Hevpeyvîn/ Dara Natiq

Wergerandin bi Kurmancî/ Serbest Urmiye

Xwandevanên hêja, Şano û sînemaya Kurdî di van çend salên dawî de kariye bi awayekî berfireh pêş bikeve û gellek xelat û destkevtên mezin û navneteweyî ji bo sînemaya Kurdî bi dest bixe û ji rêya vê hunerê de doza gelê Kurd bi cîhanê bide

nasandin. Lewra me bi hewce zanî ku derheq rewş û zirûfa şano û sînemaya Kurdî û herwiha asteng û pirsgirêkên li hember vê hunera girîng nemaze li Kurdistana Rojhilat, bi Fatih Salihî re, pispor di warê şano û sînemayê de, hevpeyvînekê pêk bînin. Li vir emê bi hevre vê hevpeyvîna taybet bişopînin:


Fatih Salihî, Kî Ye?
Ez Ji dayîkbûyê sala 1357(1978)’an, li bajarê Seqizê me. min Xwendina xwe ya destpêkî, navendî û paş navendî her li wî bajarî bidawî anî. Sala 1375(1996) heta 1378(1999)’an, di şaxa “Mudîriyet a Dewletî” de min di zanîngehê da xwend. Piştre sala 1999-2000’an de, ez bo qonaxa karnasî ya derhêneriya şano û televîziyonê ji aliyê Binkeya Hunerên Diramatîk a Wezareta Çandê ve, çûme zankoya hunerên diramatîk a Zanîngeha Tehranê ku piştî 4 salan min karî belgeya derhênanê ya pileya yekem werbigirim. Ji sala 1369(1980)’ê heya niha, mijûlê karê şanoyê me, heya niha di çendîn festîvalên mezin û bi nav û deng de beşdar bûme, çendîn xelat û dîplomeya Şanaziyê jî min wergirtine. Herwiha heta niha wekî hevkarê derhêner beşdarî du fîlmên “Çirîkey Ahû” û “Awat” bûme, di çend karên televîziyonî yên kanala “SAHAR”ê de jî beşdar bûme û min wekî ekter kar kiriye. Midehekê jî min ji televîziyona “Herêm” ya Kurdistanê re bernameyên zarokan birêve birine û çê kirine.
Hûn çawan pênaseya şanoyê dikin?
Ez bawer im şano hunereke zindî û mirovî ye ku ji aliyê meriv ve tê nîşandan û qala arîşe, pirsgirêk, hêvî û daxwazên meriv û civaka mirovî dike. Ji ber vê çendê ku şanoyê her heft huner di hembêza xwe de girtine, weke dayîka hunerê tê nasîn û bi yek kilam dikarim bibêjim ku di cîhana îro de, HUNERAŞANOYÊ WEKE SEMBOLA ÇANDÎ DI CIVAKAN DE TÊ NIRXANDIN. Sînema hunera heştem û nûjen a îro ya civaka cîhanî ye. Sînema pîşe ye û hunera ne rasterast û ne zindî ye. Lê bi hizra min bandora wê li ser civakê, ji hemû hunerên din zêdetir e û temaşavanên zaf li dor sînemaya îro rojê kom bûne, serbarê vê çendê ku her weke min pêştir jî qala wê kir, pîşeyek e ku dikare heyîn û dirav pê were derxistin û komkirin.
Nêrîna we li ser şanoya kurdî çawan e û îro çawan şanoya kurdî dinirxînin?
Berî ku ez bersiva vê pirsyara we bidim, hewce ye bêjim ku me tu tiştek weke şanoya Kurdî tu nine, ji ber ku şanoya Firansî, Amerîkayî û Almanî jî tune ye. Çimku şanoyek bihêz e ku netewe û sînoran nas neke. Hekene şanoya Kurdî jî weke Kabokî, Katakalî, Mihabarata û heta teziye(tazî) yên Îranê jî diçin nava refên rê û resmên olî û êdî nikarin weke şano ku bingeha wê gotubêj e, jê were mêzekirin. Lê serbarê vê hindê jî, di nava Kurdan de şanoyê kariye cihê xwe bike, nemaze li Kurdistana Îranê de. Me niha çendîn doktorayên pispor û bi dehan karnasên Kurd ên şanoyê, di Îranê de hene. Berpirsê Yûnîma ya cîhanî, Bêhrûz Xerîbpûr e ku yê bajarê Sine ye. Şanoya ku niha Kurd pêşkêş dikin, çi kêmtir nîne ji şanoya Îran û cîhanê.
Divêt çi taybetmendiyek di zimanê şanoyê de hebin?
Ya baş ewa ye ku di vir de bêjim zimanê şanoyê, çimku şaş e, bêjin şano. Şano ji Firansayê hatiye wergirtin û rehmetiyê Goran, aniye nava zimanê kurdî. Şano ew cihe ye ku nimayîş tê de nîşanî bîneran tê dayîn ku em jê re dibêjin Sên yan Seko. Îca baştir e ku ji peyvên şano yan nîmayişê mifah were standin. Bi hemû terzekê zimanê şanoyê, zimanekî wêjeyî ye û li gor awayên cur bi cur xesmaniyên cuda hene. Şano zimanê axavtina gel e, bi awayekî zanistî û her weke min got, wêjeyî ye.
Hûn ne li ser vê baweriyê ne ku di şanoya kurdî de tiştek bi navê kirîz heye? gelo heke heye heger û çareserî çi ne?
Bêguman her niha jî ku ez bersiva we didim, di Kurdistanê de şano rastî kirîzê hatiye. Her parçeyekê ji Kurdistanê kirîzên taybet bi xwe hene. Bi sedema desthilata Ehmedînejad, di Kurdistana Îranê de niha naveroka wan şanoyan ku tên nîşandan, ji aliyê berpirsan ve tên diyarîkirin û ji ber nebûna alev û amûrên hewce û piştevaniya malî û girîngtir ji hemûyan azadiya derbirîna bîr û rayan, şano rastî kirîzeke bingehîn hatiye. Di Kurdistana Îraqê de jî, ji ber nebûna temaşevan, şano di kirîzê de ye. Li Kurdistana Turkiyê her du fakterên han berçav in. Belê di Kurdistanê de şano niha tevî kirîza hebûn û nebûnê, berbirû ye. Dewletên dijî Kurd, ji şanoyê û berfirehbûna hesta şoreşvanî û mirovî, zaf ditirsin û evayê bûye hegera bextreşiya şanoya Kurdî.
Çi rêbazek di nava rêbazên şanoyê de tevî rewşa me ya ruhî û derûnî tê(digunce), heta derhênerên kurd li ser bixebitin?
Ez bawer im ku hilbijartin û destnîşankirina rêbazên şanoyê, dikeve ser derhêneran. Lê eva ku berçav e, li gor şiyan û delîveya hewce, mirov dikare ji hemû terzan mifahê bistîne. Ez weke xwe pêşniyara Şanoya Grutêfsik ji bo zirûfa îro ya Kurdistana Îranê dikim. Ji ber ku him pêşkevtî û him jî di bingeh de ne hewceyî tu cure alevekê ye.

Huner heta çi astekê hevrê û girêdayî bi dîrokê ye?
Di hunerê de dîrok xwedî janreke xasmanî ye. Çimku me hunera dîrokî heye, şanoya dîrokî, mesebî û civakî jî me heye. Huner pitir ji vê yekê ku tevî dîrokê rikeber be, tevî siyasetê rikeber e, niha jî her rikeberiyê dike û dê di pêşerojê de jî her bike. Bi hizra min huner parek e ji dîrokê.
Ji bo ku were selimandin ku kurd di şanoyê de xwedî pêgeheke dîrokî ne, çi belgeheke nivîskî anku dukomêntî heye?
Bi giştî temenê şanoyê cem Kurdan negihîştiye 100 salan. Ewa ku weke belge be, komek ji nivîsan in ku ji me re didin kifşê ku yekemîn şano sala 1315’an a Rojî, di Karwanserayeke bajarê Sine de hate nîşandan, piştre li serdemê Komara Kurdistanê de. Di vir de, ez “Bûkebaranê û Kose” bi şano nahesibînim, hekene dîroka wê diçe sedan salan berî niha.
Di awayê wan şanoyan ku heta niha derhênerên kurd ji bo darêtina nimayîşnameyan (senaryoyan) pêşkêş kirine, teknîk û teknolojiya Rojava çiqas bi kar hatiye?
Piraniya awayên şanoyê yên cîhanê weke teorî wergeriyane ser zimanê Farsî û derhêner û hogirên şanoyê jî mifahê jê werdigirin, lê standina mifahê ji teknolojiya Rojavayî, hewceyî pereyeke zaf e û eva jî di Kurdistana Îranê de bo derînerekî/e Kurd, ne mumkin e. Li Tehranê derhînerên Kurd zaf mifah jê standine, bo mînak Bêhrûz Xerîbpûr, ji bo şanoya “Rostem û Sohrab” Bûklekaniyan li Otrîşê çê kirin û heta dîkorên wî jî, yên Otrîşê bûn. Wiha ye ku di darêtina deqa şanoyê de, mifah ji awayên nûjen tê standin, lê di dema birêvebirinê de, neçar in ku weke Kurdekê bê emraz jê mêze bikin. Helbet di Kurdistanê de ne, li Tehranê.
Hin bas di vê dawiyê de tên kirin, gellek kes dibêjin ku kurd hêj ne xwediyê sînemayê ne û sînema ne taybetî me ye, hin kes jî dibêjin ku kurd xwediyê sînemaya xwe ne, di vê derheqê de we çi gotinek we heye?
Ez jî li ser vê baweriyê me ku Kurd hêşta ne xwediyê sînemayê ne, ji ber ku di hemû Kurdistanê de ceribîngehek sînemayê nahê dîtin. Tenê hebûna holên sînemayê yan çêkirina çend fîlman bi zimanê Kurdî û nasnameya Kurdî, nabe sedem ku em bêjin Kurd xwedî sînema ne. Weke Kurd, hêşta em ne xwediyê akademiyaya sînemayê ne. Lê di van salan de, çend fîlmê dewlemend ên Kurdî derketine ku her weke ku min berê jî got, nabin belge ji bo ku em xwedî sînemaya serbixwe bin. Li hemû Kurdistanê bigere, çend heb Kamêrayên sînemayê nabînî, heta çend aparatên modern jî tê de ninin. Îca hûn bi xwe hûr û gir bikin ka gelo em xwedî sînema ne yan ne?
Alav û mercên hewce di pêşdeçûna sînemaya kurdî di astê hunerî û zanistî de çi ne?
Berî her tiştekê em hewcederê zanista sînemayê ne û ji bo vê meremê jî divêt ku me akademî û zanîngehên sînemayê hebin. Piştre em hewcederê ceribîngehên sînemayê ne. Îca me hewceyî bi kamêrayên nûjen û taybet bi çêkirina fîlmên sînemayî heye. Dawiyê jî em pêdiviyê bi nivîskar, derhêner, ekter û girûpên teknîkî yên sînemayê ne.
Mixabin ku hêj me Kompaniyayên berhemanîna fîlmên sînemayî tu ninin û hemû fîlmên ku heta niha bi zimanê Kurdî berhem hatine, berhemên Kompaniyayên bîhanî ne. Ji hemûyan girîngtir, holên sînemayê ne ku mixabin di seranserî Kurdistanê de 5 hol nahên dîtin.
Hûn bewer in ku sînemaya kurdî di sedsala 21’an de, pêşdeçûneke berçav bidest xistibe?
Min di bersiva pirsiyarên din de jî got, me sînemaya Kurdî tu nine, heta heke nîşandana bextreşî û kul û derdên gelê Kurd û paşdemayîn di warên çandî, civakî, aborî û siyasî de bibe janerek ji bo sînemaya Kurdî, ez bi xwe hez ji vê sînemayê nakim. Mêze bikin, sînemaya Halîwod heye ku bi hemû awayekê çarçoveyeke naskiri ye. Sînemaya Balîwod jî bi heman terzî. Lê car din tînim ziman ku tenê bi çêkirina çend fîlmên bi zimanê Kurdî ku heta xwedî hizra Kurdî jî ninin, em nabin xwedî sînemaya Kurdî. Lê heke dîtingeha derhênerên Kurd ku hejmara wan nagihîje 4 kesan jî, li gor rastiyan û rewşa niha ya Kurdistanê guhertin bi ser de were, hêvîdar im ku pêşerojê dîmenekî ciwan ji gelê Kurd bibînin û pênaseyekê ji sînemaya Kurdî re çê bikin.
Di wê dawiyê de sînemaya kurdî kariye xwe bigihîjne asta navneteweyî, di piraniya festîvalên cîhanî de beşdar be û serkevtinan bidestve bîne, tu ji serkevtinên han çawan mêze dikî?
Belê rast e, lê ne weke sînemaya Kurdî, weke sînemaya Îranê, çimku ew çend fîlm ku di festîvalên bi nav û deng ên cîhanî weke Kan û Sensêbastiyên’ê de beşdar bûn, bi nûneriya sînemaya Îranê çû bûn. Her çend ku di kakil de wan qala pirsgirêka Kurdan dikirin û li ser wê bingehê hatibûn çêkirin. Ez bawer im ku destkevtên han ji bilî armancên hunerî, armancên din jî pişt perdê hebûn ku ez hez nakim di vir de bas jê bikim. Lê bi giştî cihê keyfxweşî û rezamendiya gelê Kurd e ku Kurdek dikare di asta navneteweyî de bi awayekî herî baş xwe bide nîşandan û naskirin. Her çend bi buhaya gorîkirina çanda gelê xwe.
Raya te çiye li ser vê yekê ku tê gotin Behmen Qubadî, derhênerê serkevtî yê sînemaya kurdî ye û kariye ku caneke nû bide sînemaya kurdî û herwiha di rêya vê hunera xwe de dengê belengazî û bindestiya gelê kurd, bigehîne cîhanê?
Eva basekî yek car zaf bi xwe digire û ew pirsiyare bi xwe dikare bibe mijara gotûbêjeke berfireh. Di vir de tenê ez dê bîr û raya xwe bînim ziman. Belê rast e ku Behmen Qubadî, niha yek ji lehengên sînemayê ye. Lê bi hizra min Qubadî, tevî êş, jan û xizaniya gelê Kurd miamile(alvêr) kir û ji bo nasandina çanda Kurdî, nemaze di fîlma “zemanêk bo mestiyê espekan” (demek ji bo mestiya hespan) de, Kurd bire serdemê xwecihên Amazonê û rizgarî û serkevtinên gelê Kurd di fîlma “Kûsî Jî dikarin bifirin” de, goriyê tirs ji Komara Îslamî kir.
Hez dikim hûn temaşeyî fîlma “Textê Siyah” (Texte Reşê), berhema xatûna Semîra Mexmelbaf bikin. Behmen Qubadî, bixwe di sikansekê de rol dilîze, wê demê fantaziyaya wî binirxînin ku di wê fîlmê de hevkarê yekem yê derhêner bûye. Mêzeyî “Awazhayê Serzemînê Maderiyê Men”(Stranên welatê diya min) bikin. Di heman demê de jî temaşeyî fîlma “Çirîkey Hewram” a berhema Mêhranfer, bikin. Ji we re derkeve ku fîlma Kurdî û hizra Kurdî çi ye? Dîwar û Rê yên Yelmaz Gûnay, jî bibînin. Mixabin hêşta min berê xwe nekiriye “Nîmêyê pênhanê mah” (Nîva Veşartî ya Heyvê) û nikarim li ser berhema dawiyê ya Qubadî, biaxivim. Lê hêvîdar im weke berhemên bêre nebe. Ji ber ku tenê mêzeyî aliyên sembolîk bikin û fîlma “ Kûsî jî dikarin bifirin”, şirove bikin, bêguman dê du rengî di bawer û berhevdanên we de derheq Qubadî çê bin. Lê belê, serbarê vê hindê jî, ez weke kesekî ku ez ji destpêka salên 70’an ve, Behman Qubadî nas dikim, rêz û hurmeteke mezin jê digirim û hêvîdar im ku rojekê xelata Oskarê jî werbigre. Ez ne pir dûr dibînim, heke ew wekî xwe û ji bo gelê Kurd bîr bike.
Bi hizra te, heya çiqasekê sînemaya kurdî kariye bandor hebe li ser pêşdebirina pêvajoya tevgera rizgarîxwaziya gelê me?
Hêvîdar im ku di pêşerojê de rolekî ektîv bilîze. Çimku weke Arto dibêje: “Şano helbesta şoreşê ye.” Bi hizra min sînema ji şanoyê bihêztir e
Di dawiyê de, we çi gotinek ji hogirên sînemaya kurdî re heye?
Hêviya serkevtinê ji wan re dixwazim, di hemû warên jiyanê de, ji we jî spas dikim ku we derfeteke wiha da min. Her bijîn û serkevtî bin.