Îsmaîl Beşîkçî

Li bajarên kurdan ên mîna Bidlîs, Agirî, Batman, Diyarbekir, Ruha, Wan û Mûşê kuştinên ku wek kuştinên namûsê, wek kuştinên edetan tên binavkirin, çê dibin. Ev kuştinên hanê di encama koçberiyê de êdî li bajarên wekî Stenbol, Adena, Antalya, Mêrsîn, Îzmîr û Sakaryayê jî çê dibin. Li van deveran têgeha namûsê di ser bedena jinê û zayendiyê re tê nasandin. Namûs di ser beden û zayendiya jinê re tê fêmkirin. Di

nav malbatê de jinên ciwan yan jî keçên 15-20 salî li gundan yan jî li navçeyan ger bi awayekî nehînî ligel mêrekî di nav peywendiyê de be û ev peywendî ji layê malbatê ve bête bihîstin, hingê malbat vê yekî herwekî “namûsa me herimî, divêt bê paqijkirin…” têdigihê, wisa fêm dike. Dibe ku ev peywendî bi zora mêrî jî çê bûbe. Aşkera bûyîna peywendiyê jî, pirranî bi hemîlebûnê re derdikeve meydanê. Malbat, ji ber ku leke li şerefa malbatê daye, hingê di vî warî de biryara kuştina keçikê didin û vî karî jî yan bi destê birayê piçûk yê jinê/keçikê, ger birayekî wisa nîn be, bi destê birayê mezin yan jî pismamekî wê didin kirin. Mezintirîn tundreviya li hemberî jinê bi vî awayî tê pêkanîn. Herwisa, ev jî tê zanîn, ew malbatên ku karên wisa dikin, di nav civakê de qedrê wan zêdetir dibe.

Televîzyon, rojname û radyo dema ku nûçeyên bi vî rengî belav dikin bal dikşînin ser meclisa malbatê: “Meclisa malbatê civiya. Bona paqijkirina vê lekeya li ser malbatê û bona parastina şerefa malbatê biryar hatiye dayîn ku ew jin yan jî keça ku di nav peywendiyên nehînî de ye, bête kuştin.”

Li gund yan jî li navçeyê ger destê mêrekî li porê keçek yan jî jinekê bikeve, ev yek dibe meseleya namûsê. Bûyereka wisa dikare bibe destpêka şerekî xwînî. Aliyekî vê diyardeyê ev e. Lêbelê aliyekî din yê diyardeyê jî heye, ku tê zanîn, lê behsa wê nayê kirin, diveşêrin. Her kes pê dizane lê ji nedîtî ve tê. Di vê gotarê de ez ê hewl bidime xwe da ku pîçek bal bikşînim ser vê yekê.

Di herêma kurdan de ji sala 1984an û vir de, ev serê 25 salan e şer heye. Hêzên asayîşê her tim li gundan, li navçeyan operasyonan dikin. Carînan, jin û mêr û ciwan û pîr, giş bi hev re bi komelî têne girtin. Kesên ku têne grtin, carînan bi zincîran bi hev ve têne girêdan û wan dibin polîsxane yan jî meqerên leşkerî. Li van deran, hêzên asayîşê, jinên ciwan ji yên pîr cihê dikin û wan li cihekî din girtî ddihêlin. Di lêpirsînê de ligel îşkenceyê tecawuz (destdirêjiya namûsa jinê) jî heye. Di vê prosesê de korucî (cehş), endamên JİTEMê, tîmên taybet (quwetî xas), cendirme, polîs û leşker bi darê zorê namûsa jinan diherimînin. Mêrên ku hatine girtin, ango bav û bira û mam û hwd. hay ji rewşê hene. Lêbelê li hemberî tiştên bûyî bêdeng in. Ji nedîtî ve tên, her wekî ku tiştek wisa çê nebûye. Ew meclisa malbatê ku li gund, li navçeyê ji ber peywendiyeka li derveyî edetan dikare derbareyê jinan de, derbareya keçan de biryara kuştinê bide, lêbelê li hemberî wê herimandina namûsê ku li meqera leşkerî ji layê hêzên asayîşê ve çê bûye, bêdeng dimîne. Ger destdirêjiyeka wisa ji layê hêzên asayîşê ve çê bûbe, ji nedîtî ve tên, her wekî ku tiştekî wisa çê nebûye. Ger li gund, li navçeyê, li bajêr ev peywendî bi yekî ji gelê wan re çê bûbe, hingê dibêjin “namûsa me herimî, tenê kuştin dikare viya paqij bike”, lêbelê ger ev destdirêjî ji layê endamekî hêzên asayîşê ve bête kirin, hingê nabe mesele. Ew mêrê ku dibêje namûsa me herimî û bi xwînsarî gule berdide xwîşka xwe, qet bala xwe nade ser pêvajoyeka wisa, li ser vê yekê nafikire. Diyardeya namûsê çawa ku li gorî cih û zemanê ku bûyer rû daye diguhere, herwisa, li gorî nasname û pîşeya mêrî jî diguhere. Divêt ev peywendî, ev têgihaştin bi têgehên antropolojiyê bêyne fêmkirin, bêne têgihaştin û rexnekirin.

Meclisa malbatê saziyeka pîrîmîtîv e. Wekî mînak, di warê rêvebirina debara malbatê de, di warê kirîn û firotinê, yan jî bo kirê dayîna milk de biryareka meclisa malbatê tune ye. Bona biryarên ekonomîkî ti pêwîstiyek bi meclisa malbatê nîn e. Derbareyê arîşeyeka aboriyê de nayê gotin ku “malbat civiya û biryareka wisa girt” û hwd. Wezîfeya meclisa malbatê tenê ew e ku derbareyê jin yan jî keçekê de bi mebesta ku li derveyî edet, dab û nêrîtan peywendî bi yekî re daniye biryara kuştinê bide… Ji bilî viya tu roleka wê nîn e. Dema ku çapemenî dibêje “meclisa malbatê civiya”, “meclisa malbatê biryar da” hingê ev yek ji bilî ku vê meclisê zinde bihêle, ne ti tiştekî din e. Ger mesele were ser pirsa kurd, hingê ev saziyên kovî yên wisa ji layê dewlet û hukûmetê ve, ji layê çapemeniyê ve berevaniya wan tê kirin, wan teşwîq dikin. Statu didin van saziyên kovî, wan geş dikin, pêşde dibin. Û bi vî awayî dikin ku ev sazî xwe birêxistin bikin, mayînde bibin. Wekî mînak, di zivistana sala 1990’î de hindek serekên korucuyan (cehşan) bo Anqereyê hatibûn vexwendin. Ligel wezîrê navxweyî û serekwezîr û serokkomarî hevdîtinan çê kiribûn. Wê demê jî çapemeniyê wisa nûçe belav kiribûn: “Serekê eşîra Batûwan …, serekê eşîra Tayan …, serekê eşîra Jirkî …, serekê eşîra Mexmûran … li Anqereyê ne. Ev serekên eşîran ku li ser vexwendinê hatine Anqereyê …” Li televîzyonan bi tevî dîmenên wan ve bername hatibûn çêkirin. Bi vî awayî dezgayê eşîretiye hatibûn zindekirin, hatibin parastin û geşkirin, hewl dabûn xwe da ku statu bidin van dezgayan. Di proseya berxwedanê de bi destê polîtîkaya dewletê eşîret wekî dezgayek hatibûn rêxistinkirin. Lêbelê ji layê din ve serokwezîr Bülent Ecevitî di dema serokwezîrtiya xwe de destûr nedabû şaredarên HADEP’î da ku werin pirsgirêkên xwe rabigihînin wî. Ecevitî bi mebesta ku “ew xwe ji rêxistina terorê dûr nagrin” jî van nedabû wan.

Ez dixwazim bibêjim ku çapemenî têgeha meclisa malbatê derdixîne pêş, hewl dide xwe da ku statuyekê bide vê dezgeya prîmîtîv, bi baldarî dixwaze vê diyardeyê bike saziyekê. Gelo ev meclisa malbatê dikare biryarek wekî “di girtinên komelê de em naxwazin jinên ciwan li cihekî din girtî bimînin, wan ji komelê veqetînin û bibin cihekî din, em qebûl nakin ku ew li cihekî din girtî bimînin…” bigrin? Dikare biryarek wek “em ê jinên xwe nespêrin bextê wan…” bigre? Nikare wisa bike. Lêbelê di bûyerekê ku li gund yan jî li navçeyê rû daye, dikare tundtirîn zorbaziyê li jinan bike, qet texsîr nake ku girantirîn cezayê ango cezaya kuştinê pêk bîne. Di têgihîna namûsê de, di têgihîna “namûsa me herimî” de, li gorî cih û zemanê wê, li gorî nasname û pîşeya mêrî cihêtiyên mezin nîşan dide. Divêt meriv bi teferuat li ser sedemên vê yekê raweste. Herwisa, di vira de şaşîtiyek jî heye. Gelo divê meriv li ku derê li vê şaşîtiyê bigere? Gelo divê meriv di nav edetên civakî de li vê şaşîtiyê bigere yan di wê texrîbata ruhî de ku di encama mekanîzmayên zordariyê yên hêzên ku bi awayekî hevpar kurdan xistine bin kontrolê pêk hatiye de bigere?

Kurd civakeka wisa ne ku nikarin xwe bi rê ve bibin, rê nayê dayîn ku ew xwe bi rê ve bibin. Kurd û welatê wan Kurdistan hatine cihêkirin, parçekirin û parvekirin… Di navîna Rojhilata Navîn de 40 milyon kurd bêstatu ne. Hêzên ku bi awayekî hevpar kurdan îdare dikin, gelek xirab îdare dikin. Di vê îdarekirinê de heq û huqûq tune ye; pelaxtin heye, piçûkxistin heye. Li cîhanê ti miletekî din yê ewqas mezin û bê statu nîn e. Helbet em hay ji pêşveçûnên ku li derdora Dewleta Federe ya Kurd ku li Kurdistana Başur çê dibin hene. Herwisa, ev jî têye zanîn ku ev yek piştî çendîn berxwedaneka dûr û dirêj û dijwariyan de çê bûye. Ew hewldanên xwe îdarekirinê ku li parçeyên din yên Kurdistanê rû didin, ji layê hêzên ku bi awayekî hevpar kurdan îdare dikin ve têne fetisandin. Ger bêhtirî sed salan ev proses li dar be, hingê dibe sedem ku di warê edetên civakî û tenduristiya ruhî de gelek xirabûn derkevin meydanê. Psîkolojiya/derûniya kesan, ya civakê xira dibe. Civak û kes êdî ji xwe dûr dikevin, dikevin nav prosesa tevlîbûna wê kultura ku li ser wan hatiye sepandin/empozekirin. Ger ev proses demeka dirêj dewam bike, dibe ku ev yek êdî bikeve nav DNAya meriv û civakan. Ewên ku dikanin li hemberî gelê xwe gelek tund bin lêbelê li hemberî hêzên dagîrker, li hemberî kesên ji wan hêzdartir fis dibin. Ev reftariyên berovajiyê hev, ku di meseleya namûsê de derdikevin meydanê, di wateya rizandinê de ne. Dema ku civaka kurd, nirxên kurdan bi vî awayî di bin fişardinê de bin, hingê psîkolojiya wan jî xira dibe, rizandineka wisa derdikeve meydanê.

Gelo riya rizgarbûna ji van peywendiyên lanetî, riya rizgarbûna ji vê prosesa lanetî û xwe dirêjî azadiyê kirinê, çi ye? Beriya her tiştî gelek girîng e ku divêt meriv hay ji vê prosesê hebe, ji van peywendiyan agahdar be. Ew kesên ku hay ji vê prosesê bibin, gelek aşkera ye ku dê bi nirxên xwe re bijîn, dê xwedîtiyê li nirxên xwe bikin, dê van nirxan geştir bikin, dê nirxên ku li ser wan hetine sepandin/empozekirin red bikin, her ku biçe dê vegerin ser reseniya/orîjînalîteya xwe. Piştî ku meriv bibe ‘xwe’, hingê gelek hêsan e ku meriv bigihê mafê xwe, qet nebe di fiîliyatê de meriv dê bibe xwediyê mafên xwe. Ev prosesa lanetî, ev peywendiyên lanetî tenê dikanin bi vê yekê bişkên

Wergêr: Roşan Lezgîn

Zarathustra News & Peyamaazadi