûk di sala 1990’î de, li Stenbolê çap û belav kiribû. Li ser vê pirtûkê Apê Mûsa ev bersiv li dadgehvan vegerand û got:

  “Hakimo!  salê li Tirkiyê bi hezaran kitêb derdikevin ku giş bi Tirkî ne, û Kemalîst in, em deynakin, çi qewimî ye min jî ji salan û caran ji bo Kurdan kitêbek bi Tirkî nivîsîye..? wê çi bi dewletê bê bi vê kitêbê? heger bi vê kitêba min dewlet bihedime tê xuyakirin ku ev dewlet tewş e.”/2/.

   Xuyaye ku dijmin ji berî niha ve, li serê wî digeriyan. Ji sala 1948’an de, dema ku wî yekemîn rojnameya Kurdî bi navê (Dicle Kaynaği: Çavkaniya Dicle), ji kîsê xwe, li Stenbolê çap û belav dikir.. Ev rojnameya yekemîn ya ku li Kurdistana Bakur tê weşandin piştî rojnameya Agiri 1929-1930.. Ji hingî ve mamoste Mûsa Anter li gor zanebûna xwe li ser doza Rojhilatê Kurdistanê disekinî û têkoşîneke ramanî dikir.

   Di sala 1950’î de jî, kovareke civakî, konevanî, û serbixwe li Stenbolê derdixist, ew jî ji kîsê xwe tenê, bi navê Şark Macmuasi/ kovara Rojhilatê/, amanca wî ji vê kovarê ku welatê wî Kurdistan yê paşketî, pêşde here ku dewleta Tirkî lê guhdar bibe..

   Di sala 1958’an de, careke din, bihiştî û çend hevalên xwe wek: Parêzer Canip Yildirim û Ebdurehman Efhem Dolak rojnameyeke rojane bi navê Ilerî YurtWelatê Paşketî, li Diyarbekir derxistin. Hingê armanca wan ji vê rojnameyê ku doza Kurdî di nav xwendekarên Zanîngehê de belav bikin da ku serwextî rewşa Kurdistanê bibin. Lê ji bo gotareke Apê Mûsa ya bi navê Kimil, Mûsa Anter û herdu hevalên wî hatin girtin, hingê Apo Mûsa straneke Kurdî kiribû nav gotara xwe de, ew stiran ji devê keçek Siwêreklî girtibû, ev in çend malik ji wê stiranê:

“Bi çiya ketim lo apo, çiya melûl bûn rebeno

Ceh seridî lo apo, genim hûrbû rebeno

Kimil hatê lo apo, bi refaye rebeno

Xwar genime lo apo, hişte kaye rebeno”.

   Bi weşandina kimil û Ilerî Yurd de, piraniya rojnameyên Tirkan yên wê demê li dijî Apê Mûsa û hevalên wî sekinîn ta ku dewletê rojnameya wan sekinandin û ew û hevalên wî girtin, lê di roja 11.12.1959’an de, ew berdan belê piştî berdana wan bi şeş rojan ango di roja 17.12.1959’an de, careke din Apê Mûsa tevî 49 hevalên xwe hatin girtin bi sûçê Kurdayetiyê û kumonîstiyê..

   Wiha di zindanê de man ta sala 1963’an, hingê ji nû biryara dadgehê hate dan, bi darvekirina Mûsa Anter û Dr. Şivan: Saît  Kirmizi toprak, Saît  Alçi, Yaşar Kaya, Canip Yildirim, digel 20 kesên din.

   Li  ser girtin û berdanê mamoste Mûsa Anter, Newafê Qaso ji gundê Zorava, ev serpêhatiya Apê Mûsa Anter û dadgehvan ji min re got, go: Apê Mûsa carekê ji mere got: “Carekê hakim ji min pirsî tu çi karî dikî..? Min lê vegerand û got: Ez ji hepsê derdikevim û diçim mal karê xwe û hepsê dikim! Hakim matmayî ji min re got:Çawa?!

Min lê vegerand û got: Dema ez ji hepsê diçim mal, bi derd û kulê gelê xwe ve diponijim û wiha ji neçarî ez li ser êş û birînên wî dinivîsim, dewlet jî dê bê min bigre û bixe hepsê, ma ez ne karê xwe û hepsê dikim??!”

   Mûsa Anter, 10 caran hatiye girtin û her cara di ku di çû hepsê, heps spî dikir û digot: Mala me ye, divê em lê miqate bin.. Û bêtirî carekê navê wî hatiye xwendin bi darvekirinê, û di tev girtinên Kurdên Tirkiyê de, Mûsa Anter hatiye girtin, ma di sala 1964’an de, nehat girtin bi 51 kesên Kurd re! an di sala 1966’an de, nehat girtin bi 244 kesên Kurd re!! an di sala 1977’an de, nehat girtin bi doza nîqa ku wî û çend hevalên xwe (Komela kulturiya rojhilata şoreşger) saz kirine. Girtina wî ya dawîn di sala 1990’î de, hingê belav bû ku Mûsa Anter di bin îşkence û lêdanê de, hatiye kuştin.

   Mûsa Anter di piraniya rojname û kovarên Kurdî de, dinivîsand û alîkariya xwediyê wan dikir, bigrin ji rojnameya (Bariş Dunyasi)/dinya aşitiyê/ ta Dicle- Ferat, Deng û Dengê Serekên û di tevan de jî, bi Kurdî yan jî li ser gelê Kurd bi Tirkî nivîsandiye, ji bilî ku ew xwediyê sê-çar rojname û kovaran bû, lê di herdu salên dawî de, Apê Mûsa rojnameyek an kovarek ne hişt û tê de ne nivîsand, nemaze di rojnameya bi nav û denga Welat de. Hingê wî di quncika bi navê "Tîr" de, tîr berdidan dijmin û neyarên Kurdan û birengekî zanistî ramanên xwe ji xwendevanan re şirove dikir û qet wî Kurd di ser Tirkan re, ne girtin, lê bi tenê bêtir rewşa wan û zor û stema wan dide xuyakirin, û ji wan re digot:

   Ku hûn me neêşînin, mafê me bidin me, emê hez we bikin, ku hûn wekheviyê bixwazin, emê biratiya we bixwazin, gava digot:

“Hevalên Tirkan, pirsek we heye hûn dibêjin(Dil miqabilê dil e), willeh hûn ji xwedê yeqîn bikin heta ku karê we ev kar be, em hez ji we nakin û hûn jî zanin ku di ilmê sosyal de, qayide ye ku tiştê mirov jê bitirse, mirov hez jê nake, belkî hûn di dilê xwe de, dibên qey hûnê Kurdan bitirsînin, dê bi vî awayî bibin kolê we!! Lê ez nizanim bê îro Îdara Tirkiyê dawa çi li me Kurdan dike, ma lawo  li ser bextê we be, hûn hez me dikin, ku em jî hez we bi kin? Ne min ji were got: Heywan jî dijminê xwe bi bêhnê û bi dîtinê fem dikin, ma hûn her roj bên bavê me bişewitînin, zarokên me bikujin, namûsa me li ber lingan bidin, xaniyê ku bi hişkeberê, bi ser me de bihedimînin, ma dê çawa em ji we hez bikin..? Ma em Kurd wek heywanan jî nayên ku em hez kumê we yê şîn bikin.”?/3/.

   Tevî ku temenê apo Mûsa Anter giha bû li ser 80 salî re, lê Şêxê nivîskarên Kurd ji nû ketibû bihara xwe û nivîsandinê, di sala dawîn de ji temenê xwe di van rojname û kovaran de dinivîsand: Welat, Tewlo, Deng, Yeni Ulke, Ozgür Gündem, Rojname, Medya Güneşi...lê mixabin pênûsa wî şikandin.

   Mûsa Anter sala 1918’an de, li gundê Zivingê ji diya xwe bûye, ev gundê ku dikeve navbera wilayeta Mêrdînê û navçeya Nûseybînê de, nêzîkî tixûbê Sûriyê. Ew bi koka xwe ji malbata Miho Taze ye, ji şaxê Anter e, niha mirovên vê malbatê li Binyaxetê pirr in. Jina wî keça Abdurehman Rohimî ye ji Hekarê (Camêr ji kesên pêşîn bû, ku kurteçîroka Kurdî digel helbestan de, di kovara Jîn de dinivîsand) û diya jina wî neviya Mîr Bedirxanê mezin bû, sê zarok ji Apê Mûsa mane her sê tevî diya xwe li Ewropa dijîn, navê wan: Dicle, Anter û Reşê/Reşa./4/

   Ji bilî giranmêriya nivîsên Mûsa Anter di kovar, rojname, pirtûk û welatparêziyê de, camêr giranmêriya xwe li dijî polîtîka Kemalîstan da xuyakirin, gava tevî berhemên xwe bi navê Mûsa Anter diweşandin. Tevî ku navê Mûsa Anter qedexe bû. Wî qet pîş bi wî paşnavê ku Kemalîstan lê kiribûn, (Almas ) nekir.

   Apê Mûsa xwendina xwe di avokatiyê, li Stenbolê de kuta kiribû, lê wî qet pîş pê nekir, bi tenê kar û xebatên ku pê rehet dibû, nivîsandibû. Di salên dawî de, dewleta Tirkan ji girtin û berdanên wî betilîn, vêca ew kirin bin rûniştina zorê de, li gundê wî Stililê ev gundê ku dikeve rojavayî Nuseybînê de, bi dor 15 Kîlometreyan. Wî wiha salên xwe yên dawîn li gundê xwe borandin, û dibin dara xwe a Çinarê de bîranînên xwe danîn û çendî dixwest ku dibin siya wê darê de bê veşartin. Lê mixabin zordarên Tirkan heta piştî  mirinê jî nexwestin daxwazên wî bi serî bibin!! Di sala 1990’î de, hikûmetê rê danê bi çûna Stenbolê, hinge wî ew pirtûka bi navê Bîranînên Min bi zimanê Tirkî çap kir, ji berî vê pirtûkê jî çar pirtûkên wî yên din hatibûn çapkirin, wek: Kimil: Reqik: 1962, Yara Salar: 1964, Birîna Reş: 1965, Ferhenga Kurdî_Tirkî:1967.

   Dawî hêja ye em çêtirîn gotin seh kin li ser zimanê nivîskar û rojnamevanê Kurd (Huseyn Deniz) yê ku berî xalê xwe Mûsa Anter bi kêmî heyvekê şehîd ket. Hingê wî gotarek li ser hovîtî û nedemokratiya Tirkan, dijî nivîskar û rojnamevanan yên pêşverû di rojnameya Welat de nivîsandibû:(ji ber ku dewleta Tirk zilm û zorê li miletê xwe, li miletê Tirk dike, gelek mirovên pêşverû  û welatparêz bê sûc û bê heqî dikuje û winda dike, ne democrat e û guh nade heqê mirovan, li cem ti dewletê rûmeta wê ne tuneye)/5/.

   Gava bihiştî Huseyn Deniz wiha li ser nivîskarê Tirk yên pêşverû  û halê wan dinivîse, ma gelo wê çi halê nivîskarên Kurd bê, ji destê vê dewletê?!!

   Em rewşa nivîskarên Kurd di dewleta Tirkî de, datînin ber çavên Serokên Dewletên aştîxwaz û demokrat, ewên ku li ser mafên mirovan disekinin û dixeyidin, bê ka wê çi ji me re bikin..? û wê çi dozê li dewleta Tirkî ya demokrat bikin?!!

   Sed rehmet li giyanê Şêxê nivîkarên Kurd Mûsa Anter bibare, bihişt cîwarê wî be, û sed rehmet li tev Şehîdên Kurdan be.

Jêder:

1- Mûsa Anter, tîr! Rojnameya Welat, hejmar:13 Gulan 1992, Stenbol

2 - Mûsa Anter, mehkema xortê 77 salê, Rojnameya Welat, hejmar:3 Adar 1992, Stenbol.

3 - Mûsa Anter, tîr, Rojnameya Welat,  hejmar:14 Gulan1992.

4 - Temenê Mûsa Anter gihabû 80 ê salî, belê di pasporta wî de 74 sal hatibû nivîsîn.

5 - Huseyn Deniz, Rojnameya welat, hejmara:14 Gulan 1992.