Hevpeyvîn: Dara Natiq

Xwendekarên hêja yên Agirî, me vê carê jî bi hewce zanî ku derheq rola ragihandinê bi giştî û bi taybetî rola ragihandina Kurdî li bizava neteweyî a Kurd û asteng û girêpêçkên hember medyaya Kurdî, hevpeyvînekê bi pispor û şarezayê warê ragihandinê birêz Mecîd Heqî berpirsê ragihandina PDK Îranê li derveyî welat re çê

bikin. Kerem bikin em û hûn bi hevre vê hevpeyvînê bixwînin.

Hûn bi giştî ragehandinê çawan pênase dikin?

Pênaseya ragehandinê di çend mêzegehan de tê pênasekirin: Di mêzegeha navbera du (2) mirovan de mirov dikare ragehandinê diyalog, axaftin û şandin û wergirtina peyamê ji mirovekê bo mirovek din û beravajî wê jî bibîne. Di wê bûyerê de naverokek hatiye û çûye ku wateyê dide pêwendiyên du aliyan û beşek li hewcehiya mirov tê berawirdkirin. Di mêzegeha civakî de ragehandin bi wateya wan kod, naverok yan peyv, wêne, sembol û ... tên ku pêkanîna nasnameya havbeş a endamên civakê, bihêzkirina wê û pêşvebirina wê nasnamê dikaribe bê şirovekirin. Derhênan (production), çand, aborî û birêveberî hewcehiya bingehîn e ji bo civakek tenahî û rihet. Ji bo gehîştin bi wan bingehan ragehandin rola xwînê di laşê mirov da dilîze ku hewcehiyan û şiyanan bi hev girê dide. Ragehandin bi kurtî bingehê jiyana civakî û bi hevre bûnê ye.

Kekê Mecîd, hûn astê pêşveçûna medyayên Kurdî çawa dinirxînin?

Weşana Kurdî di çend salên derbazbûyî de pêşveçûnek zaf ji aliyê çandî ve bi xwe ve girtiye. Hejmara rojname, kovar, weşanên elektronî, malperên înternetî û çend medyayan her roj zêde dibe. Lê di warê naverok û çewaniyê de hewcehî bi karê zêdetir heye. Em dikaribin medyaya Kurdî bi 3 beşan parve bikin: 1. Ew weşanên ku li Herêma Hikûmeta Kurdistanê derdiçin, herçend ew ne li gor standardên cîhanî ne, lê digel wê jî gavek mezin di pêşveçûna weşana Kurdî de hilgirtine. Edebiyat, ziman û çewaniya hizrkirina weşanên Başûrê Kurdistanê hêdî hêdî ji rewşa opozosyon bûn û binerdîbûnê ber bi rojnameyên medenî û pisporane ve diçin. Medyayên Kurdî li Başûrê Kurdistanê bi awayekî berfireh bi şêweya pirmedyayî (cross media) derdiçin, wate hem bi awayê çap û him jî bi awayê înternet. Lê stiruktora wê medyayê mîna hemû xwestekên pirmediyayiyê berçav nagirin ku ew jî di pêvajoyek dirêj de ne.

Li navxweyê Kurdistanê – Rojhilata Kurdistanê – medyayên kurdî rola civaka medenî partî û saziyên opozîsyonê dilîzin ku ne tenê pirsgirêkên civakî, deng û bas, nûçe û babetên pêwendîdar bi jiyana mirov dixin ser ziman, li hember bûyerên civakî û siyasî de helwestê xuya dikin. Li dereveyî welat medyayên Kurdî digel zafbûna hejmara wan xasmayî ser înternetê bi destê bênasnameyî, şirovê û felsefeya hebûnê dinalin.

Bi baweriya we ragihandina Kurdî, ragehandineke serbest e yan na?

Serbestiya ragehandinê pirseke nisbî ye. Em eger Başûra Kurdistanê berçav negirin, demekê em dikaribin wê yekê berhev bidin ku Kurd xasmayî li Rojhilatê Kurdistanê xwediyê desthilata xwe be û şansê xwe ceribandinê hebe. Ragihandinên niha yê pêwendîdar bi Rojhilata Kurdistanê serbestiya bi wateya bê alîtî gelek nînin. Ew ragehandinên nava welat ji aliyê sazî û rêxistinên medenî diweşin, lewma hilgirê bîr û hizra wan e û herwisa Komara Îslamî jî rê nade bê alî yan serbest bimînin. Li derveyî welat ragehandinek wilo nine ku mirov bikaribe wek nimûne bas bike û asta serbestiya wana binirxînin. Ji ber ku piraniya ragehandinên dereveyî welat ku weşanên Înternêtî ne, ji aliyê takekesan ve der diçin û pîvanên ragehandinê tejî nakin. Lê ger em wan ragehandin jî bizanibin, bandora hizra siyasî civakî ya xwediyên wan di weşandina babetan de xuya ye û serbestiya wan dibe jêr pirsyarê.

Asteng û girêpêçKên hember medyayên Kurdî çi ne?

Ragihandina Kurdî di hember çend pirsgirêk û asteng (çalêş)ên giring de rû bi rû ye, ku hetanî astek bilind astenga medyayên Rojhilata Navîn bi giştî ye. Li serdema Înternet û gilobalîzasyonê (cîhanîbûnê) çanda çend medyayî û weşana elektronîk hêdî hêdî cihê weşana çap digire û medyaya dîcîtal dibe weşana herî bingehîn ya Kurdî. Guhartina han digel xwe çend guherînan di astê teknîkî, civakî û çandî de pêk tîne ku em bi kurtî dikaribin wana bi awayê jêrîn nîşan bikin:

1. Jimare bûna ragehandinê: Di weşana çapî de ku di rastî de şeklek ji çanda civakê jî bi xwe re digire, piroseyên çapemeniyê dirêj û temenê wan zêde bû, ji bilî wê yekê medya bi awayê “zext” (Hard) dihat weşandin, wate çap dibû. Di serdema weşana dîcîtal de medya ku em dikaribin bêjin êlêmentên medyayê bi awayê nerxok (soft) û kodên kumpiyoterî wate 0 û 1 tên weşandin û ewa jî tevî xwe hin pirsên taze û dergehên nû divekin.

2. Modûlarîzasyon: Medyaya berê an weşana çapî hevdem tenê dikaribû bi yek awayî derbiçe. Piştre dahênana naveroka wê mirov nedikarî tu guhartinek biçûk yan mezin bêy guherîna hemû weşanê pêk bîne. Di weşana dîcîtal de heman naverok wêca nivîs be, wêne be yan multîmedya dikaribe hevdem bo çendîn awayan û li gor cîh û mezinî û biçûkiya weşanê der biçe. Ji bilî wê, naveroka weşanê bi awayê cur bi cur li nav modûl (çarçove)yên cur bi cur parve bike û biguherîne û berfireh bike.

3. Otomatîsiyon: Weşana berê bi giştî bi awayê manûal yanî destî dihat amadekirinê, lê niha weşan bi awayekê hatiye automatîkkirin  ku mirov dikaribe di demeke nêzîk de heman naverokê bi çendîn awayan biweşîne û bo nimûne wêne, reng û deq bi awayên automatîk di dema weşanê de qalib û çarçoveya xwe ya weşanî bi dest tînin.

4. Hatin guherîn (adjustability): Weşana niha ji ber dîcîtalbûna wê dikaribe li gorî temenên cur bi cur naverok, şêwaz, grafîk û zimanê wê li gor temen, girêdahiya civakî, kar birin û cîhê weşanê bihê guhartinê.

5. Kod guherîn (encoding): Li weşana niha tenê kodên kampiyoterî nehatine guhartin, belkî bi pêşveçûna weşana dîcîtal ziman, çawaniya bikarbirina peyvan û senbolên pêwendî (komonîkasyon)a mirov tê guhartin, lewma ev pîvanên berê yên weşanê nikaribin bibin pîvan bo weşana nû. Guhartina ziman û senbol dibe hegerê guhartina hizr, çand û formûlên kar û çalakiyên aborî û siyasî yên civakê.

Weşana Kurdî ji ber hegerên berê asteng – ne bi awayê nerêtî -  giringe wek xwe guncandin digel serdema dîcîtal û pir medyayiyê û her wisa astenga amadekirina civakê bo bikaranîna medyayê bi awayek rast rûbirû ye. Tirsa wê heye ji ber nebûna çanda xwendina serdema medyayê gelek sermayeyên civakî, kulturî, aborî û dîrokî ên me ji dest herin. Ew mijare mixabin hin kûr e ku di çarçoveya wê hevpeyvînê de cîh nake û hewce bi konferans û semînarên berfirehtir dike.

Li gor rola berçav û bibandor ya ragehandinê li ser bûyer û guhartinên cîhanê, bi raya we ragehandina Kurdî heya çi qasekê kariye rolekî erênî û bibandor li ser xebata neteweyî û nasandina doza gelê me bi cîhanê bilîze?

Ji bo ku mirov bikaribe bersiva wê pirsyarê bide, hewce ye pêdaçûnekê bi asta ragihandina Kurdî bi zimanên nawnetewî xasmayî zimanê Îngilîzî bike. Di vê derbarê de em wek mînak pirsa Kurd li Rojhilata Kurdistanê dê bînin. Erka bingehîn ya medyayê pêkanîna nasname û “hoviyeta” havbeş ya navbera endamên civakê ye, ji bilî wê yekê erka weşana Kurdî ya ku bi zimanê biyanî derdiçe, nasandina pirsgirêka netewî bi awayê zanistî, teorîk, kolektîv û rojnamevanî ye. Yekem bi hegera wê ku medyaya Kurdî gelek direng dest bi weşanê bi zimanê biyanî kir, hîna nekariye cîhê xwe di nav civaka navnetewî de weke pêwîst bike. Li gor gelek serekaniyên zanistî yên Ewropî pirsa Kurd li Îranê pirsa netewî nine û mafê Kurda wek netewe nayên pêpeskirin, belkî sîtema ser Kurdan li Îranê sîtemek giştî ye ku ji aliyê desthilatê heman sîtem li ser netewa Fars jî heye. Ewa di şûna diyarîkirina rola medyaya Kurdî erka wê medyayê girantir dike û hewce ye weşanên Kurdî xasmayî weşanên PDK Îranê giraniyek mezin li ser teorîzekirina pirsa Kurd bo navendên navneteweyî bixen û li niha zêdetir pirsa Kurd çi wek pirsek netewî, û çi wek pirsek mirovanî, siyasî û kulturî bidin nasandinê.

Gelo medyayên Kurdî heya çi qasekê karîne xizmetê bi geşekirin û pêşveçûna çand û wêjeya Kurdî bikin?

Di vê derheqê de xasmayî televîzyonên Kurdî xizmetek mezinkirine. Bi jîndar kirina diyalekt û lehceyên Kurdî û bikaranîna wan di weşanên deng û reng de çand û wêjeya Kurdî hem giştgirtir bûye û hem jî Kurdên hemû deverên Kurdistanê bi awayek zimanî û çandî zêdetir bi hev hatine naskirinê, ewa jî gavek gelek giring û hêja ye ku dibe hegera geşekirina ziman û çanda hevbeş ya Kurdî. Lê di çapemeniyê de ew giraniye nehatiye dan û her lehceyek bi awayekê tê weşandin, wek ewa ku kurdan du (2) zimanên cuda hebin. Di vê derbarê de gava Partiya Demokrat ya Kurdistana Îranê bo weşandin bi zaraveya Kurmanciya Jorîn herçend gavek girîng, lê carê ne tewaw e. Xasmayî eger bihê û zaraveyên kurdî di weşanan de têkel nebin. Mirov dikare bo nimûne li rojnameya Kurdistanê de bi awayê kurmanciya jorin û pîtên Aramî biweşîne, ji bo ku welatiyên başûrê Kurdistanê fêrî wê zaravê bin û herwisa heman kar bo Kurmanciya Jêrîn bi tîpên latîn di Agirî de jî bike. Bi vî awayî dergehên yek zimaniyê bi hev vedibin û zimanê Kurdî bi destê Kurdan ji hev naqete.

Çima gelê me li Rojhilata Kurdistanê heya niha nekariye xwediyê ragihandinekî bi bandor û serbixwe be?

Serxwebûna ragihandinê girêdayî bi çendîn faktora ye ku yên herî girîng di vê barê de bûna azadî û aboriyê ye. Li Rojhilata Kurdistanê bi hegera nebûna azadiyê û nebûna tenahiya rojnamevanî û weşanê, ragihandinên serbest nikaribin şansê li dayîk bûnê hebin. Digel wê yekê jî faktorek giring ku kar dike li ser nebûna ragihandina serbixwe, nebûna bingehek bihêz ya aborî ye, ku bikaribe piştgiriya ji dayîkbûna ragihandinek serbixwe bike.

Di welatên weke Îranê de weşan û ragehandin ji bo parastina hebûna xwe rêyên wan ji bilî xwe girêdan bi aliyekê gelek girtîne û lewma nikaribin  serxwebûna xwe jî biparêzin. Carê li civaka Îranê û nemaze di Rojhilata Kurdistanê de ji ber nebûna sîstemek demokratîk û yasayek îroyî li gor mercên cîhana Global, toleransa ji dayîkbûna weşanên serbixwe nehatiye holê. Ji bo wê yekê pêdivî ye rewşenbîr, çalakvanên civakî û aborî bi hevre xebatê bikin da ku bikaribin zemina serxwebûna weşana Kurdî pêk bînin. Bona weşana serbixwe ne tenê bi qazancê civaka medenî di Kurdistanê de ye, belkî berjewendiyên mezin bi sêktore aboriya civaka Kurdistanê digehîne.

Hûn zafbûna weşan û medyayên Kurdî bi giştî û bi taybetî li Kurdistana Başûr çawan dihesibînin?

Gelê Kurd bi giştî têniyê ragihandin, nûbûn û agehdarî li ser rewşa Kurdistan, dever û cîhanê heye. Ragehandina Kurdî her çiqas jî zaf be, hîn hemû pêwîstiyên civaka Kurdî nikaribin pir bikin. Helbet divê ewa jî bê gotin her weşanek xwe nikaribe di çarçova ragihandinê de dabinê, lê digel wê çendê jî eger ew weşanana xwediyê strûktor, bername û armancên rohn bin û bikaribin xwendevan û alîgirên xwe yên beşên cuda cuda yên civakê bi dest bînin, dikarin li pêşveçûn û berfirehkirina seha havbeş û nasnameya havbeş ya Kurdî di nav netewa me de xizmetek mezin bikin.

Ji bo nûjenkirin û erênîkirina ragihandina Kurdî divêt çi gavek bêne avêtin?

Ragehandin bêy bûna civakek ku xwediyê saziyên civakî û medenî ye û bêy bername û stiratêjiyên dirêjdem û kurtdem nikaribe nûjen be. Em diviya wê rastiyê berçav bigirin ku em niha di despêka piroseya gilobalîzasyonê de ne, ji bo ku em bikaribin tevî karwanê pêşveçûna cîhanê bin, diviya ragehandin û weşana Kurdî di astekê de be ku bikaribe tevî derdora xwe rikeberiyê bike û hewcehiya ragehandin, zanîn û bidestanîna zaniyariya welatiyên Kurd berawird bike. Lewra ji bo ku me karîbe bi awayekî kolektîv xwe nûjen kiribe, xasmayî Hikûmeta Herêma Kurdistanê diviya navendek ji bo pêşveçûn û standardkirina weşana Kurdî saz bike da ku ragehandina Kurdî li tehlûkeya tengejeya bê sîstemiyê rizgar be. Ji bilî wê yekê saziyên weşana Kurdî diviya berî her tiştekê di nav xwe de li ser hindek kodên havbeş ji bo pêşveçûna karê xwe û nûjenbûna paralêl pêk bên.

Erk û wezîfeyên rêxistin û aliyên xwedî desthilat yên kurd li hember medyayên Kurdî çi ne?

Wê gavê navendên desthilatdar yên Kurdî serekaniya destpêkî yên aboriya weşanên Kurdî ne. Ez bawerim yek ji erka wan navendana baldan li ser pirsa çawaniya ragehandinê ne tenê li gor naverokê, belkî li gor berhema fîzîkî ya wê ye. Navend û rêxistinên han dikaribin bi alîkariya hev îmkana pêkanîna navendek hevbeş ku têde berjewendiyên netewî serî her tiştekê be, alîkariya ji dayîkbûna weşanek serbixwe û modern bikin. Ewa ku gelek girîng û balkêş e mixabin medyayên Kurdî piraniya wan “hizb zede” bûne û di şûna rengê netewî rengê hizbî di wana de zaftir derdikeve. Lewma civaka Kurdî li serdemê hişyariya netewî de digel wê ku seha netewî ya wê pêşve çûye, bi awayek gelek cîhê metirsiyê bi ser partî û rêxistinan de hatiye bilokekirin. Ewa jî erka navendên xwedî desthilat girantir dike.

We bi giştî ji bo ragehandina Kurdî çi gotinek heye?

Ragehandina Kurdî serdema ewa farsî dibêjin “guzar” de derbaz dike. Di 10 – 12 salên derbazbûyî de ragehandina Kurdî gelek guhartin bi xwe dîtine. Tehlûkeya ku wê serdemê ji bo weşana Kurdî heye, ji navçûna beşek zaf li arşîva netewî û dîrokî ya me ye. Bi sedema nebûna sîstemek standard ji bo arşîvkirin, ragirtin û her wisa nebûna navendên xwedî îmkan weşanên Kurdî xasmayî ên elektronîk ên ku piştî midehekê li holê rabûne, hemû babet, arşîv, wêne û dewlemendiya xwe ya naverokî digel xwe birine. Ewa jî cihê nîgeraniyek gelek mezin e. Ragehandina Kurdî hem di navxwe de û hem jî rû bi civakê diviya di pêya pêkanîna şiyana xwendina medyaya nû be. Bo wê yekê hewce bi semînar, gotar û lêkolînên zaftir hene.