Gabar Çiyan

Tirkiyê, bi rêya şîrketên xwe îlacan û xwarinê difiroşe Îraqê. Derket holê ku gellek ji derman û xwarinên tê firotin genî an jî kevin bûne. Ji ber firotina derman û xwarinên kevin û xirabûyî, hemwelatiyên Îraqê têne jehrdayîn. Pisporê pirsê tînin zimên ku Herêma Kurdistanê jî ji ber derman û xwarinên kevin û xirabûyî dikare ketibe bin xetereke mezin. 

Pirs ne nû ye. Ji zû ve îlac û xwarin tên  firotin. Lê şikên li hember sextekariya şîrketên Tirkiyê berî niha eşkere bû û piştî bûyerê kontrolkirina îlacan û xwarinê ji aliyê dezgehên bijîjkiya Îraqê û Herêma  Kurdistanê ve xurtir bû. Dezgehên bijîjkiyê li Îraq û Kurdistanê sextekariya şîrketên Tirkiyê eşkere kir. Wezareta Îraqê li ser pirsê notayek protestoyî da balyozxaneya Tirkiyê li Baxdayê. Ji Wezareta Derve a Tirkiyê hate xwestin ku li ser şîrketên dermanfiroş, mercên xebata febrîkeyên wan, birêvebiriya wan û awayê guhestina dermanan bo Îraqê, zaniyariyê bide wezareta Tenduristiyê a Îraqê. Ji Tirkiyê heta xwestin ku, rê bide komek doktorên Îraqî ku werin Tirkiyê da ku pirsê ji nêz ve bişopînin. Di nava komê de nûnerên kurda ji Herêma Kurdistanê jî hene. Kesên dixwazin herin Tirkiyê ev in: Dr. Ihsan Jaafer, Dr. Huseyin Al Beer, Dr. Ala Shallan û Mûdirê Sihetê yê Duhokê Luma Hazim.

Wezareta Karê Derve a Tirkiyê, bi Mûdirê Tevayî yê Dermanfiroşên Tirkiyê re kete têkiliyê û ji wan zaniyarî xwest. Piştî têkiliyên wezareta Tirkiyê bi şîrketên derman û xwarinên re, Wezareta Karê Derve a Tirkiyê bi ihtîmalek mezin dê bersivek neyênî bide Îraqê. Çavkaniyên tenduristiyê li Tirkiyê û Kurdistanê dane zanîn ku pirs mezin e, skandal ji awira aborî ve pişta xwe dide pereyên mezin. Dema pirs bê kolandin dikare skandalek berfirehtir derkeve holê. Tirsa herî mezin ew e ku şîrketên Tirkiyê bi zanabûn, siheta bi hezaran hemwelatiyên Îraqê û kurda xistibe xeterê.

Em, li ser xetera dermanên kevin û çareseriya pirsa îlacan li Herêma Kurdistanê, bi pisporê pirsê Dr. Yekta Uzunoglu re axivîn. Wî li ser pirsê agehdariyên girîng da me. Fermo hevpeyvîna bi Dr. Uzunoglu re:

- Çima dermanfiroşên Tirkiyê îlacên xirab, kevin difroşe Îraqê?

Bersiva vê sualê ev e : Çima Îraqî û dîsa wusa Kurd dermanan ji Turkiyê distînin? Şîrketên tirk li Îraqê wusa jî li Kurdistanê ji xwe re taşeronan peyda kirine, network a xwe ya mafyayî saz kirine, saxiya mirovan bo wan, armanca xebata wan nîn e. Malesef pir kesên ku taşerontî bo şîrketên tirka dikin, di dema dîktatoriya Sedam Husêyn de, dîsa ew bûne ku tîcaretê kirine - yan jî bawen wan -.Yanî bi wêjeya gelerî "caş" bûne û îro ew "caş" xwedan hikmekî berbiçav in di warê "ticaretê" de. Lê tiştê ku tê kirin ji exlaqê / Kodex / ticaretê gellekî dûr e. Ev kes bo qezencên xwe hertiştî difroşin. Ku karên ku ew dikin, bi xwe gorî krîterên mirovatiyê ne firotin e, lê qetil e.

Hem mirovan qetil dikin û hem jî li serda dirav qezenc dikin.
Di her welatekî de ticareta dermanan li bin hukmê qanûnan, li bin kontrola saziyên dewletî de ye. Berspirsiyarê vê bûyera tirajîk li Kurdistanê berî herkesî, pêşî tacirên tirk û taşeronên wan in, paşê kesên ku bên rexnekirin karbidestên herêmê ne. Çawa hikumetekî destura îtxalkirina dermanan ji welatekî weka Tirkiyê dikare bide? Ew Tirkiye ku bingehê siyaseta xwe li ser nijadperestiya dijî hebûna gelê Kurd ava kiriye! Ev xeletiyên wisan cihê pirsê ye.

- Dermanên kevin û xirabe ji awira bijîjkî ve çi bandorê li Kurda dikare bike?

Piraniya dermanan bi xwe jehr in. Mînak: wek antîbîotîk. Lê ku dozajê derman bo kuştina mîkrob û vîrûs be, ew derman e, lê ku dozaj zêde bilind be dibe jehr bo mirovî. Dozaja bilind dikare mirovan bikuje an jî bi kêmanî hinek organan texrîb bike.
Dermanên Kevin: Hinek derman in ku kevin dibin hikmê dermanbûnê winda dikin. Lê hinek jî dibin jehr.
Dermanên xirab: Dikare mirovî nav demekî kurt de bikuje, lê dikare texrîbatê bide hinek organên mirovî. Ev texrîbata organan xwe piştî demekî dirêj yan demekî kurt nîşan dide, bi şêweyên cure-cure.
Ev dermanên xirabe bi giştî zirarê didin kezeba reş û hinek jî gurçikan. Ev zirar wek nexweşiyekê xwe dikare piştî salan jî nîşan bide. Hinek derman dikarin dervayê wî da genê mirov xirab bikin. Wê demê zirara wan di neslên din de xwe nîşan dide. Yanê, dikare xwe piştî 5-10 salan di zarokan de nîşan bide û zarok seqet - yan jî aliyê canî yan jî ji aliyê ruhî - werin dinyê. Hûn dikarin dehhezaran zarokên seqet texmîn bikin? Wê demê karbidestên îro wê di ser kar û hukmê xwe de nebin, dibe ku nejîn jî, lê zarokên seqet wê bi wî seqetiyê mehkûmê jiyanekî bi êş û kul bin.
Derveyê wî jî hinek dermanên xirab dikarin zirarê bidin rihê mirovan. Ger imkana çûyîn û xebata azad hebûya min dê çend pisporan bişanda Kurdistana Başur û Bakur ku lêkolînekî li ser "xwekuştiyan" bikin. Lêbikolin gelo ew keçên ciwan ku xwe dikujin, dest davêjin jiyana xwe, xwe dişewitînin, beriya van depresionan derman xwarine yan na, ger xwaribin çi, kîjan derman xwarine, xwîna wan de perçeyen kîjan madeyên kimyewî hene û hw û hwd… . Ji ber ku hinek dermanên antîdepresiv ger xirab bin, dikarin depresione hê qurtir û xurtir bikin û bibin sedemê gavên "har", wek xwekuştin. Di vê warê de berpirsiyarî kî mezin para doktrorên Kurd ê Herêmê ye. Ew bi xwe dikarin li ser van pirsan grûbên xebatê saz bikin û lê bikolin.

Ta kengê wê hêvî û leviya alîkariyê ji  derva  bin? Wek tê zanîn Viyetnamî di nav şerê malxirab de xebata xwe ya ilmî didomandin, kurd çima nakin? Piraniya belediyên Kurdistana Bakur li destê welatparêzên kurd de ye, li Başur jî xwe dewlet ew in. Çima ji sulane xwe yên jiyanê re xwedî dernakevin?
Ji alîk- 80.000-100.000 Pêşmerge û deh hezaran Polîs- quwetên asayişê - tên xwedîkirin ku herêma Kurdistanê biparêzin, lê ji aliyê din weka ku singê gelê xwe vekiribin û dibêjin werin me bi perê me bikujin. Dermanên xerab dikarin sedem û sebebê trajedîkî ji ya Helepçê mezintir bin.

- Di rewşa îro de pêwîstiya Kurdistanê bi febrîkeya îlacan heye, an na? Çima heye?

 Çar aliyê herêmê rejîmên har in. Pêwîst e berpirsiyarên Herêmê saxiya gelê xwe teslîmî qederê, teslîmî peyayên van rejîmên har û hirhop nekin. Ger derman ne ji ciranan, lê ji welatekî dur jî bistînin, tu garantî nîne ku, destê hinekan negihîje wan deverên dûr  û derman rastî derman be. Çareserkirina derman wek sazkirina hezên parastinê bo herêmê re giring e. Derman ne televîzîon, kompîtur yan otomobîl e ku xirab derket tenê zirarê bide mirovekî. Ji ber ku derman ne derman be saxî û canê mirovî ji dest diçe û vegerê can nîn e. Divê ku karbidestên Kurdistana Başûr pirsa derman û xwarinê bi destê xwe û di Herêmê de çareser bikin. Ger ev çareser nebe, nûjentirîn çek jî nikare gelê wê Herêmê biparêze.
 

- Ji awira ekonomîk ve, çiqas çûna Herêma Kurdistanê ji bo îlacan heye?

Kes nizane. Hinek derman hikûmeta Baxda finanse dike, hinek yê herêmê û serda gellek derman jî bi qaçaxî tên firotin-stendin. Statîstîk nîn e. Lê gor texmînên gellek gilover ev hejmar ji çend sed milyon dolarê Amerîkî kêmtir nîn e.

- Ji bo Herêma Kurdistanê bibe xwediyê fabrîkeyê îlacan, derman li Kurdistanê bên çêkirin, çi xebatên bingehîn pêwîst in?

 Berî hertiştî divê Parlementoya Kurdistanê qanûnan di vî warî de pêk bîne û hejmar û navên dermanên ku wek derman qebûl dike, biweşîne. Firotin û bikaranîna dermanên din jî qedexe bike. Tevekên welatên nûjen de derman li bin kontrola dewletê de ye. Wek tê zanîn li Swêdê ne tenê derman li bin kontrolê hikûmetê de ye, lê dîsa wusa dermanxane bi xwe jî yên dewletê ne.

Dibe ku pisporên Parlemantoya Kurdistanê di vî warî de tune be. Lê bo pêkanîna lîstekî dermanên bingehîn pewîstiya wan bo pisporan jî nîn e. Saziya Tenduristiya Neteweyên Yekbûyî deh salan e di vê warê de kar dike. Parlementoya Kurdistanê bo qanûnan dikare ji imkanên vê saziyê istîfade bike. Wek tê zanîn bo çareserkirina piraniya nexweşiyên mirovan di şertên welatên paşdemayîn de tenê 150-180 derman têr dike. Îro di Kurdistanê de hezaran derman ji dehan welatan heye. Ev xeterekî gellek mezin e. Navê van 150-180 dermanan nas in. Piraniya saziyên xêrxwaz bi van dermanen bingehîn di welatên paşdemayî de kar dikin û di xebata xwe de gellek ser jî dikevin.
Bo çêkirina van dermanên bingehîn bo 5 milîyon gelê Kurdistana Başûr fabrîkekî tenê bes e. Ku Hikûmeta Herêmê bixwaze fabrîkakî wusa ji aliyê teknolojî de di nav 6 mehan de dikare ava bibe, ger avahî hazir be .

- Ji bo avakirina fabrîkeyên îlacan çûna aborî çiqas pêwîst e? Kîjan welatên mezin li ser pirsê pispor in û mercên têkiliyek çawa li gorî berjewendiyên Kurda ye?

 Fabirîka her wusa şîrketên navdar aliyê kêm bi 500 milyon dolar çê nakin. Lê bizanebûn dikare fabrîkekî wusa bi 20-30 milyon dolaran ava bibe. Wekî li Tanzaniya ye. Çareserkirina vê pirsê ne zehmet e. Bi 4 pisporên gellek baş di 4 waran de dikare çareser bibe :

1. Pisporekî tanduristî û eynê demê de dîplomat bo danûstendin bi saziya tendirustiya Neteweyên Yekbûyî, saziyên xêrxwazên navnetewî di warê tandirustî de, bo danûstendin li gel welatên peşdaçûyî û hwd.

2. Pisporê dermanasî -farmakolojî -

3. Pisporê teknolojiya dermançêkirinê

4. Pisporê tîcareta pêwîstiyên hevîrê dermanan. Ji xwe pisporên baş girûpa xebata xwe bi xwe çê dike û endamên girûpê xwe jî bi xwe peyda dike. Di vê warê de ev pispor dikarin ji pisporên Kurdên Ewropî istîfade bikin. Malesef deriyên Herêma Kurdistanê bo van pisporên Kurdên xerîbiyê re ta niha girtî ye. Sedemê pêşdeçûyîna Îsraîl ji destpêkê ta niha ew e ku Îsraîl kîjan cihû ji kîjan quncika dinê here wir, wî wek heoli-hemwelatiyê xwe dikin singê xwe. Ev helwest mixabin e ku hê jî li Kurdistana Başur nîn e.

 

Dibe ku di destpêkê de bi hinek şîrketên baş ê Hindistanê re bo demekî têkiliya ticarî pewîst be . Û dibe ku çend seferiyên zanînê bo Tanzaniya û Hindistanê pewîst be, ji ber ku ev her du welat pirsên xwe yên bingehîn ê dermanan bi awakî baş, rasyonel çareser kirin / kirine û dikin û ji bo Kurdistanê dikarin minak bin. Bo cihazên hesas Koreya Başûr ku leşkerê wan li Kurdistanê ye, welatekî bi îsabet e.

Fabrîkayek wusa li Kurdistanê de dikare di webeyê navîn de bersiva pewîstiya tevekê Îraq jî bide û bibe navenda farmakolojiya Îraqê. Lê pêwîst e hinek fireh û dûr were fikirandin.

 Dr. Yekta Uzunoglu kî ye?
 Di 1953’an de li Farqînê hatiye dinê. 1971 ji bo xwendina bilind tê Fransayê. Li wir zimanê fransî dixwîne.  Di sala 1973’an de tê Pragê. Piştî xwendina tendurustiyê, dibe doktor û di 1980 de di gel hejmarek doktor li Kurdistanê dixebite. Piştre tê Almanya. Li wir di avakirina Enstîtuya Kurdî a Parîsê û Enstîtuya Kurdî a Bonnê rolên berbiçav hildigre ser milê xwe. Paşê vedigere Pragê. Dr. Yekta di saxiya Şehîdê nemir hêja Dr. Ebdulrehman Qasimlo de jê dersên aborî werdigirt. Paşê li ser makro ekonomî xebitî, li ser zaniyariya aboriyê kûr bû. 1993 de li gel Serekomarê Çekê Veclav Klaus û hejmarek ekonomîstên wir, li ser bingeha berhema xwe bi navê Perspektîvên Aboriya komara Çekî xebatên aboriyê dikin. Ji ber komployekê di sala 1994’an de tê girtin. Ew di sala1997 de azad dibe. Di sala 2006’an de xelata Frantisek-Krigelê wergirtiye. Dr. Yekta zewicî ye, du zarokên wî hene û li Komara Çekê dijî.

 (Zarathustra News).