Mihemed Mîlanî

W: Hemîd Muxtarî

Mafên mirovan, bi zindî ji dayîkbûna her mirovekê dest pê dike û bi mirina wî/wê bi dawî têbe. Her mirovek ku ji dayîk dibe û tê ser rûyê dinê, xwediyê mafên medenî, siyasî û civakî ye. Helbet mafên han bi awayekî rêzokî bi hevre girêdayî ne û bêy hebûna ewlehî û tenahiyê pêk nahên.
Ev mafên han pêk tên ji:
A) Mafên Medenî
Mafên medenî(sivîl) bi mafên takekesî di yasayê de tê gotin. Ev maf hindek îmtiyazan bi xwe ve digire ku îro rojê ji aliyê piraniya me ve hatine pejirandin, lê bidestveanîna wan demeke dirêj dixwaze. Mafên sivîl yanî eva ku her kesek bikare bi dilê xwe di her ciyekê ku hilbibijêre bijî, di warê ol û bîr û raderbirînê de azad û serbest be, mafê xwedîtiya taybetî hebe û xwediyê mafên wekhev li hember yasayê de be. Lê mixabin heya niha ev mafê rewa di Îranê de nehatiye birêvebirin. Heta di hindek cihan de yan baştir e em bibêjin di zaf herêmên Îranê de, bi terzeke nemirovane û dûr ji yasayên navneteweyî tê binpêkirin, bi xasmanî derheq mafê jinan, rejîma Îranê tu rêzekê jê re nagire û herçend ku pir caran jî ji aliyê saziyên navneteweyî û mafên mirovan ve derheq vê çendê hatiye mehkûmkirin û hişyarî jêre hatiye dan, lê ev yeka ne tenê nebûye sebebê li berçavgirtina mafên mirovan ji aliyê rejîma Îranê ve, belku kiryarên han bi awayekî berfirehtir û bi eşkere û nepenî ji aliyê karbidestên rejîmê ve tê birêvebirin.
B) Mafên Siyasî
Cura duyemîn a mafên hevwelatîbûnê, mafên siyasî ne, bi xasmanî mafê beşdarîkirin di hilbijartin û xwe berendamkirin di hilbijartinan de. Mafên han jî bi rihetî bidestve nehatine, jin neçar mane mideheke zaf bendewar bimînin û ev mafe heya astekê di encama xebata bizavên jinan û heya asteke demdirêj jî di encama beşdariya jinan di aboriya fermî li dema şerê Îran û Îraqê û herwiha mehkûmbûna rejîma Îranê derheq mijara han li hember qewl û sozên xwe ji bo ew sazî û rêxistinên navneteweyî misoger bûne.
C) Mafên Civakî
Cura sêyemîn ya mafên hevwelatîbûnê, mafên civakî ne. Mafên han tê wateya rihetiya aborî û ewlehiya civakî bo tev xelkê di civakê de. Mafên civakî yanî hebûna îmkanatên saxlemî, dabînkirina hewcedariyên jiyanê li dema bêkariyê û diyarîkirina astê heqdestê. Bi gotineke din, mafên civakî pêwendî bi xizmetkirinên rihetiyê di civakê de heye. Herçiqas ku di pir herêmên Îranê de berî dabînbûna mafên yasayî û civakî, îmkanatên cur bi cur ên rihetiyê hatibûne dabînkirin, lê li gor mafên civakî û ewlehiya jinan di civakê de, siyasetên paremayî û qirêj tên domkirin û mafên wan bi eşkere ketine tirsê. Mafên civakî, mafên herî dawî bûn ku pêk hatin. Sedema vê çendê eva ye ku gihîştina bi mafên medenî û bi taybet mafên siyasî di rastî de bingeha xebat bona bidestveanîna mafên civakî ye ku tê wateya heysiyeta zatî û ewlehiya canî. Gelo bidestveanîna vê yekê di çarçoveya desthilatdariya rejîma niha ya Îranê de tê dîtin?!
Divêt were gotin ku di rastî de ev yeka di rejîma Îslamî a Îranê de tenê weke dirûşmekê ye li ser rûpelên yasaya bingehîn a rejîmê û bi awayekî piratîkî qet nehatiye û nahê cîbicîkirin. Rejîma Îranê demeke dirêj e ku biryara mehkûmkirinê li ser jinan daye sepandin û biryarên weke zîndanê bi armanca perwerdekirina jinan û guhertina riftara wan derheq xwestekên Melayan der dixin yan bi sûça neparastina li xwekirinê li gor ola Îslamê tên mehkûmkirin. Li vir pirsek tê holê, Erê gelo çawaniya lixwekirinê yan girêdana desmalan e ku ewlehî û dîspilîn û yasayê dixe tirsê û divêt weke sûça resmî were nasandin û sûçbar bi vî terzî bên cezakirin, yan terorên di nava şeqaman ên çend salên borî di bajarê Tehranê de ji aliyê “Besîc” û “Pasdar”an?!
Yan belavkirina goştê pîs yê heywanan di nava xelkê de ji aliyê rejîmê ku bûye sebebê peydabûna nexweşiyên bêçareserî di civakê de, yan cezadana xwendekaran di 18.04.1378’an, de tenê bi sûça dana dirûşmên gel serdestiyê û avêtina kevçikan ji qada sêyem a xewgehan, yan belavkirina madeyên sirker di navendên temînî û hînkirinê û tûşkirina ciwanan bi madeyên bêhişker?! Herçend ku rejîma Îranê îdeaya vê çendê dike ku li gor sozên xwe li hember saziya navneteweyî û rêxistinên din yên mafên navneteweyî li dijî girûp û bandên qaçaxa madeyên sirker xebatê dike,lê di rastî de rejîma Îranê yekemîn sebebkarê xurtbûn û berfirehbûna madeyên sirker di nava ciwanan de ye û bi destê xwe jiyana ciwanan ji wan distîne,kîjan divêt werin mahkûmkirin û cezadan?!
Erê gelo eva ne rast e ku ne wekheviya jin û mêran di civakê de gihîştiye qasê xwe û rejîm qet nikare wan riftarên xwe ên nemirovane li dor jinan veşêre û vê siyasetê bide sekinandin. Rejîma Îranê get îznê nade ku jin werin nav meydana siyasatê de û heke îzna dengdanê di hilbijartinan de dayiye wan, ne ji ber vê çendê ye ku bawerî bi mafê jinan bona dengdanê hebe, belku bona jordebirina astê dengan û mifahwergirtina xirab ji dengdana jinan li hember raya giştî a cîhanê ye. Di dawiyê de divêt bibêjim ku bidestveanîna mafên hevwelatîbûnê qet di çarçoveya rejîma Komara Îslamî a Îranê de nahên cîbicîkirin.