Arif Nadirî

 W: Hemîd Muxtarî

Madeyên sirker xwediyê dîrokeke dûr û dirêj in, bi awayekê ku li serdema desthilatdariya Someriyan (400 salan beriya zayînê) basê xaşxaşok û herwiha li nivîsarên Yûnaniyan de (800 salan berî zayînê) basê tiryakê hatiyê holê û herwiha Misrî, Çînî û leşkerên Eskenderê Meqdûnî û... jî bi kar anîne.

Lê îro rojê ji ber belavbûn û zêdebûna berfireh ya wê madeyê di piraniya welatên cîhanê û zirar û ziyanên wê ye bûye pirseke giştî û hewcehî bi helwêsteke navneteweyî  û hevdengiyeke giştî heye. Çimku her rojê zêdebarê girtina canê hezaran kesan, bi milyonan kes jî ber bi jinavçûn û mirinê dibe. Ev made bi curên weke (Tiryak, Murfîn, Beng, Çers, Heşîş, Giras, Marî Ciwana, Kokayîn û...) tê nava bazara cîhanî. Li gor rapora Rêxistina Neteweyên Yekbûyî, niha pitir ji 220 milyon kes di cîhanê de tûşî madeyên hişber bûne û hevdem di pêkhatina karên ne yasayî de xwedî bandoreke zaf e. Bi awayekî ku karnas û pisporên Ewropayî, qewimîna pitir ji %50 ji tawanan bi awayekî rasterast yan ne rasterast bi madeyên bêhişker girê didin, bi terzekê ku bikaranîna zêde ya vê madeyê, astê tawan û binpêkirina yasayê di cîhanê de jorde biriye.

Niha madeyên sirker pitir li welatên weke Efxanistan, Birme, Taylend, Amerîkaya Başûr bi taybetî Kolombiya, Pero û Bolîviya û welatên Hind, Pakistan, Turkiye û Lubnanê tê berhemanîn ku pitir bi armanca bidestveanîna qazanca aborî ye, ji ber ku di welatên ku madeyên sirker têde tên berhemanîn, astê îtiyadê li gor welatên din pir kêm e. Bi awayekî ku welatê Efxanistanê di salên borî de zêdebarê berhemanîna %78 a gişt madeyên bêhişker di cîhanê de, pêka welatên hevsînor ên xwe, bi kêmî ji vê madeyê mifahê distîne. Lê dahata wî welatî ji firotina  madeyên sirker di salê de, gihîştiye 3 milyon Dolaran. Li gor berhevdanên encamdayî, di astê cîhanî de, dahatên salane ên madeyên sirker heya sala 2015’an dê bigihîje radeya 7 tirîliyon Dolaran. anî kirîn û firotina madeyên hişber piştî firotina niftê, duyemîn bazara mezin a cîhanî bidestve aniye.

Welatê Îranê, seba hevsînorbûn tevî welatên berhemhêner ên madeyên sirker, zêdetirîn mifahê ji tiryakê distîne, bi awayekê ku di warê bikaranîna tiryakê de, xwediyê pileya yekem di cîhanê de ye û astê bikaranîna rojane a madeyên sirker di vî welatê de 3/7 ton e, ku pêka vê yekê her salê nêzîk bi 1400 ton ji madeyên sirker di Îranê de tê bikaranîn. Du salan berî niha, di vê derbarê de Rêxistina Neteweyên Yekbûyî, belavbûna madeyên bêhişker di Îranê de %2/8 ragehand û got ku welatê Îranê zêdetirîn asta kesên tûşbûyî bi madeyên hişber di cîhanê de heye ku xincî zirar û ziyanên mirovî, salê pitir ji 10 milyar tûmenan, derbeya aborî ji welatê Îranê dide. Ku  hemberî %29 a gişt dahata ne xalis a neteweyî û  1/5 hemberî wê bacê ye ku desthilat ji xelkê distîne. Herwiha li gor ew serhejmariyên ku li ber dest in, li dirêjahiya 18 salên borî de, nêzîk bi 48 hezar û 500 ton madeyên sirker hatiye nava Îranê ku tenê %12 a vî hatiye eşkerekirin û girtin û tê texmînkirin ku her salê tenê 360 ton ji vê madeyê tê eşkerekirin û dest bi ser de tê girtin. Yanî bi awayekî giştî, herdem %10 heya %15 a ew madeyên sirker ku bo nava axa Îranê tê şandin, dest bi ser de tê girtin. Heta li gor gotinên hejmarek ji karnas û pisporên vê warê, madeyên ku tên girtin, di rastî de zêdehiya madeya eslî ye, çimku kesên mutad dikarin kêmtir ji 20 deqîqeyan madeyên sirker bidestve bînin, ku ev yeka nîşaneya  zedebûna madeyên bêhişker û firotina bê asteng a vê madeyê di Îranê de ye.

Li dirêjahiya dîroka Îranê de, xebat li dijî qaçaxa madeyên sirker bi awayekî rûyekî, herdem yek ji stiratejiyên fermî ên dewletan bûye, lê di rastî de pêka ew belge û dukomêntên ber dest li dirêjayhia sedsala borî de, ev yeka ji aliyê desthilatdaran ve, herdem weke alav û emrazekê bûye bona gihîştin bi armancên aborî û civakî. Bi terzekê ku piştî gihîştina Melayan bi desthilatê, hebûna zirûfa jeopolotîk a vî welatî tevî cînarên xwe ên weke: Efxanistan û Turkiyê, bala navendên ewlehî ên rejîmê bo aliyê xwe ve rakişand. Rejîma Îranê ji aliyekê bi birêvebirina piropagendan, îdeaya xebat li dijî qaçaxa madeyên sirker dike û heta di civîna sala 2005’an a di Viyena paytexta welatê Otrîşê de, bona qerebûkirina zirar û ziyanên xwe ên li encama bikarhatin madeyên sirker, dawxaza 500 milyon dolaran ji Rêxistina Neteweyên Yekbûyî  kir. Lê  ji aliyekê din ve rastiyên heyî di civaka Îran û Kurdistanê de bervajiyê îdeayên rejîmê ne. Bi awayekê ku pêka îtirafên yek ji berpirsên Dezgeha Sîxorî ya rêjîmê, naskirî bi taqima “Seîd Îmamî”, qorixkirina alvêr (kirîn û firotin) madeyên hişber di navxwe û derveyî sînorên welat de bû, yanî beşa aborî a Wezareta Ewlekariya rejîmê dest bi ser madeyên sirker digirt û bona gihîştin bi qazancên aborî û siyasî ên xwe difirotin.

Pêka serhejmariya rejîmê bi xwe, Kurdistan li dehsalên 60 û destpêka dehsalên 70’an de di refa herêmên paqijên Îranê de bûye, lê me dît ku di heyameke kêmtir ji 5 salan de, belavkirina madeyên bêhişker weke diyardeyeke berçav û haşanekirî lê hat û roj di roj li halê xurtbûne de ye. Rejîma Îranê bi nîsbet hatina madeyên sirker bo nava axa Kurdistanê, xwediyê wê derfetê bû ku bikare ji rêya ragehandin û piropagendkirin li dijî zirar û ziyan û encamên nebaş ên madeyên sirker xelkê Kurdistanê agehdar bike, lê ewa ku îro rojê di civaka Kurdî de bo rejîma Melayan girîng e, rêkhatina Kurdistanê tevî armancên rejîmê ne. Çimku piraniya ew kesên ku di Kurdistanê de bi tonan karê bi kom yê firotina madeyên bêhişker dikin, ser bi dezgehên rejîmê ne û zêdebarê eşkerebûna wan bo xelkê, ji aliyê rejîmê ve heta tûşî asteng û cezayeke sivik jî nehatine. Herçend hindek caran herjmarek ji wan kesên ku bi kêmî madeyan difroşin, ji aliyê rejîmê ve hatine destbiserkirin û ketine nava zîndanê, lê ew jî piştî dana diraveke hazirî  weke ceza, hatine azadkirin ku bêşik cezayên han tu encameke baş lê nakeve.

Civaka kurdî, xincî ew derbeyên ruhî û hizrî ên ku di encama bêhurmetîkirin bi nasnameya neteweyî de jê ketiye, tevî kirîzên weke bêhêvîtî, xizanî, bêkarî, fehşa û... berbirû ye. Ji aliyekî din ve siyasetên du curî ên rejîmê bi nîsbet xebat li dijî madeyên sirker bûye sebebê xurtbûn û berfirehbûna zêdetir a kirîz han û xwast û vîna cîhanî, bona pêşîgirtin ji diyardeyên han ku li encama siyasetên rejîma Îranê de hatiye afirandin, bêdeng e. Her niha di gişt kûçe û kolanên Kurdistanê de, hemû cure madeyên sirker bi rihetî dest dikeve. Ji aliyê din ve, rejîma Îranê bi hemû hêza xwe asteng û pirsgirêkan li ser rêya saziyên ne dewletî (NGO) û navendên xelkî ên pêşîgirtin ji bikaranîna madeyên sirker pêk tîne û li hember kar û çalakiyên wan herdem hêcet û mihaneyan tîne û her di vê derheqê de zaf kes ku endamên wan saziyan bûn û gel ji encamên xirab ên wan madeyan agehdar dikirin, ji aliyê dezgehên ewlekarî ên rejîmê ve hatine binçavkirin û pêşî ji domandina kar û xebata wan hatiye girtin. Zaf caran rejîma Îranê kesayetiyên siyasî ên parêzgeha Belûçistanê  li bin navê xebal li dijî qaçaxa madeyên sirker îdam kirine, da ku bi vî terzî neyarên xwe ên siyasî ji nav bibe. Herwiha belavbûna madeyên sirker di nava binkeyên leşkerî û zîdanên rejîmê de  nahê haşakirin û heta pir caran berpirsên rejîme bi xwe basa vê yekê kirine. Îro rojê zîndanên bajarên Kurdistanê ji wan ciyên herî bixof in ku madeyên sirker bi rihetî tê de dest dikeve. Madeyên han bi nirxeke pir kêm û heta hindek caran bi belaş dikeve destê ciwan, kesên biçavkirî û girtiyan, bi taybetî li bajarên Kurdistanê de ku girtiyên siyasî û kesên tûşbûyî bi madeyên sirker  di yek cî de tên zîndanîkirin û eva yek ji armancên rejîmê ye. Madeyên hişber ku demekê tenê ji aliyê kesên temenjor bona çareserkirina êş û azarên cendekî dihate bikaranîn, di heyamê 10 salan de gişt çîn û qatên civakê bi xwe ve tûş kir û temenê îtiyadê gihîjande bin 18 saliyê de û zaf in ew malbatên ku bi hev re tûşî vê madeyê bûne û ji hemûyan dilêştir, tûşbûna xwendkar, şagirdên xwendingehan, keç û jinên Kurdistanê bi van madeyên sirker e. Bi awayekî ku îro rojê heta di xwendingeh, fêrgeh û heta navendên çandî û werzişî jî madeyên sirker bi azadî tên firotin. Ji aliyekê din ve bandên mafiyayî ên rejîmê xincî Kurdistana Îranê, herêmên Kurdistana Başûr jî xistiye tirsê û di salên borî de rêjeyeke berçav a madeyên sirker şandiye Kurdistanê, bi rengekê ku cîpêyê vê diyardeya biyom û bitirs bi nîsbet salên borî di Kurdistanê de xuya dike. Herwiha sened û belgeyek ku çend mehan berî niha belav bû, vê çendê nîşan dide ku rejîma Îranê  gef ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê xwaribû û gotiye ku heke Hikûmeta Herêmê îznê bide ku vexwarinên alkolî werin Îranê, ew jî dê madeyên bêhişker û Ensar El Îslamê bişîne Kurdistanê. Bi baldan bi rastiyên berdest û berjewendiyên siyasî û ne mirovî ên rejîma Komara Îslamî a Îranê, ev yeka bi başî rohn dibe ku rejîma Îranê ne tenê amade nine ku pêşî ji xurtbûn û berfirehbûna madeyên sirker di Kurdistanê de bigire, belku ji vê yekê weke alavekê bona pêşvebirina armanc û siyasetên xwe û  berevanîkirin tevî hizrên neteweyî ên neteweyên Îranê, bi taybetî neteweya Kurd di Kurdistana Îran û Kurdistana Îraqê de û  hewiha bona pêkanîna zext û givaşan bo ser welatên Ewropayî li hember kiryarên xwe de bi kar tîne.

 Lewra hewce ye ku gişt partî û saziyên ne dewletî (NGO)ên çalak di meydana xebat li dijî madeyên sirker û îtiyadê de, zedebarê eşkerekirina siyasetên du curî ên rejîma Îranê li hember diyardeya qaçaxa madeyên sirker, xelkê ji encamên xirab û bitirsên vê diyardeyê agehdar bikin. Di vê derbarê de xincî kanalên esmanî û ragihandinên giştî, hewce ye di hundirê welat de jî piştevaniyeke tewaw a madî û menewî ji tev saziyên ne dewletî ên berlêgirtin ji madeyên sirker bê kirin.