Amadekar û wergerandin: Mecîd Heqî
Wergerandin bo Kurmancî: Selîm Zencîrî
Profesor Mihemed Yûnis, wergirê Xelata Nobel ya Aştiyê, dijî hejarî û destvekirîtiya dewlemendan bo hevkariya xizan û belengazan e. Ew li ser vê baweriyê ye ku bazara azad û sermayeyê divêt xwediyê armancên civakî jî bibin. Mihemed Yûnis, 88 salî û pirofesorê aboriyê ye. Dema ku di sala 1983’ande

Banka “Grameen”  li Bengiladîşê ava kir, li bervara avabûna wê heya niha pitir ji 7 milyon kes ji xelkê herî xizan û jar yên cîhanê qer û wamên biçûk ji banka navhatî wergirtine û jiyana xwe pêre borandine.
Wam û qerên biçûk (maykro kirêdît) yên Bankeya Giramînê bo kesên destkurt û xizan kêmtir ji 100 Dolaran dest pê dike. Qerdarên herî zêde yên Giramînê jin pêk tînin û vê wamê bona bazerganiyên biçûk û destpêkirina jiyana aborî ya serbixwe distînin û di vê rêyê de ne tenê ji xizanî û destkurtiyê rizgar dibin, belkî pêwîstiya rêzgirtinê jî bidest dixin.
Qerên Giramînê gelek bi sûd in û nêzîk bi 99 ji sedê ya qerdaran, qerên xwe dîsan wedigerînin. Yûnês di vê derheqê de dibêje çimku xelkê hejar baş dizanin ku ger qerên xwe nedin, carek din nikarin daxwaza wamê bikin. Konsepta qerên kêm di zêdetir ji sed welatan de û yek ji wan di Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de belav bûye. Armanca Yûnis ji navbirina xizanî û hejarî di vê sed salê de ye û bona gihîştin bi vê armancê jî cehd û xebatê dike.
Ji nav birina xizanî û hejarî û pêkanîna rewşeke jêhatî ya jiyanê bo Kurdan di Rojhilata Kurdistanê de armanca pêşerojê ya Partiya Demokrat ya Kurdistana Îranê ye, ku di dirûşma Sosyalîzma Demokratîk de reng vedide. Ji ber vê çendê nasîna bîr û baweriya wergirê vê Xelata Nobel ya Aştiyê, armanca partiyê ji xebat bo nehêlana hejarî li Kurdistana Îranê rohntir dike:

Erê gelo bi rastî we bawerî bi vê heye ku xizanî dê ji nav biçe, yan xebat li dijî xizaniyê tenê “engîze”ya gihîştin bi vê armancê ye?
Xizanî tiştek nîn e ku ji aliyê hejaran ve pêkhatibe. Hejarî berhema sîstema hakim bi ser civakê ye. Yek ji nimûnên baş ramana asayişa civakî di wî welatî (Bengiladîş) de ye. Sîstema tenahiya civakî cehdê dike ku li cihê jinavbirina xizaniyê, wê di cihê xwe de bihêle. Divêt armanca me avakirina mûzeya belengaziyê be, heta ku zarokên me seredana wê bikin û bizanin ku hejarî çawa bûye.
Gelo Banka Giramînê hêsankariyan bo zehmetî û dijwariyên jiyanê dike yan jî bi rastî jiyanê diguherîne?
Em di jîngehekê de ne ku ji sedî sed a zarokên wan kesên ku qer ji Giramînê wergirtine, dixwîne. Ew ne tenê xwendekar in, ji ber ku hejmarek zaf ji wan xwendina bilind diborînin û diçine zanîngehan. Gelek ji wan dibine şareza, bizîşk û endazyar. Ew xort û keçên qerdarên nexwendewar in ... lewra nifşeke bi tevahî cuda di vê derheqê de heye.
Çima tu li ser vê bawerê yî ku hitbar wergirtina bankê mafê serekê yê mirov e?
Ji mafên sereke yên mirov, mafê destgihîştin bi xwarinê, xizmetên saxlemiyê, xwarin, mafê kar û ... ye. Kê mafê min bo xwarinê misoger dike? Çi kesek wî mafî diparêze? Gelo ew dewleta min e? ... na! Di rastî de eva welatî ne ku divêt mafên xwe biparêzin. Mafê qerwergirtinê an ku mafê xwe şixulandin (xwe li ser kar damezirandin). Hitbarwergirtin bi vê wateyê ye ku ez dikarim ji wî pareyî bo anîne hola rewş û derfeta karkirinê bi xwe mifahê bistînim... ger hemû tişteke din jî têk biçe, wê gavê ez dikarim berrika xwe di nav avê de derxînim.
Çima Meykro Kirêdît di Amerîkayê de sînordar in?
Pêtir ji 70 pirogramên Maykro Kirêdîtê di Amerîkayê de hene. Ceribîn û ezmûna hevpar ku bi wan pirograman re heye, eva ye ku dirêjheyam ninin. Ew nikarin xerca xwe derxînin. Tesîr û bandoreke baş li ser jiyana xelkê heye. Rewşa vegerandina qeran baş e, sedema wê? Miaşê karmendan di wî welatî de gelek zaf e (li jor e). Asta bazerganiyê di wî welatî de gelek li xwarê ye. Li Bengiladîşê miaşê mehane yê karmendan ewqas di xwarê (jêrê) de ye ku em dikarin hemû karekê bikin.
Prosesa cîhanîbûnê di çi rewşekê de ye?
Prosesa Globalîzasyonê bi xelkê hejar ve bi başî pêş nakeve ... gelek caran cîhanîbûn weke şahrêyeke 20 alî (hêlî) ye li dora cîhanê. Lê pirs û girifta sereke bûna barkêşên mezin (tirêlî) li Amerîkayê ye ku her hemû 20 hêlan dagir dikin.
Tu hêlek bo birinchilgirên Bengiladîşê namîne. Ku wisa ye ger eva rast be, çima em nabine xwediyê yasaya hat û çûnê? Çima yasayek tune ku bibêje ev hêl(rê)ane bo erebaneyên birinchilgir hatine diyarîkirin? Ev hêle ji bo tirimbêlên mezin (barkêş)e... niha tirimbêlên mezin hemû hêlan dagîr dikin. Lewra me hewcehî bi yasaya hat û çûnê heye. Îro rojê di Globalîzasyonê de tu yasayên hat û çûnê nîn in. Eva rewşeke anarşîstî ye. Ji ber vê ye ku xelkê hejar û xizan ditirsin.
Hûn dibêjin ku divêt karkeran jî weke sermayeyê, azadiya bezandina sînoran hebin. Gelo bi li berçavgirtina rewşa niha ya koçberî û mişextiyê daxwaza han rast e?
Belê, ev xwasteke piratîk û kiryarî ye. Eva ne tê vê wateyê ku her roja yekem hemû kes dê bihên bo sînor. Dikare sînor hêdî hêdî werin vekirin. Hin kesên bêhêvî cehdê dikin bi awayeke neyasayî ji bo xwe derbaskirin ji sînoran li behrê bidin. Lê xwasta giştî bo xwe ji behrêdan dê kêm bibe û rîska xwe xendiqandinê dê kêmtir bibe, çimku şanseke bêtirs (xweş) bo hat û çûyîna di nav sînoran de heye. Ger hemû welat hêza kar werbigirin, gelek rê ji me re tên vekirin. Bi vî rengî jî zext û givaşa li ser welatekê jî kêm dibe.
Hûn rexneyê ji banka cîhanî bo pirograma xebat li dijî hejariyê digrin. Hûn li ser biîsrarbûna serokê banka cîhanî, birêz Pawil Volfotêz li ser xebata li dijî xizanî û belengaziyê çawa difikirin?
Em hemû li xebata dijî fisadê (gendeliyê) de piştevaniyê dikin. Lê çima xizanî? Ger ez serokê Banka Cîhanî bûma û min wam ji welatekê re bo avadaniyê bo mînak Bengiladîşê re daba, min dê dewletê re gotiba ku: Belê em dê qer bidin we bona avakirina pirekê, lê divêt ev pire xwediyên wê xelkê hejar bin. ... Bi vî awayî eva dibe bi şîrketeke taybetî ku mifah û qazanca wê diçe pexela xelkê hejar û ew dê bi vê qazancê sermayegozariyê bikin û dê pirek din jî pê avedan bikin.
Xelata Nobelê çi wateyek bo banka Giramînê heye?
Eva teqînek mezin e li balkişandin û derketinê. Karek din ku xelata nobelê kiriye nîşandana pêwendiyên navbera aştiya cîhanî û hejariyê ye. Xizanî tirsek mezin li dijî aştiya cîhanî ye. Xelata Nobel ya Aştiyê ev rastiye ye û cihê belengaz û feqîran (derheq aştiya cîhanî) bi başî nîşan daye. Xelatderan ev pêwendî û rastiye dane selimandin... Hejarî metirsî ye li ser aştiya cîhanê.