|
Ez vê hevpeyvînê pêşkêşê we dikim.
Hivîdarim ku jê mifahê wergirin.
Cankurd xelkê binxetê ye, ji gundê
Meydankê,
li ber ava Efrîn, li herêma Çiyayê Kurdan, sala 1948’an ji dayik bûye.
Li gundê xwe çûye dibistana
bingehîn, pişt re li Efrîn û Helebê xwendina xwe kiriye, sala 1971’an bûye
mamosteyê zimanê Erebî li dibistanên navîn ên Helebê û derdora wê, lê ji wî ra
qedexe bû, ku li herêmên kurdî karê xwe bike.
Ji sala 1968’an re ketiye nava
tevgera neteweyî ya kurdî, û heya sala 1977’an gelek caran hatiye girtin,
îşkencekirin û li dawiyê ji mafên niştevaniyê hatiye bêparkirin, dêrînê “mulkê”
wî ji aliyê dewletê ve hatiye bindestkirin û ji kar jî hatiye avêtin.
Çavêd wî hîn di sala 1968’ê de li
zimanê Kurdî bi rêya Elîfbaya
Osman Sebrî (APO),
“Derdê reş”ê
şehîdê mezin Mûsa Enter
û helbestên hozanvanê welatparêz
Cegerxwîn
ve bûne. Dest bi nivîsînê kir bi gotarek dirêj li ser çîrok û efsaneyên kurdî,
ku bi navekî dî di kovara “Gulîstan”
de, ya ku rehmetî
Cegerxwîn sernûseriya wê
dikir, hate belavkirin.
Ew di 09.09. 1979ê de li Almaniya
dijî, û bi gelek saziyên kurdî re xebat kiriye. Ew yek ji avakarên sereke ên
komîtiya vejandina Partî
Demokratî Kurdistanî – Sûriye
(KDP-S) e, ku sala 2000’an li derveyî welêt dest bi karê xwe kiriye. tevî gelek
kongireyên hembervaniya Sûrî bûye, li Amerîka, Ewrûpa û Turkiye, heya niha jî di
têkoşîna gelê xwe de, wek endamekî vê partiyê, tevî nexweşiyên (Şekir
û Dil) bê rawestan
digudîne.
Cankurd
endamê PEN a Kurdî
ye, û bi Erebî (4) pirtûkên wî hene, tev li ser gelê Kurd in, û bi Kurdî jî van
pirtûk û berhem hene, li gel hejmarek mezin ji gotaran û hinde lêkolîn,
nirxandin û wergerandinên ji Erebî û Almanî:
- Dilopeka
xwîna dila (Helbest)
- Zembîlfiroş
(Lêkolîn)
- Gundê
Dîna (kurteçîrok)
- Selahiddînê
Eyûbî – Kurdekî cîhan hejand
- Çêrokên
Kurmancî – Vejandina pirtûka Alexander Jaba (Tîpguhastin)
- Bazarganê
Vênîsiya – William Shakespeare (Wergerandin)
- Niştûwarkirin
(li Almaniya) – (Wergerandin ji Almanî li gel Bayram Ayaz)
- Zindana
Azadiyê – (Wergerandina filmekî almanî ye li ser Kurdan – Li gel Hemreş Reşo)
Berhemên nehatîne çapkirin:
- Wergerandina pirtûka (10.000
Nandozên Girîkî – ya Xenophon)
- Sênariyoyek
bi Kurdî, ku amade ye bo filmekî bi navê “Alanê Kurd”
- Kurd
di dema Imadeddîn Zengî de (Ji Erebî)
- Newroz
û Kawa (Şano)
- Beyt
û stranên me yên kevnare (Tîpguhastin)
Hinek berhem jî hîn neçûne serî wek
romana (Welatê Hevrîşmê Sor)…
Rewşa Edebiyata Kurdî, îro beramber
bi salên 80 çawane. Li Turkiyê ku şertên nivîsandina bi Kurdî pariyek azad
bûne, çî fersend daye pêşketina edebiyatê. Gelo em dikarin bêjin ku xwendin û
nivîsandin yekser dimeşin yan na..?
Ma rewşa wêjevaniya kurdî wê çawa
baş be, gava roşenbîrên Kurd di nav xwe de, bi hev re, bi zimanê Turkî her
bipeyivin? Dayik û jinên Kurd di mal de bi zarokên xwe re bi Turkî bipeyivin û
ji sibê heya dawiya şevê li bernameyên Turkî temaşa bikin? Wê çawa wêjevaniya
kurdî baştir be ji berê, gava piraniya bernameyên televîzonên Kurdan bi Turkî,
Erebî an Farsî bin? Bi ser de jî ciyê kovar û rojnameyên Turkî li ba roşenbîrên
me ji yên kurdî balatir bin?... Bi rast, ez ji vê rewşê hosan bûme... Ez
roşenbîrekî kurd dinasim, ku paş gelek salan xebata di nav desteya kovarek kurdî
de, paşnavê xwe kiriye “Turk”,
da dên û bala Turkan bi ser xwe ve bikişîne, ku ew ne Kurdekî nijadperest e, ew
welatiyekî kurd ê dilsoz ê “Turkiye”
ye.
Hema dîsa jî em dikarin bibêjin, ku
di dema niho de gelek Kurd êdî bi zimanê xwe yê dayîkî, bi Kurdiya şîrîn û resen
dipeyivin, dinivîsin û dihoşin. Gava tu derbasî nava rûpelên Internetê, û tu “Helbest
a kurdî” an “Strana
kurdî” an jî “Zimanê
kurdî” bigoogilînî, tuyê
pir rûpelên dagirtî bi berhemên kurdî bibînî. Internetê delîve û bergehek bê
sînor û bê serhed xistiye destê gelê me, ku bi rêya wê wêjevaniya xwe ya devkî û
ya nivîskî biparize... Ew nivîskarê ku ji ber hinde egerên diravî nikare
pirtûkên xwe bide çapkirinê an li ba hêzek kurdî bide pejirandin, dikare bi
sanahî bigihîne milyonan ji xwendevanan bi rêya weşandina wan pirtûkan di
Internetê de, an jî bi hinartina wan bi rêya blog û e-mailan ji nas û dost û
wêjehezan re... Pirtûkên berî niha bi 80’ê salî li teviya Kurdistanê hatîne
çapkirin, li ser tiliyên destan tên hejmartin, lê niha rast nayin jimartin. Berê
mijar bi piranî mijara azadiya gelê Kurd bû, lê niha ji aliyê mijarê ve jî
tabelaviyek mezin heye... Ev e jî nîşana pêşveçûnê ye, lê 80’ê sal jî ne hindik
in. Divê em ji vê delîveyê jî hodeyek mezin bigirin, ku li Turkiyê piçekî derî
li ber belavkirina wêjevaniya kurdî di vê dema dawî de hatiye vekirin, lê em ji
bîr nekin, ji aliyê din ve pilanin Turkkirina gelê me nehatîne rawestandin û
pêwîste em li hember vê ramyariyê livek wêjevanî ya fireh û xort bikin.
Di dîrokê de gelek caran rewşenbîrên
Kurd bi sedema şert û zirûfên nexweş, neçar mane ku koçebar bibin û herne
derveyê welêt. Her weha li derveyî welat berhemên xwe amade kirine. Edebiyat di
salên dijwariyê de li derve xwe parastiye. Sirgûn û xerîbî çi bandorek daniye
ser edebiyata Kurdî?
:
Li ba Ereban yek ji nivîskarên tewr
mezin “Cibran Xelîl Cibran” e, ku jiyana xwe bi piranî li dûriyê û
nenasiyê derbas kiriye, lê hem di ziman de, hem di bîranê de û hem jî di nêzbûna
xwe de ji dilê gelê xwe ve, wêjevanekî wek “Nimûne” tê naskirin. Gelek
nivîskarên Hindî û Pakistanî li Brîtaniya jiyane an dijîn,
lê bi rast romannivîs û helbestvan in mezin in. Yek ji wan Selman Rushdî
ye, ku wek romannivîsekî cîhanî hatiye naskirin... Ew di naveroka romanî de
herdu cîhanan, Rojhilat û Rojava tev li hev dike û fantaziya xwe
li ser wan herduyan avadike... Dûrî carina di nav welatê nivîskar de jî çêdibe,
gava ew ji dîroka xwe, ji helbesta gelê xwe û ji zevînê xwe yê wêjevanî hatibe
hilkirin û carina jî ewê ku li Swêd û hî wêde daniştiye her û her li nav
çiyayên Kurdistanê maye, nikare wan gund û koz û çem û berqef û newal û
mirovên, ku demekê di nav wan de mayî, ji hiş û dilê xwe hilbike, bavêje û li
ciyê wan cîhanek swêdî di hinavên xwe de biçîne, wek dîrokvanê ku her û her di
nav rûpelên dîrokê de dimîne, nema dikare tevlî jîna rojane bibe... Gelek
wêjevanên kurd, ji hemî şaxên wê, wek helbestê, çîrokê û şanoyê, di van 30 salên
dawî de li Ewropa bilav bûne, û hikariya jîna ewropî jî li wan çêbûye, lê
bi piranî ewana wefadarê kelepûra xwe ya neteweyî mane û mirov dikare wê
wefadariyê di berhemên wan de bişopîne. Di vir de Seyda Zeynilabidîn Zinar,
Mehmet Uzun, Hesenê Metê, Firat Cewrî, Mahmûd Baqsî
û Lokman Polat ber bi çavan dikevin...
Îro ji navenda edebiyatê xerîbiye
yan êdî edebiyat dikare li ser axa xwe şîn bibe. Nivîskarên Kurd lazime çi bikin
ku edebiyat zêdetir li ser axa xwe xurt bibe?
Ji xwe ew wêjevaniya ku di zevînê
xwe de nejî, nabe para sereke ji berhemên wêjevanî yên wê civatê. Ji wê re “Wêjevaniya
koçberiyê” tê gotin. Da
nivîskar ji civata xwe bi giştî neyê birrîn, pêwîste ew têkiliya xwe bi civata
xwe ya kurdî re nûbike, ewa mak û serekîn... Divê ew bizava xwe bike bo çapkirin
û weşandina berhemên xwe li bajêrekî Kurdistanê.
Diyarbekir
an Hewlêr
niha dikarin nivîskarê Kurd bi ser xwe ve bikişînin, ji xwe şîrê berhemên wî
bidoşin, nivîskar jî bi wan re pevgirêdanek nû avadike, li xwe vedigere, li nişt
û kevnewarê xwe... Eve jî pir giring e, da civatên ewrûpî nivîskarê me bi tevayî
ji dest me dernexînin.
Dengbêjî, xalek gelek girîng e di
edebiyatê de. Herwiha edebiyata Kurdî ya devkî dengbêjiyê rumetek bilin hesab
dike. Gelo Dengbêjên Kurd hetanî îro çi xizmet dane Edebiyatê.?
Min di van 20 salên dawî de gelek stranên kurdî ji
nû ve bo Internetê nivîsandine, tîp guhastin an ji pirtûkan girtine û civandine
ser hev, min bêtir ji 200 stran ji wan di malpera xwe de (
www.kurdax.net
) belav kirine, parek ji wan yên ji pirtûkên Eugen Prym û Alber Sosin
hatine, ku bi rastî ez têde vestiyam. Egera vê yekê jî ew e, ku di strana kurdî
de ziman û serpêhatî û canê mirovê kurd hatine paristin. Dengbêjên kurd ji me re
Memê Alan, Siyamen û Xecê, Yûsif û Zelîxe, Cimcimê Sultan, Cenbelî û bi
sedan berhemên din yên dema axatiyê di dîroka me de paristine, eve jî pir giring
e bo civaknasan, dîroknasan û zimannasan. Di stranê de ne tenê evîndarî, belku
kesayetiya kurdî bi tevayî hatiye nasîn. Eve jî mezintirîn berdestî ye ji bo
wêjevaniya kurdî. Neyaran karîbûn nivîskarên kurd bêqelem bikin, lê nekarîn
dengbêjê kurd bêdeng bikin. Min qeftek ji “Stranên Kurmancî” bo melayekî
li Dihokê hinartin, wî bi zûkî pirsek nedîd bo min nivisand: “Gelo! Tu
ji min dixwazî, ez xwe bi strana kurdî gêro bikim?” Min bersiv dayê:”Min
ji te re stranên kurdî hinartin ji ber ku ez dizanim tu xwe bi zimanê kurdî gêro
dikî.”
Tê gotin ku Niştimanperwerî bi
edebiyatê dest pê dike. Roman, berhemek pir hêjaye di edebiyatê de. Herwiha,
roman barkêşê gotara nîştimanperweriyê ye. Edebiyat û romana Kurdî çi bandorek
li doza Kurdayetî kiriye.?
Berî her tiştekî divê em ji bîr
nekin, ku Uris
ne bi Qeyser
ên xwe tên nasîn, ewana bi
Tolostoy, Dostyêvskî, Poşkîn, Gorkî
û Lêrmantof
tên nasîn, navên piraniya şah û Kanzlerên almanan nayên bîra me, lê bêguman gava
te got: Goethe, Şîler,
an Beethoven,
yekser navê Alman
tê bîra mirov..Wilo jî sira
Shakespeare
di hebûn û nebûna neteweya
Brîtanî
de, Aragon
li Espanya,
Nazêm Hîkmet
û Celaledînê Romî
li Tûrkiye
û
Hafizê Şîrazî
an
Xeyyam
li ba Farsan...
Hikariya ramanên Ehmedê
Xanî, ku yek ji
mezintirîn hozanvan, zimanzan û hişmendên neteweya kurdî ye, ta niha di
hişyariya me ya neteweyî de heye. Bi taybet gava ew dibêje:
Bê ceng û cîdal û bê
tehewûr Vî şuxlî qet mekin tesewûr
An jî
Nacî Cezîrî,
ku dibêje:
Ciwanan pêkve hûn harkirin
Bibêjin em qebûl nakin
Ji kes re em xwe kêm nakin
Eger em biçne Bomabyî
Romana kurdî, di vir de mebesta min
ne ya ku bi Kurmanciya
başûr e, hîn negihîştiye
wê pileyê, ku daketibe nav gelê me, bi terzekî fireh. Ew di nav nivîskar û
çemberek teng a xwendevanan de maye. Pir hindik jimar ji wan tên çapkirin û
firotin. Egera vê yekê ne nivîskar e, belku tevahiya nîrênên civakî,
ragihandinî, sazendî û ramyarî ne. Romannivîsê kurd ê mezin li bakûrê Kurdistanê
Yaşar Kemal
bi Turkî dinivîse û yek ji mezintirîn niviskarên Erebistanê
Selîm Berekat
ê kurd e, xudanê romanên pir hêja ye.. Divê ev rewş ji ortê rabe.. Bêguman
Şahînê Bekirê Soreklî,
Helîm Yûsif, Firat Cewerî
û hinekên din berhemên pir payebilind û giranbiha di çîrokê de nivîsandine, lê
nayê ji bîrkirin ku xwendevanê kurteçîrok û roman ên bi kurdî hîn hindik in, li
gor hejmara mirovên Kurdistanê di hindikiyê de ne. Divê saziyek hebe, ku
xwendina kurteçîrok û romanê pêşve bide ji berku di her kurteçîrokekê de û di
her romanekê de nameyek nivîskarê wê heye, û bi piranî roşenbîrê kurd xwe bi
mijarên neteweyî ve, bi serpêhatiyên gelê xwe ve û bi rewşa zorbaziya bênîşe ya
ku netweya wî tê re diçe dinivîse. Di navbera pênivîs û netewayetiyê de
têkiliyek xort heye, ji hev nabin û lewre hikariya romannivîs û çîroknivîs wek
yê helbestvan di avakirina hişyariya neteweyî de pir mezin e û divê niha wilo
bimîne, ji berku ev netewe li nivîskarê xwe yê pêşeng digere û bi ser berhemên
wî de diçe, li rohniyekê, li hîviyekê digere..
.
Di Hişyarbûn û pêşketina milletan de
rola ziman çiye?
Ziman wek
Mahatma Ghandy
dibêje ku kilîta azadiya gel e. Ji ber vê yekê jî zimanê kurdî bi terzekî hovbaz
li her parçeyên Kurdistanê heya vê dema dawîn dihat çewsandin, binzorkirin,
qedexekirin û wêrankirin. Gelê ku zimanê xwe bipareze, wêjevaniya, kelepûr û
stranvaniya xwe û kesayetiya xwe ya neteweyî dipareze.
Dr. Kamran Bedirxan di
helbesta xwe ya bi sernavê “Dengê
Dê” de [Jêder: Dilê kurên
min, Têlî Emîn, bi tîpên erebî, r. 42, Çapxana Darulhurriye, Bexdad, 1991]
dibêje:
Kurmancî zimanê bav û kal e Tirba
xwe de dê bi wî dinale
Kurmancî ye deng û şora pêşîn
Kurmancî ye deng û şora paşîn
Sor û gewr û kesk bi rengê
Kurdî Bi Kurmancî tenê bi dengê Kurdî
Bavê min û dadka sipî por Banî
me dikin ji tariya gor
Kurmancî zimanê bav û kal e
Tirba xwe de dê bi wî dinal e
Bêguman
Dr. Kamran Bedirxan
ê ku xebatkarekî ramyarî yê neteweya kurd bû û jîna xwe di wî warî de derbas
kir, ev helbeste nivisand ji ber giringiya zimên di hişyariya neteweyî de, berî
wî jî Ehmedê Xanî
û gelek helbestvanên din, heya digihe
Şêx E’skerî
li ser giringiya zimên rawestiyane.
Şêx E’skerî
di dastana xwe de [Iqdê
Durfam] gelek xanîk li
ser zimên nivîsandine, ji wan jî evana:
Gelek şêrîn e ev zimanê Kurda
Dirîxa me ji dest yekcarî berda
....
Ne şah û sermiyanek rexbetê kit
Ku qedrê wê bizane muh’betê kit
....
Xisûsen ev zimanê Kurdî ya me
Ku maye hedye ez bav û diya me
[Binêre: Iqdê durfam, Şêx E’skerî,
tîpguhastina Zeynelabidîn Zinar, r. 44, çapa Apec-Tryck&Förlag, Stockholm 1989]
Gelek nivîskarên me yên ku hem
wêjeparêz bûn û hem jî rêberên têkoşîna ramyarî bûn, wek Osman Sabrî (Apo),
Cegerxwîn, Celadet Bedirxan û namdarên din, giranbihayî ya zimanê Kurdî û
hikariya wê di xebata ramyarî de naskirî bûn, eve jî ji me re, em ên ku pişt û
paşserên wan in, histobariyek giring pêda dike, ew jî paristina vî zimanî ye, da
em kesayetiya xwe ya neteweyî ji pişaftin û sîlbûnê qurtal bikin.
Pêwendiya ziman û raman, ziman û
edebiyatê çiye? Berhemên edebî, hewceye li gor zimanên xwe yan li gor kesayetiya
nivîskarên xwe werin bi nav kirin.?
Di dîrokê de gelek zanayên Kurd
nivîsên xwe tev bi Erebî nivîsandin, ji wan jî hinek navdarên cîhana îslamî
hene, wek Ibin Teymiye,
ku Şeyxilîslam
bû, û zimanzanê zimanê Erebî yê pir navdar
Ibinelhacêb,
pişt re jî gelek helbestvan ên mezin derketin, ji wan jî mîrê helbestvanan “Ahmed
Shewqî”,
Bilind Heyderî
û gelek ên din. Mixabin evana ne bi kok û nijada xwe ya kurdî tên nasîn, evana
wek nivîskarên Ereb tên jimartin, ji ber ku wan bi Erebî nivîsandine. Lewre
pevgirêdana ziman û nivîskar bi hev re zor giring e. Xwezî kesên wek
Yaşar Kemal
an Selîm Berekat
bi Kurdî bi nivîsandana. Hem zimanê neteweya xwe bi pêş ve didan û hem jî dibûn
darên berhemdar ên baxê xwe ne yên biyaniyan, û çi biyaniyan? ewên ku herdem
bizava xwe bo bincilkirina mafên gelê Kurd kirine. Lê kesek nikare
Cegerxwîn
an Celadet Bedirxan
ji me bistîne an bi mere bibe hevpar di berhemên wan de, ji berku wan bi zimanê
gelê xwe nivîsandine. Dibe ku nivîskar hinek nivîsan xwe bi zimanekî an bi
zimanên biyanî binivîse, û dîsa jî kesayetiya xwe ya neteweyî ji dest nede, lê
pêwîste ew tîrê pişta berhemên xwe bi zimanê dayikî ava bike. Ez di vî warî de
li gel wî nivîskarî me, ku zimanê xwe yê neteweyî di ser navdariya xwe re digire
û dibêje: “Bila
xwendevanên min ne pir bin, lê bila berhema min bi zimanê min be.”
Musîk ne wilo ye, musîk bê ziman e, bê kesaniyek neteweyî ye, lê dîsa jî gelek
sazbendên mezin meqam û acetên ku li ba gelê xwe dîtine, her bi kar tînin, da
tamzariyek neteweyî ji sazên wan were.
Irlandî, Hindî, Skotlandî
û
Çînî di vî warî de navdar
in.
Pirs û kêşeya yekîtiya elfabe û
zaravên di zimanê Kurdî de gelo wê çawa çareser bibe?
Di vê dema dawiyê de hinek berhemên
Kurdên me yên li komarên Soviyêta berê, ku berê giş bi tîpên Kirîlî
hatibûn nivîsandin, ser ji nû ve, tên weşandin, lê bi tîpên Latînî. Eve
jî berhevhatina me ya zimanî, û berhevkirina peyva kurdî asantir dike. Li başûrê
Kurdistanê jî bizavek di mediya de heye bo nivîsandina bi tîpên Latînî, û
ez dibînim wê li dawiyê tîpa Latînî bi serkeve. Divê em vê livbaziyê
leztir û bi hêztir bikin. Gava her yek ji me du berheman ji tîpên Kirîlî
an Erebî biguhêze tîpên Latînî, wê ev kar pêşve biçe, lê ez
dibînim ku ev di binyadê de histobariya saziyan e, berê saziyên me li derveyî
welêt, wek komele û komikên wêjevanî barekî giran hilda bûn ser milên xwe, lê
belê saziya me ya zimanî ya tev bilind îro wezaretên ku têkiliya wan bi peyv û
huner û nivîsê re li başûrê Kurdistanê hene. Divê em lava û daxwazan li ber wan
bikin, ku baş bi histobariya xwe ya giring di vî warî de rabin, di dibistana
kurdî de tîpa Latînî bi firehî û bi sazendî bi kar bînin, nabe di vê yekê
de dudilî çêbibe, û bila em ji bîr nekin, ku tevahiya dewleta Osmanî di
dîroka xwe de bi tîpên Erebî dinivisand, lê Mustefa kemal di demek
kin û kurt de karîbû tîpên Latînî li Turkiyê bi cih bike, ji ber ku ew
serkêşê saziyên fermî yên komara Turkî ya nû bû. Çareserî heye, û ew jî
biryardayîn e û divê ew biryar jî ji dil de be, ne nîvcoyî be û ne jî bi
fedîkirin û dudilî be. Hîviya me di fermandariya kurdistanî de ye, ku vê yekbûnê
di nav neteweya me de bike kar û barê xwe. Min bi xwe gelek berhem ji tîpên
Erebî wergerandine bo tîpên Latînî û ezê di vê rêyê de her biçim,
tevî ku neyên belavkirin jî, û daxwaza min ji hemî nivîskarên kurd ewe ku piyan
vemalin, da em giş bi hev re, pirek mezin di navbera zaravên zimanê xwe de bi
firehkirina nivîsa bi tîpên Latînî ava bikin. Mamhoste Zeynulabidîn
Zinar di vî warî de serkêşê dîlanê ye.
Xuya ye ku di edebiyata Kurdî de,
helbest zêdetir pêş ketiye. Çima? Helbesta kilasîk a Kurdî û ya nûjen bi çi
şêweyî divê ji hev werin cudakirin, yanî çi ferq di navbera wan de heye?
Eva rast e. Helbestvan gelek in û di
dîroka me de helbestvan pir bûn, lê nivîskarên pexşanê hindik bûn, çîrok û
çîrçîrok û efsane tev mane devkî, û di nav gel de bi rêya çîrokbêj û stranbêjan
li ser zimanan geriyan û man, hinek jî bi terzê helbesta çîrokî “Epos”,
wek Mem û Zîn
a Ahmedê Xanî,
bi terzekî nivîskî hatine paristin. Mixabin, gelek jî winda bûne, an niha kesek
nizane wan bi tevahiya û bi zimanekî resen bibêje. Helbest bi piranî yekpel an
dupelikî ne, bi zûkî tên nivîsandin, gava kela dilekî radibe û agir canê
helbestvanî disoje, û hinek helbest jî bi zûkî tên jiberkirin “Ezberkirin”, lê
belê roman ne wilo ye, roman nayê ezberkirin û demek dirêj bo nivîsandina wê
pêwîst e. Bi baweriya min nîrên zordariyê rê li ber romanê, çîrokê û nivîsên din
yên wêjevanî û zanistî girtin, lê li pêş hunera helbestê nekanîne bigirin.
Helbestvan wek masiyan di nav zireya gel de liviya û kanî bû bi zûkî berhema xwe
belav bike. Helbestvan û stranbêj gavek pêşdatir di nav qelfê wêjevanan de
avêtine, berê û niha jî. Hinek egerên din jî hene: Ji xwe dîroka helbestê û
helbesta çîrokî di nav mirovatiyê de pir û pir kevintir e ji ya roman û çêroka
nivîskî. Li kijan welatî çapxane bi pêşve çûye, li wir nivîsên mezin jî, wek
romanê bi zûkî vêre pêşve çûne, mixabin li Kurdistanê çapxane her û her hatiye
qedexekirin. Ev jî yek ji egerên paşvemayîna romana kurdî ye. Gelê Kurd di
piraniya xwe de ne xwendevan bû, ewê xwendevan jî bêtir bi zimanên din ên biyanî
dixwendin. Lewre jî pir xebatên hêja bo nivîsandina romanê di rê de man.
Helbest di binyada xwe de ya kevinar
e, bi paşek “qafiye” û terazî ye “Mîzane”. Karekî ne asan e, wek
Şêx E’skerî
dibêje:
Nezimgotin wekî durrê buha ye Ji
heddê min gelek zêde xuya ye
Nebatê h’enzel e baxê dilê min
Qijal e ne Hezar e, bulbulê min
Helbesta kurdî ya nûjen pir direng
derket holê, mixabin gelek ji van helbestan tev têkiliya wan bi helbestê re
nine, hema dîsan jî hinek helbestvanên me yên nûjen ji xwe re bi helbestên kevin
dikenin, tevî ku kesek ji wan heya niha negihîştine pileya
Melayê Cezîrî
an Feqiyê Teyran
an jî Şêx E’skerî...
Ka em bi hev re ji helbestên van
pîrên helbesta kevnare du-sê malikan bixwînin û pişt re ji xwe bipirsin, gelo
evana helbestvan bûn an ne:
Şêx E’skerî
wilo dibêje:
“Binoşim xakî bim, xakê derê yar
Bi mujganan vemalim herdem û car
Du şêran pence bir sîne dirandin
Dil û hestî hemî pêkve helandin...”
[r. 32]
Feqiyê Teyran
di “Beyta Ey dilo ”
de vê dibêje:
“Bûye
payîz li van wara,
Xezal weryane bin dara,
Li bin çi
diken gelî yara,
Li
mêrgan bûye xîsar e..
Xezal zer bûn ji sermayê,
Rabûn rewneq ji dinyayê,
Li boşavan guşîn nayê,
Ne ew man û ne enhar e..
Buhar borî û av kêm bûn,
Hezar bexçe li ber dêm bûn,
Payîz dahat û gul kêm bûn,
Weşandin belkêt minxar e...“
…û nemir Melayê Cezîrî vê dibêje:
„Dîlberê serdarê xoban, ez nizam
agah heye
Di hebs û zindanê esîr û girtiyê
dermande ye
Girtiyim mayim di hebsê, kî gelo
mehder bikit
Carekê navê me bînit, pir sewabek
zêde ye
Mîh’net û h’alê esîran kî li
mîran e’rzekit
Dê bitin pirsê li min, lew pir bi
reh’m û şefqe ye
Ger bipirsêt carekê xatûn li
h’alê suxteyî
Qifl û zincîr dê vebin, bê îsm û
dest û mufte ye
Bend û zincîr dê vebin, curhên di
kul dê xweş bikit
Lew ku navê dîlberê dermanê
derbende ye…” [Dîwana
Melê, r. 109]
Min heya niha di nav hemî
helbestên me yên nûjen de, helbestvaniyek wilo bala û balkêş nedîtiye.
Lê nayê wê wateyê ku helbesta nûjen
ne helbest e. Gerdûn digere, dem tên guhartin, helbest jî azad û serbest dibe…
Mixabin gihîştiye wê pileyê, ku her kesek çar peyvan li pey hev rêzbike, dikare
wan bi helbest nav bike, an bi pexşan, wek ew dixwaze. Min rojekê ji
helbestvanekî pirs kir: “Gelo,
mebesta te bi vê pevekê çiye?”
Gote min:“Tu rast dixwazî,
ji min pêve wê kesek tênegihînê mebesta min, ez hozanê ji xwe re dinivîsim…”
Bêguman hinek helbestvanên me yên
navdar, wek seyda
Evdireh’man Mizîrî, hene
û mirov ji xwendina helbestên wan ên nûjen têr nabe, lê belê seyda
Mizîrî
pir baş dizane helbestvanî çiye û ciyê helbesta kurdî ya kevnare li ba wî jî
bala ye, û mirov nikane helbestên wî û yên gelekan tayî hevdu bike. Gava em
helbesta wî “Ji evîna
çirayên kevin” bixwînin,
emê bibînin ku ew bihayê zimanê resen dizane û sîstemek sazî bi kar tîne, ku di
tevahiya helbestê de wek tîrê piştê wê parçeyê dixuye, bi ber destê mirov
dikeve. Ev helbestvan e, lê ne her kesekê çar malikên pexşanê binivîse û sernavê
wan bike “Helbest”
ew dibe helbestvan û bi ser de jî tinaziyan bi
Feqê Teyran, Melayê Cezîrî û Ehmedê
xanî jî bike.
Xebata di warê ziman û gramera Kurdî
de bese yan ne. Hewcehî îro zêdetir bi çi heye? Gelo mumkune ku di pêşerojê de
(rojên pêş de) ferhengek mezin ku ji hemû zarav û devokên kurdî pêk hatiye çê
be. Ji bo vî karî hewceye çi were kirin ev wezîfeya girîng hewceye ji aliyê kê
ve were pêk anîn?
Xebat di hemî waran de her ne bes e,
ji berku em ji her aliyekî ve li dawiya karwanê mane, di navbera me û Ewrûpa de
çiyayek ji berhemên wêjevanî heye, ne şanogeriya me wek ya wan e, ne filmên me,
ne stranbêjiya me û ne roman û çîrok û helbestên me... Divê em lezbikin, karê
xwe di warê zimên de jî pêşve bidin... Ez nabêjim ku berhemên me nebaş in, na...
Ez dibêjim: pir hindik in... Li Firansa komîtiyek heye bo çavdêriya bi karanîna
zimanê Firensî, gava nivîskarek, siyasetmendek, an xudanê karxaneyekê bêtir
peyvên biyanî bi kar bîne, ew ji aliyê wê komîteyê ve tête haydar kirin û komîte
ji dewletê dixwaze, ku ewê giraniyê nede ser zimanê Firensî, bide tawanbarkirin
û gelek pere bide. Me hewcehî bi gelek saziyên zimanparistinê heye, di her
warekî wêjevaniyê de divê bo me saziyên fermî bên pêdakirin û avakirin û ewan
kanibin bi histobariya xwe rabin, û zagon wan biparêze. Eve jî îro li başûrê
Kurdistanê dikare bi cih bê. Bê sazî û li sazxistina karan, hîç şaxek ji şaxên
wêjevaniyê nabe serdest û xweparêz.
Li ser ferhengan, ez dikarim bibêjim
ku li hêla Soran
ew kar ji zû ve bi pêşve çûye, lê belê pêwîstî bi nûkirin û firehkirina
ferhengên mîna “Ferhengê
Mahabad” a
Geo Mokiryanî
û “Ferhengê Xal”
a Mihemmedê Xal
û yên din heye. Di nav Kurmancan de ev kar hîn qels e, bizavên ku heta niha
hatîne kirin baş in, lê pêwîste hîn xortir bibin. Hêja
Bîlal Hesen
û hêja Dr. Husên Hebeş
di warê amadekirina ferhengên mezin de ji zû ve kar dikin, û em hîvîdar in ku
ewan di demek nêzîk de berhemên xwe bidin çapkirinê. Bêguman amadekirina
ferhengek êlêktronî ya rêk û pêk pir pêwîst e, bo hemî xwendevanên ku li
tevvahiya cîhanê belav bûne û dixwazin di nav destên wan de ferhengek rojane
hebe. Wek me gotiye Internet bê sînor û bê serhed dikare peyva kurdî belav bike
û bike para her hezkiriyekî zimanê kurdî. Pir pêwîste jî ferhengek kurdistanî bo
hemî zaravên Kurdî hebe, divê ez bizanim, ka ev peyva li nav Kurdên
Heymanê
û Qoniye
tê lêvkirin, li nav Kurdên
Xurasanê, Kurdaxê,
û li nav Kurdên
Kazixistanê bi çi şêweyê
ye, çi hevta ji wê re li hemî navçeyên Kurdistanê hene. Televîsiyonên kurdî
dikarin karek pir baş ji yên dibistanên kurdî yên derveyî welêt di warê
fêrkirina peyva kurdî de bikin, lê mixabin ta niha min bernameyekî weha
nedîtiye.... |
