Amadekar/ Baran

Wergerandin/ Hemîd Muxtarî

Li gor rapora çavkaniyên ciyê baweriyê, nêzîk bi çendîn malbatên tûşbûyî bi nexweşiya Îdzê(HIV), li bajarên din yên Îranê bo bajarê Ciwanroyê hatine şandin û di vî bajarî de akincî bûne.

Tê gotin berpirsên rejîma desthilatdar di Îranê de ji ber tûşbûna van kesan bi  nexweşiya Îdzê agehdar in û ji wan bona tûşkirina xelkê Îranê bi nexweşiya Îdzê û madeyên sirker û karên bêexlaqî mifahê werdigire. Wîkîpedya, bi vî awayî pênaseya nexweşiya “HIV”’yê dike: bi Îngilîzî AIDS yan (Acquired Immune Deficiency Virus) bi wateya nîşaneyên hebûna lawaziyên di sîstema berevaniya laşê mirov de ye. Ew yeka jî rê ji bo îfûnetên(Çilk) bi navê derfetperest xweş dike ku di rastî de laşek saxlem dikare wan ji nav bibe û di encam de  bihêzbûna û berfirehbûna îfûnetên han dibe sedema mirina kesê/a nexweş. Bi awayekê ku nexweşiya Koqizîtî(Tuberosity) sedema sereke a mirin di nava kesê/a tûşbûyî bi “HIV”yê, li gişt cîhanê ye.

Li herêma Rojhilata Navîn û Bakûra Afrîkayê û welatên weke Îran, Cezayir, Lîbya û Merakêşê, tirsa tûşbûn bi vîrûsa Îdzê di asteke bilindorbilnd . berfirehbûna îfûnetên han dibe sedema mirina an derheq çavaniya pêşîgirtin  li gişt cîhanê de ye. de ye. Li gor sehejmariyên fermî û tomarkirî ên Wezareta Tendurustî ya rejîma Komara Îslamî a Îranê, heya meha Çiriya Paşîn a sala 2007’an, 14 hezaer û 544 kes tûşî nexweşiya “HIV”yê bûne û hatine destnîşankirin. Li gor gotina Mihemed Mêhdî Gûya, berpirsê Binkeya Birêvebriya Nexweşiyên Wezareta Tendurustiyê, serhejmariyên texmînî didin xuyakirin ku nêzîk 70 hezar kes tûşî nexweşiya han bûne. Bi liberçavgirtina nifûsa 70 milyonî a Îranê, em dikarin bibêjin ku di her hezar kesan de kesek tûşî nexweşiya Îdzê bûye. Têkiliyên zayendî tevî kesên tûşbûyî bi nexweşiya “HIV”yê, bikaranîna alavên pîs û nepaqij ên derzî lêdanê di nava kesên tûşbûyî bi madeyên sirker, dana xwîn û berhemên xwînî ên pîs ji dayîka tûşbûyî bi zarokê/a xwe, ji rêyên herî girîng ên tûşbûn bi îdzê tên hesibandin. Li gor serhejmariyan, bikaranîna alavên pîs ên derzî lêdan di nava kesên ku madeyê hişber dikişînin û herwiha têkiliyên zayendî de, weke  yekemîn û duyemîn rêyên tûşbûn bi vîrûsa îdzê di Îranê de tê hesibandin. Li gor serhejmariyên li asta jor ên derheq têkiliyên zayendî û kesên tûşbûyî bi madeyên sirker û... wisa xuya ye ku hejmara kesên tûşbûyî bi nexweşiya han zêdetir ji 70 hezar kesan be. Ew  rêyên  ne eşkerebûyî ên tûşbûn bi nexweşiya Îdzê gellek ji wan rêyên eşkerebûyî bitirstir e. Çimku çawaniya  nêrîna bi ser kesên tûşbûyî bi Îdzê di Îranê de, ne nêrînek ji ber berlêgirtinê pêşgirane ye û weke  nexweşiyekê nahê hesêb. Kesên tûşbûyî bi nexweşiya han di civakê de weke tawanbar tên mêzekirin. Lewra bi raya xelkê Îranê kesên tûşbûyî bi nexweşiya Îdzê divê ji civakê bên dûrxistin û ev nêrîna jî dibe sedema wê çendê ku kesên tûşbûyî xwe nedin eşkerekirin û eva jî dibe sedema jordeçûna asta nexweşiya han di civakê de.

Ji aliyekî din ve xelkê Îranê bi awayekî giştî û bi taybetî ciwanan derheq çawaniya  pêkanîna têkiliyên zayendî ne xwediyê zaniyariyek pêwîst in. Zêdebarê vana, bertenegkirina  pêwendiyên zayendî, ji sedemên girîng ên tûşbûna ciwanan bi nexweşiya Îdzê tê hesibandin. Weke em asta kesên bêkar, xizanî û belengaziya berfireh, feqra çandî, bêmeraqiya di nava ciwanan de û... zêdeyî vî nexweşiyê di Îranê de bikin, wê demê xuya dibe ku hewce ye tirsa micid a tûşbûn bi nexweşiya Îdzê û rêyên tûşbûn bi vî vîrûsê, ji xelkê re were gotin û xelk ji van pirsan werin agehdarkirin.

Komara Îslamî a Îranê ne tenê di çarçoveya pêşîgirtin ji belavbûna nexweşiya Îdzê de tu pêngavek ne avêtiye, belku hinek caran – ku mînakên wan di Kurdistanê de gellek in – bi belavkirina nexweşiya “HIV”yê di civakê de hewlê dide civakê ji nav bibe.

Veguhastin û akincîkirina çendîn malbatên tûşbûyî bi nexweşiya Îdzê li bajarê Ciwanroyê dibe weke beşek ji terhên dewletî ên birêveçûyî di Îranê de were hesibandin. Encama vê pirosesê cinayet li dijî mirovahiyê ye.

Cinayet li dijî mirovahiyê bi awayekî giştî kar û kiryarên dewletî ne ku di çarçoveya ji navbirina hejmarek ji xelkên xwediyê taybetmendiyên wekhev in  ku xwediyê du xalên eşkerec û cudabûyî ên bigehîn di cinayetên şer de ye. Di dema aştiyê de jî egera bikaranîna vê terhê li dijî hevwelatiyên vî welatî heye. Niha  li gor vê yekê, ev kiryara rejîma desthilatdar bi ser Îranê di çarçoveya akincîkirina çendîn malbatên tûşbûyî bi vîrûsa Îdzê li bajarê Ciwanroyê cinayet li dijî mirovahiyê nahê hejmartin, nirxandin.

Berbirûbûn tevî siyaseta gemar û nemirovî a belavkirina “HIV”yê ji aliyê rejîma Komara Îslamî di nava xelkê Îranê de, hewcehî bi eşkerekirina siyasetên rejîma han û belavkirina zaniyariyên derheq çawaniya pêşîgirtin ji tûşbûn bi nexweşiya Îdzê heye.

Binkeya Gehandina Zanyariyên derheq “HIV”yê, li berçavgirtina xalên jêrîn derheq parastina mirovan ji nexweşiya Îdzê bi hewce dizane:

Emegnasbûna mirovan bi hevjînên xwe û pêbendbûn bi pirensîpên sincî. Xwe parastin ji kişandina her cure madeyên bêhişker bi taybetî curê derzî lêxistinê. Mifahwernegirtin ji ampûl(derzî) û tîxên bikarhatî. Dehn û balkişandina li dema mifahwergirtin ji derzî yan her alavekê bona xwînê. Ravêjkarîkirin tevî kesên pispor bona jordebirina asta zanyariyên xwe li dema hebûna riftarên ciyê tirsê.