|
Enstîtoya Kurdî
li Stenbolê çê kir. Niha jî kerem bikin em û hûn bi hevre vê hevpeyvînê
bixwînin:
Samî Tan kî
ye?
Ez dikarim van
tiştan bibêjim. Ez di sala 1965'an de li bajarê Semsûrê, navçeya Kolikê, gundê
Axçeliyê hatime dinyayê, min xwendina xwe ya seretayî, navincî û amadehî li
bajarê Mêrsînê biriye sêrî, li Beşa Dîrokê ya Zanîngeha Bogazîçî ya Stenbolê
dest bi xwendina zanîngehê kiriye, lê min xwendina xwe nebiriye sêrî. Di sala
1993'yan de min li Rojnameya Welat dest bi xebatê kiriye, min li saziyên mîna
Ozgur Ulke, Welatê Me, Azadiya Welat, Beşa Kurdî ya ajansa nûçeyan DÎHA'yê xebat
kiriye.
Ji sala
1997'an vir de min bi awayekî çalak di nav xebatên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
de jî cih girtiye. Hin caran wekî endam, pirî caran jî wekî endamê senatoyê min
xebat kiriye, her wiha di kovara Enstîtuyê Zendê jî gotar û wergerên min hatine
weşandin. Ji bilî wê ez yek ji avakarên Komeleya Nivîskarên Kurd a li Amedê me.
Ez di rojnameya Azadiya Welat de hê jî hefteyê carekê dinivîsim, her wiha di
kovar û malperên têvel de jî nivîsên min derdiçin.
Min ji sala
1997'an heta sala 2004'an wekî gerînende û koordînatorê Azadiya Welat xebat kir
û tê de sergotar nivîsand. Yekemîn berhema min a li ser ziman "Waneyên Rêzimanê
Kurmancî" di sala 2000'î de hate weşandin. Duyemîn pirtûka min ji gotarên min ên
pêkenînî pêk dihat, di sala 2003'yan de hate çapkirin. Navê wê "Şer giran e, ne
karê henekan e", min bi nasnavê Beranê Enîbeş nivîsandiye. Ji bilî wê min ligel
Hasan Kaya, Zana Farqînî namilkeyek bo danasîna zimanê kurdî nivîsandiye, her
wiha tevî Maşallah Dekak jî min namilkeyek li ser nûçegihaniya kurdî nivîsandiye.
Ji bilî van min desteya amadekar a Rojên Wêjeyê li Diyarbekirê û konferansên
ziman ên salên 2003, 2004 û 2006'an de cih girtiye. Pirtûka encamê ya Konferansa
Zimên a sala 2004'an ji hêla min ve hatiye amadekirin. Duyemîn berhema min a li
ser zimên di sala 2005'an de ji nav weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê derket.
Navê wê "Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî" ye. Ev du sal in, ez di
Ensîtuya Kurdî ya Stenbolê de dixebitim. Ji avrêla sala 2005'an vir de jî
serokatiya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê dikim. Her wiha ez yek ji koordînatorên
TZPKurdî me.
Kekê Samî ji kerema
xwe di destpêkê de ez dixwazim ku hûn hinek der heqê dîroka zimanê kurdî ji bo
me biaxivin.
- Mixabin li ser
dîroka dûr a zimanê kurdî tu agahî û belgeyên zêde li ber destan nîn in. Ji ber
ku welatê kurdan tim bûye warê şer û pevçûnên hêzên dagirker, belgeyên heyî
hatine şewitandin, hinek belge jî di bin axê de ne, lê arkeologên me û derfetên
arkeolojiyê nîn in ku wan derxin holê. Belgeya herî kevn helbesteke ku ji
sedsala 7’an maye, ew jî qala wêrankariya artêşên îslamê dike û bi zaravayê
hewramî ye.
Helbesta ku dibêje;
Hozmizgan riman,
atiran kujan
Wêşan şardewe gewrey
gewrekan
Zorker ereb kerdine
Xapûr
Ginaw Paleyî heta
Şarezûr
Şin û kenîkan we dîl
beşîna
Mêrd azar tilî we
rûy hiwêna
Rewişt zertuştir e
manewe bêdes
Bezêka nêka Hormiz
we hêwiç kes
Li gorî pirtûka bi
navê “Elekrad fî Behdînan” a Enwer Mayî rûpala 196’an Dr. Şêrko Bilêç di
bîranînên xwe de gotiye, rojhilatnas Fliyamînof qala berdenivîsekê kiriye ku li
ser du beyt ji helbestên “Boraboz” hebûne, ew helbest ji mêjûya 330’ê berî Îsa
maye. Lê ev belge bi xwe ango berdenivîs li ber destên me nîn e. Helbesta
navborî bi kurmancî ye û bi vî rengî ye:
Xwazdî ez to bi hev
re bîn
Werdî bihîrîn kûtira
bîn
Bi hîv ra hîrîn
xurînî
Bangik dîn bi hîv ra
narînî
Li gel vê yekê jî
dîroka zimanê kurdî zêde nehatiye zelalkirin. Her wiha têkiliya di navbera
zimanê kurdî û zimanên kevn ên îranî de jî tam nehatiye zelalkirin. Bo nimûne em
rîş û koka kurdan digihînin medan, lê belê der barê zimanê medan de belge li ber
destên me nîn in. Çend peyvên ku hene, navên cihan in, di zimanên din de hatine
parastin, belgeyeke ji wî zimanî bi xwe li holê nîn e.
Niha li Kurdistanê
bi sedan, bi hezaran şikeft hene ku tê de nivîsên dîrokî hene, lê kes neçûye,
wêneyê wan nivîsan nekişandiye û ew deşîfre nekirine. Li aliyê di bin axê de
gelek tiştên dîrokî hene, lê derfetên kurdan nîn in ku xebata akeolojîk bikin û
dîroka zimanê kurdî zelal bikin.
Lê nemaze li başûrê
Kurdistanê derfetên van xebatan derketine holê. Divê zanîngehên li vî parçeyê
welêt di vî warî de kadroyan bigihînin û dest bavêjin vî warî. Her wiha li
parçeyên din ên Kurdistanê jî li gorî derfetan di vî warî de pêwîst e xebat bêne
kirin. Ligel vê yekê divê em li ser belgeyên miletên cîran; ereb, faris, tirk û
rûsan xebatên kûr bikin, da ku belgeyên dîrokî yên der barê zimanê xwe derxin
holê. Ev kar jî dikeve ser milê zanyarên kurd ên li Kurdistan û derveyî welêt.
Gelo hûn zêdebûna
zaravayên kurdî çawan dinirxînin?
-Ez bi xwe zêdebûna
zaravayan wekî astengiyekê nabînim, wekî rengînî û zengîniyekê dibînim. Lê ew
yek hin caran bi xwe re hinek arîşeyan re jî tîne û gefan li yekîtiya neteweyî
dixwe. Ji ber vê yekê divê kurd têkiliyên xwe xurt bikin, zaravayên kurdî ber bi
hev werin, qet nebe pirsgirêka jihevfêmkirinê nemîne. Her kurdê/a welatparêz ji
xwe re wekî peywir bibîne ku zaravayên din ên zimanê xwe hîn bibe. Ez bi xwe
hîerarşiya di navbera ziman û zaravayan de napejirînim. Wate, tu ziman ji
zimanekî din ne çêtir û pêşketîtir e, her wiha tu zarava jî ji yên din ne kêmtir
û bêkêrtir e. Li ber kurdan du rê hene; heke kurd yekîtiya xwe ya neteweyî xurt
bikin, danûstandinan bêyî ku sînorên dewletan li ber çavan bigirin, zêde bikin
dê yekîtiya neteweyî pêk were, zarava ber bi hev werin û bi domana demê re
zimanekî hevgirtî pêk were. Heger kurd xwe ji hev dûr bigirin, dê bi domana demê
re her zarava bibe zimanek. Di vê navê de dê hinek zarava ji navê biçin.
Çima me nekariye ku
zimanekî standard yê kurdî çêbikin? Astengî û pirsgirêk çi ne?
-Serê pêşîn divê em
bizanin ku kêşeya zimanê yekgirtî kêşeyeke sext û dijwar e. Pêkhatina zaravayan
berhema bi sedan, belkî hezar salî ye. Lewre wisa bi hêsanî ji holê ranabin. Li
aliyê din di qonaxa destpêka pêkhatina netewe-dewletan de zimanê yekgirtî bi
awayekî, nemaze jî bi zora desthilatiyê pêk dihat, lê îro mirovahî hêdî hêdî ji
vê qonaxê dûr dikeve. Êdî hebûna zarava û devokan wekî rengî û zengîniya
zimanekî tê dîtin. Li Ewropayê zimanên xwecihî ji nû ve têne zindîkirin. Lewre
bi baweriya min divê em jî lehçeyên zimanê xwe wekî dewlemendiyê bibînin, lê
hewl bidin ku wan lehçeyan nêzî hev bikin da ku pirsgirêka ji hev fêmkirinê ji
holê rabe. Ew jî bi xurtbûna danûstandina çê dibe.
Bi raya we ji bo
standadtkirina zimanê kurdî hewce ye ku çi gavek bêne avêtin?
Min bersiva vê pirsê
li jor daye, lê ez dîsa jî çend tiştan bibêjim. Serê pêşîn divê rewşenbîrên kurd
dev ji hişmendiya parçe, hoz û eşîr û hizbî berdin, yekîtiya xwe xurt bikin.
Divê berhemên kurdî li seranserê Kurdistanê bêne belavkirin. Saziyên sivîl
(komele, sendîka, yekîtiyên nivîskaran, saziyên karsazan) divê li seranserî
Kurdistanê xebatên hevpar bikin. Her wiha navgînên ragihandinê; rojname, kovar,
radyo û tv, weşanên li ser înternetê divê Kurdistanî bin. Ev yek dê bingeha
hevgirtina kurdan xurt bike û lehçe û devokên zimanê kurdî jî nêzî hev bike.
Serê pêşîn divê
lehçeyên zimanê kurdî di nav xwe de yekgirtinekê pêk bînin, lê dema vê yekê
dikin, aliyên hevpar ên bi lehçeyên din re li ber çavan bigirin. Berî her tiştî
jî divê alfabe bibe yek, di mercên îro yên cîhanê de alfabeya herî baş a latînî
ye. Heke ev gav bêne avêtin, dê bingeha zimanê yekgirtî çêbibe. Lê di pêkanîna
zimanê yekgirtî de divê mirov ji pîvanên demokrasiyê dûr nekeve û nekeve şaşiya
pişaftina hinek zaravayan bi darê zorê.
Kîjan rastnivîsîn û
zarava kurdî divêt bibe bingeha standard ya zimanê kurdî?
-Niha sê lehçeyên
kurdî; kurmancî, soranî û zazakî gav avêtine qada nivîskî. Soranî di asteke
bilind de yekgirtina xwe pêk aniye, kurmancî ev nêzî bi sedan sal in ku bûye
zimanê nivîskî, pê gelek berhem hatine nivîsandin. Kurmancî jî ji xebata Celadet
Bedirxan û kovara Hawarê vir de, yekgirtina xwe ji sedî 80 pêk aniye. Zazakî ev
30 sal in di warê nivîskî de tê bikaranîn. Hewramî tevî ku lehçeyê herî qedîm ê
kurdî ye jî, di warê nivîskî de qels û lawaz mabû, niha ew jî ber bi zindîbûnê
ve diçe.
Divê ev yekgirtina
navxweyî ya lehçeyan xurt bibe û lehçe jî bi zêdebûna danûstandinan nêzî hev
bibin. Ez bi xwe li dijî wê yekê me ku zaravayek bingeh bê girtin û li ser wê
bingehê zimanekî yekgirtî bê çêkirin. Ez dibêjim êdî mercên vê yekê nemane,
jixwe hêzeke ku karibe vê yekê bike ango dewleteke yekgirtî ya kurdan jî nîn e.
Li Başûr hinek ceribandin hene, lê bandora wan dê tenê li ser Başûr hebe, heke
ew biryareke wiha bigirin, dê ji parçeyên din ên Kurdistanê dûr bikevin.
Hejmareke mezin a kurdan bi zaravayê kurmanciya bakur dipeyive, kes nikare
kurmanciya Başûr (soranî) li ser wan ferz bike, zimanekî çêkirî jî zêde bala
kesî nakişîne. Niha li Bakur pirsgirêka me ya sereke parastin û bipêşvebirina
kurmancî û zazakî ye, ne zimanê standart e.
Nebûna zimanekî
hevgirtî yê kurdî heya çi qasekê kariye li ser pêşveçûna çand û şaristaniyeta
kurdan xwedî bandor be?
-Zimanê yekgirtî
berê ji bo gelan ne pêdiviyek bû, beşên civakê yên ku danûstandinên wan bi hev
re xurt bûn, bi awayekî zimanekî ragihandinê ji xwe re diafirand. Pirsgirêka
zimanê yekgirtî piştî derketina doza neteweyî û têkoşîna ji bo dewleta neteweyî
bû pirsgirêk, lewre hebûna zaravayên cuda li ber pêşveçûna çand û şaristaniya
kurdan nebû asteng.
Berevajî vê yekê
êrîşên hêzên dagirker pêşî Kurdistan kire warê şer û pevçûna hêzên derveyî û
Kurdistan wêran kir, piştre jî Kurdistan kete bin destê van hêzan. Vê yekê
bandoreke neyînî li ser pêşketina civakî, aborî û çand kir. Sedema bingehîn a
pêknehatina zimanê yekgirtî, dagirbûna Kurdistanê û parçebûna bazara neteweyî
ye. Ji ber ku hêmaneke bingehîn a ku mercên zimanê yekgirtî pêk tîne, bazara
neteweyî ye. Hêmanên din perwerdehî û navgînên ragihandinê ne.
Hûn rola romannivîs
û helbestvanên me yên kurd di dewlemendkirina zimanê kurdî de çawan dibînin?
-Rist û rola wan di
pêşketina zimanê kurdî de pir zêde ye. Nemaze jî helbesta klasîk bûye yek ji
amûrên bingehîn ên parastin û pêşvebirina zimanê kurdî. Roman wekî ceşneke edebî
hê nû bi pêş dikeve, lê dîsa jî xizmeteke baş ji bo zimanê kurdî dike. Mixabin
nebûna perwerdehiya kurdî, dike ku zimanê nivîskî li nav civakê kêm belav bibe û
xwendina berhemên kurdî zêde nebe. Ji ber vê yekê her wekî Ehmedê Xanî gotiye,
“Bazara kurdî kesad e, ji qumaş re nîn e xerîdar”. Ligel vê yekê jî romannivîs
û helbestvanên kurd ji parastin û pêşketina zimanê kurdî de xizmeteke baş kiriye
û hê jî dikin. Zimanê kurdî bi berhemên nûjen, ji qalibên kevneşopî ango
civakeke çandyar derdikeve û dibe zimanekî civakeke bajarî. Wêjekarên kurd di
dema nivîsandina berhemên xwe de ji qalib û şayesên zimanên din jî sûd
wergirtiye, vê yekê jî di warê pêşketina zimanê kurdî bondareke erênî kiriye.
Rewşenbîr û
akademîsyenên kurd çi rolek di parastina zimanê Kurdî de hebûne?
-Rewşenbîrên kurd
her tim li gorî hêz û şiyana xwe ji bo parastina zimanê kurdî xebitîne. Pirî
caran wan ji bo doza neteweyî çek jî hilgirtiye. Her wiha wan bi lêkolîn û
berhemên xwe di pêşketin û parastina zimanê kurdî de xizmeteke baş kiriye. Heçî
akademîsyenên kurd in, ji bilî çend kesên awarte, pirî caran ji zimanê kurdî û
têkoşîna neteweyî dûr mane. Ji ber ku zanîngeh li Kurdistan û metropolên
dewletên ku kurdan di bin destên xwe de digirin, nebûne warên ramana azad,
nemaze jî di warê kurdayetiyê de li ber zanyaran kend û kospên mezin hebûne,
kesên ku li zanîngehan bûne akademîsyen ji xebatên kurdewarî dûr sekinîne. Bo
nimûne li bakurê Kurdistanê mirov rastî tu akademîsyenên kurd ên ku ji bo doza
kurdî xebitîne nayê. Di vî warî de Îsmaîl Beşîkçî heye, ew jî ne kurd e. Wekî
din jî şehîda çapemeniya kurd Gurbettellî Ersoz mînakeke din e; wê jî xebata xwe
ya rojnamegeriyê bi zimanê tirkî kiriye û paşê jî li çiyayên Kurdistanê şehîd
ketiye. Lê ciwanên kurd ji bo azadiya kurdan dest ji zanîngehê kêşane gelek in.
Lê akademîsyenên kurd ku ji bo zimanê kurdî xebatên lêkolînî dikin pir kêm in,
ew jî bi piranî li Ewropayê dijîn.
Gelo zimanzan û
wêjevanên kurd dema ku di radyo û televîzyonan de diaxivin, zêde guh nadin regez
û pîvanên zimanê kurdî, hûn ji bo vê çendê çi dibêjin?
-Bi baweriya min
kesên zimanzan, divê guh bidin rêz û rêçikên zimanê kurdî. Her wiha bi qasî ku
ez pê dizanim, giş jî di vî warî de bi hişyarî tevdigerin, lê reng e ew li ser
hinek pîvanan ne lihevkirî bin. Bo nimûne, em di dema nivîsandinê de pîvana
Celadet Bedirxan a ku dibêje, berî dengê /y/ dengê /î/ nerm dibe û dibe /i/
dipejirînin, lê hinek zimanzan vê yekê napejirînin. Di hinek pîvanên din de jî
dubendî û nelihevî hene. Wekî din kesên ku li ser zimanê kurdî xebatê dikin, di
dema axaftina xwe de jî li gorî wan pîvanan tevdigerin.
Heçî wêjekarên kurd
in, rewşa wan cuda ye. Hinek ji wan li gorî zimanê nivîskî napeyivin, pîvanên
rêzimanê li ber çavan nagirin. Bi baweriya min ev kêmasiyek e, divê ew jî li
gorî rêz û rêçikên zimanê nivîskî bipeyivin.
Lê pêwîst e bê zanîn
ku zimanê nivîskî û zimanê axaftinê ji hev cuda ne. Hin caran kesên ku pîvanan
datînin jî di axaftina xwe de li gorî devoka ku pê mezin bûne, dipeyivin. Ev yek
jî heta radeyekê tiştekî asayî ye. Li gorî baweriya min heke kesên ku bi pirs û
pirgirêkên zimanê kurdî bilî ne û pê dinivîsin, li gorî rêz û rêçikên zimanê
nivîskî xeber bidin dê baş bibe. Ji ber ku kesên din jî çav li wan dikin û wan
ji xwe re wekî mînak digirin. Ji bo ku ew rêz û rêçik li nav civakê belav bibin
û tê de bi cih bibin, televîzyon navgîneke girîng e, lewre jî divê rast bê
bikaranîn.
Medya û perwerdehiya
zimanê kurdî heya çiqasî di parastina zimanê kurdî de rol lîstiye?
Medyaya kurdî çi
nivîskî, çi dîtbarî û çi jî bihîzyarî heta roja îro karekî baş ji bo parastin û
pêşvebirina zimanê kurdî kiriye. Kovar û rojnameyên bi zimanê kurdî hatine
weşandin, ji rojnameya pêşîn Kurdistanê bigire heta rojnameyên îro yên mîna
Azadiya Welat, Kurdistanî Nwê, Xebat û rojnameya we Agirî, hemû jî xizmeteke baş
ji bo parastina û pêşvebirina zimanê kurdî dikin. Her wiha di parastina zimanê
kurdî de rola Radyoya Erîvanê, Radyoya Baxda û Radyoya Tehranê, dîsa êzgehên ku
bi awayekî nehênî ji şax û çiyayên Kurdistanê dengê têkoşîna neteweyî gihandiye
gelê kurd, gişan xizmeta zimanê kurdî kiriye. Îro jî hejmareke girîng a
televîzyonên satelaytê pêk hatiye. Ew jî xizmeteke baş dikin, lê heke rast û bi
awayekî karîger bêne bikaranîn, dikarin xizmeteke baştir bikin. Her wiha divê
mirov malperên li ser înternetê jî ji bîr neke, lewre ew jî warekî nû yê
navgînên ragihandinê ye, niha bi dehan malper hene û xizmeta zimanê kurdî dikin.
Heçî perwerdehî ye,
navgîna sereke ya parastin û pêşvebirina zimanekî ye. Lê mixabin ji bilî başûrê
Kurdistanê, kurd ji vî mafê bingehîn bêpar mane. Hêzên dagirker derfet nedaye ku
li sê parçeyên Kurdistanê; Bakur, Başûrê Rojava û Rojhilat kurd bi zimanê kurdî
perwerde bibin. Perwerdehiya li medreseyên Kurdistanê û hîndekariya zimên a
nehênî ya partî û rêxistinên Kurdistanî xizmetek kiribe jî zêde bandoreke
berfireh li civakê nekiriye. Nemaze li bakurê Kurdistanê nifşên nû ji
perwerdehiya bi zimanê kurdî bêpar in, lewre jî her roj ji ziman û çanda kurdî
dûr dikevin, di nav çand û zimanên din de nasnameya xwe winda dikin.
Di vî warî de
têkoşîneke taybet pêwîst e, êdî rejîmên olîgarşîk û dagirker demeke dirêj
nikarin kurdan ji vî mafî bêpar bihêlin, lewre divê kurd jî amadehiya xwe bikin
û hin derfetan bi destên xwe biafirînin. Her wiha derfetên heyî jî bi kar bînin.
Bo nimûne li Bakur derfetên vekirina qursên taybet ên ji bo kurdan hene, lê kurd
nikarin/naxwazin vê derfetê bi kar bînin.
Her wiha
televîzyonên me di vî warî de dikarin xizmeteke baş bikin, lê ji bilî bernameyên
muzîkê û nîqaşên siyasî, tiştek bi ber çavan nakeve. Ji bo perwerdehiya li ser
înternetê derfet hene, lê tu rêxistinên kurdan li ser vê yekê serê xwe naêşînin.
Ji bilî van, nemaze zanîngehên li Başûr dikarin di vî warî de alîkariyê bikin
da ku kadroyên perwerdehiya bi kurdî bigihêjin, lê ew jî vî barî hilnagirin.
Wekî din jî, kurd dikarin li welatekî Ewropayê zanîngehekê vekin, lê heta niha
kesî karekî wiha nekiriye. Kurd her tim mane li benda dewletên dagirker da ku
wî mafî bidin wan ku perwerdehiya kurdî dest pê bike. Bi baweriya min ev çemk û
nêzîkîtêdayîn şaş e. Divê kurd zend û bendan badin, her maleke kurdan bikin
dibistaneke kurdî. Heke wisa bibe, tu hêz û dewlet nikare rê li ber wan bigire.
Hûn niha bûne serokê
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê. Li ser kar, xebat û bernameyên Enstîtuyê ji
xwendevanên Agirî re biaxive?
Enstîtuya Kurdî ya
Stenbolê, di 18’ê avrêl (meha 4’an) a 1992’an de bi pêşengiya rewşenbîrên kurd
ên mîna Mûsa Anter û Îsmaîl Beşîkçî hate avakirin. Ji wê rojê vir de xebatên xwe
li ser ziman, wêje û dîroka kurdî dimeşîne. Enstîtuya me di nav mercên şer de
dest bi xebatan kiriye, lewre jî bi astengiyan dewleta dagirker re rû bi rû
maye. Bo nimûne avakarê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Mûsa Anter bi destê hêzên
xwînrêj ên dewleta dagirker hate kuştin.
Her wiha ji ber
mercên heyî, xebatên wê hinekî sembolîk man. Ligel vê yekê jî bi dehan berhemên
li ser ziman, wêje û dîroka kurdî derxistine. Ji wan du ferhengên mezin yek bi
kurdî- tirkî (131 hezar peyv), yek jî bi tirkî –kurdî (60 hezar peyv), pirtûkeke
rêzimana kurdî (Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî), du pirtûkên fêrkirina
kurdî (Kurdiya Nûjen, Kurdiya Hêsan), du ferhengên biwêjan (îdiom), pirtûka
wêjeya kurdî, Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî, Dîrok Mîrekên Şîrwan, Mamosteyê
Sêyemîn Xanî, tîpguhêziya birek helbestên klasîk ên kurdî ji hêla Enstîtuya
Kurdî ya Stenbolê ve pêşkêşî xizmeta gel hatine kirin. Enstîtuya Kurdî ya
Stenbolê kovareke lêkolînî bi navê Zend diweşîne.
Ji xeynî wan
berheman, gelek panel, semîner û konferans ji hêla Ensîtuya Kurdî ya Stenbolê ve
hatine lidarxistin. Di gelekan de jî rêveberên wê beşdariyeke çalak kiriye.
Wekî Enstîtuya Kurdî
di xebatên fêrkirina kurdî de jî her tim pêşengî kiriye. Niha jî pêşengeke
Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî (TZPKurdî) ye.
Tevgera Ziman û
Perwerdehiya Kurdî jî piştî ku qursên bi zimanê kurdî hatin girtin, di destpêka
sala 2006’an de dest bi xebatên parastin û pêşvebirina zimanê kurdî kir. Niha li
nêzî 25 bajarên bakurê Kurdistanê komîsyon û meclisên wê hene. Aktîvîstên
TZPKurdî li aliyekî xebatên hişyarkirina kurdan di warê parastina zimanê kurdî
de dikin, li aliyê din jî li gelek cihan xwendin û nivîsandina kurdî hînî gel
dikin.
Li Bakur polîtîkaya
pişaftina çand û zimanê kurdî ji bo dewleta tirk polîtîkayeke bingehîn û
stratejîk e, li hemberî vê yekê divê ji bo kurdan jî têkoşîna parastin û
pêşvebirina zimanê kurdî û bidestxistina mafê perwerdehiya bi zimanê kurdî
xebateke stratejîk be. TZPKurdî bi vê armancê hatiya avakirin û bi vê hişmendiyê
xebatên xwe dimeşîne. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê jî wekî akademiya vê tevgerê
xebatê dike.
Hûn bi giştî
pêşeroja ziman û wêjeya kurdî çawa dibînin?
Pêşeroja zimanê
kurdî girêdayî çarenivîsa gelê kurd e. Heke kurd mafên xwe yên demokratîk û
neteweyî bi dest bixin, dê karibin zimanê xwe û hebûna biparêzin. Lê belê heke
vê yekê nekaribin, qet nebe li çend parçeyan dê kurd bihelin. Niha xetereya herî
mezin li bakurê Kurdistanê ye. Polîtîkaya helandin û qirkirina spî, li nav
kurdên bakurê Kurdistanê heta radeyekê bi ser ketiye. Nemaze nifşên nû hînî
zimanê xwe nabin, heta malbat bi destên xwe zarokên xwe hînî tirkî dikin, bi
hinceta ku zarok di jiyanê de zehmetiyê nekêşin. Em niha wekî Enstîtuya Kurdî ya
Stenbolê û Tevgera Ziman û Perwerdehiya Kurdî li hemberî vê yekê têdikoşin, lê
hêza me tenê têrê nake, pêdivî têkoşîneke xurt û berfireh heye.
...Kekê Samî sipas
ku we dema xwe ji bo hevpeyvîna me veqedand.
Ez spasiya we dikim,
ji bo we ev derfet da min. Gelekî spas, mala we ava. |
