Îdrîs Ehmedî di sala 1979’an a Zayînî de ji dayîk dibe û ji sala 1987’an ya Zayînî ve tevî malbata xwe weke penaberekî siyasî li welatî Swêdê de jiyana xwe didomîne.

 Xwediyê bekalrîsyona felsefe û mecîstera zanistên siyasî ye. Niha xwendekarê qonaxa duktorayê ye û dixwaze bawernameya duktorayê werbigire û

hevdem di zanîngeha Stokholmê de  waneyên teoriya siyasî dibêje.

 Hevpeyvîn: Fatih Salihî

 W/Omîd Esxeran

 Kekê Îdrîs em sipasiya we dikin bona beşdarî di vê hevpeyvînê de.

 Ez jî her wiha sipasiya we dikim.

 Em pirsiyarên xwe bi vê pirsê ve dest pê bikin ku gelo hûn çawa pênaseya federalîzmê dikin?

 Heke em lênihêrînekê bi ser wan bas û şiroveyên ku li derheq federalîzmê bi taybetî di daxuyanî, civîn û semînarên Kurdî de tên kirin, gellek caran federalîzm weke parvekirina desthilatê tê pênasekirin, yan hinek caran jî tê gotin ku federalîzm dijî navendîkirina desthilatê yan dîsantralîzekirina desthilatê ye, lê di rastî de heke em bixwazin ku pênaseya federalîzmê bikin û îşare bi wan her du taybetmendiyan bikin, min jêve nine ku em di wê şiroveyê de bigîjin serkevtinê. Sîstema federal li hember sîstema ne federal de tê şirove û pênasekirin. Heke em bibêjin ku federalîzm tê wateya dabeşkirina desthilatê, em di şaşiyê de ne, ji ber vê çendê ku di sîstemên nefedaralî de parvekirin û nenavendîkirina desthilatê heye, bo mînak welatê ku ez tê de dijîm(Swêd).

 Bi baweriya min taybetmendiya federalîzmê parvekirina serweriya siyasî ye.

 Heke izna we li ser be, ez dê parvekirina serweriyê ji we re şirove bikim. Di sala 1963’an de, li Birîtaniyayê de ku welateke ne federal e, dewleteke herêmî di London û derdora wê ku jê re digotin Konseya Londona Mezin hate avakirin, di sala 1985’an de, dema ku dewleta Magrêt Taçêr desthilat bidestve girt,  ew desthilate hate hilweşandin, sedema vê çendê jî eva bû ku vê herêmê serweriya siyasî tune bû, belku bi awayekê otonom bû û xwediyê qaseke desthilatê bû. Ji bilî vana jî çunku hikûmeta Birîtaniyayê ne federal bû, bi awayekî yek alî ew desthilate hilweşand. Berevajî vê çendê, li Kanadayê ku welateke federal e, parêzgeheke bi navê Albêrta heye ku piraniya petrola Kanadayê di wê parêzgehê de ye, di sala 1980’an de, hikûmeta navendî gelaleyk di warê vejenê de pesend kir ku li gor vê gelaleyê petrola Albêrtayê diçû bin desthilata hikûmeta navendî, lê vê parêzgehê ber ji vê biryarê girt û di encam de kirîzek hate holê, di encam de neçar man ku ji rêya gotûbêjê ve vê kirîzê çareser bikin. Berevajî hikûmeta Margirêt Taçêr li Birîtaniyayê, dewleta navendî a Kanadayê nekarî serweriya parêzgeha Albêrtayê hilweşîne, çunku federalîzm di Kanadayê de xwediyê bingeheke yasayî ye û li wir serwerî hatiye dabeşkirin, ne desthilat. Her weke ku me berê îşare pê kir, vê serweriyê bingeheke yasayî heye ku hikûmeta navendî nikare yek aliyane wê hilweşîne. Federalîzm di latîn de tê wateya peyman, ev peymane çend alî yan du alî ye û nikare yek alî were hilweşandin.

 Gelo dikarî ji me re bibêjî ku  ji çi demekê ve peyv û hizra federalîzmê hatiye nava xebata siyasî  û bi awayeke piratîk tê şopandin?

 Federalîzm bi xwe mijarekî tevlîhev e, çunku him me sîstema federal û him jî hizra federal heye. Lê hindî ez haydar im, federalîzm vedigere bo sedsalên navîn. Helbet yekemîn sîstema federal ku bû mînak û modela federalîzmê, di sala 1879’an de, li Amerîkayê hate avakirin. Taymetmendiya federalîzma ku li Amerîkayê heye, bingeha vê li ser axê ye ku bi xwe jê re dibêjin federalîzma coxrafiyayî. Bi awayekê ku li wir de ber ji vê çendê girtin ku neteweyek di  her yek ji herêman de piraniyê pêk bîne. Li wir em digihîjin vê encamê ku ramana federalîzmê weke rêçareya pirsgirêka neteweyî nehatiye holê, belku di rastiyê de teorîsiyenên federalîzmê di Amerîkayê de li ser vê baweriyê bûn ku mekanîzmekê bînin holê ku takê siyasî li hember desthilata siyasî biparêze.

 Eger çi federalîzm weke hizrekê di van salên dawîn de zêdetir weke rêçareya pirsgirêka kêmaniyên neteweyî hatiye holê, di destpêkê de li ser bingeha lîberalîzmê ku bingeha vê li ser tak û parastina berjewendiyên takkes e, hatiye holê. Hinek kesan jêve ye ku federalîzm dikare ji rêya parvekirina desthilatê ve him rêyê ji bo cîbicîkirina demokrasiyê xweş bike û him jî demokrat bimîne. Serbarê vana jî heke federalîzm xwediyê bingeheke yasayî û demokrat be, dikare bibe fakterek bihêz ji bo serbixweyiya siyasî û coxrafî a welatên pir netewe û ber ji pareçebûna van welatan bigire.

 Her weke hûn haydar in, PDK Îranê di Kongireya 13’hemîn a xwe de dirûşma stratejîk ya xwe ji bo dabînkirina mafên neteweyî yên gelê Kurd di çarçoveya Îraneke Demokratîk û Federal de, guherî, lê niha desteyek ji wan aliyên şovînîst federalîzmê weke destpêkek ji bo parçe parçebûna Îranê didin hesibandin. Helwesta we di vê derheqê de çî ye?

 Weke min berê jî qala wê kir, ji aliyekê ve em dibêjin ku hizra federalîzmê xwediyê dîroka xwe ye, ji aliyek din ve jî li derheq şiroveya feredaralîzmê em ne xwediyê rayeke yekgirtî ne, egere çi bi nîrîna min yek ji taybetmendiyên herî sereke ên federalîzmê, dabeşkirina serweriyê ye, lê tevî vê çendê jî sîstema federal bi awayên cur bi cur tê avakirin. Bo mînak di Yekîtiya Soviyet a berê ku sîstemekî federal bû, komarên wê di yasaya bingehîn a wî welatî de mafê vê çendê hebûn ku heke bixwestana ji wî welatî cuda bibana, lê ji ber ku hikûmeta wê demê a Soviyetê welateke demokratîk nebû, di rastiyê de di piratîk de wî mafî tu wateyek tune bû. Di sala 1995’an de, li Kanadayê de li herêma Kobêkê de ji aliyê wan kesên ku dixwestin herêma Kobikê mîna herêmeke Firansî ziman serxwebûna xwe bidestve bigire, referandomek hate lidarxistin, lê ji ber ku dengê hewce bidestve neanîn, di wî  karî de negihîştin armanca xwe. Di sala 1998’an de, pirsa serxwebûna herêma Kobikê çû ber destê dadgeha bilind a federal ya Kanadayê ku di encam de dadgeh gihîşte vê encamê ku herêma Kobekê nikare yek alî daxwaza serxwebûnê bike. Çunku her weke min berê îşare pê kir, federalîzm lihevhatineke(peyman) çend alî yan du alî ye, lewra dadgeha bilind a federal ya Kanadayê gihîşte vê encamê ku ev pirse di yasaya bingehîn a wî welatî de hemberî tu arîşeyekê nine, yanî nedikarî bibêje erê ne jî na. Lewra biryar dan ku referandomek were lidaristin bona vê çendê ku akinciyên Kobikê çarenivîsa xwe diyarî bikin, bi mercekê ku hikûmeta navendî ya Kanadayê azîn û usûlên demokratîk liberçav bigire.

 Di encam de em dikarin bibêjin ku tirsa aliyên navhatî li hember serxwebûna Kurdan be ku eva jî vedigere bo destûra yasaya bingehîn a Îrana pêşerojê ku gelo dikare di destûrê de xalek li derheq serbixwebûnê were guncandin an na? Helbet nihîrîna vê taqimê ji federalîzmê re bi sedema kevneşopeke nasyonalîstane ye, lewra min jêve ye balkêş nine ku federalîzmê weke destpêkekê bona cudabûna neteweya Kurd û neteweyên din  ên Îranê nehesibînin. Lê heke ez bi kurtî bibêjim, federalîzm nikare mafê serxwebûnê bide yan wî mafî zevt bike. Pirsgirêka han pêwendî bi zirûfa wan welatên ku federalîzm têde tê bikaranîn û her wiha balansa desthilat û hêzên siyasî di wan welatan de heye.

 Kekê Îdrîs, niha çend awayên federalîzmê ku bi awayekî piratîk tên meşandin, di cîhanê  de hene?

 Min di destpêkê de got ku federalîzm rastiyeke tevlîhev e, karîna min di wî warî de sînordar e. Lê di vê derbarê de heke em Îraqê jî lê zêde bikin, em dikarin bibêjin ku 27 sîstemên federal di cîhanê de hene. Heke em mêze bikin di sed salan berî niha de, 9 sîstemên federal di cîhanê de hebûn. Lê awa û şêwazên wan li gor rewşa coxrafî û neteweyî a wan welatan cuda bû. Weke federalîzma Amerîkayê ku zêdetir îdarî ye, lê federalîzma Kanadayê coxrafî – neteweyî ye. Îspaniya ku ji hemûyan balkêştir e, çunku li wir sê herêmên federal hene ku li ser bingeha coxrafî – neteweyî ne, lê bixwe peyva federalîzmê jê re bikar nabin. Lewra her weke min got  federalîzm xwediyê tu awayeke fîks û neguher nine, dikare li gor zirûfa her welatekê û neteweyên wî welatî ku federalîzm wan bi hev re girê dide, were şopandin. Balansa desthilat û hêzên siyasî li darêtina federalîzmê de xwediyê roleke berbiçav in. Lê nikare ew sîstemên federal bi awayeke diyarîkirî werin polen kirin.

 Gelo heya niha federalîzm bûye sedema parçe parçebûna çi welatekê?

 Ji bilî welatê Yugoslaviyayê tu welateke din nahê bîra min. Helbet ew sîstema ku il wir dihat şopandin, weke Soviyeta berê bû ku li ser bingehên demokratîk nehatibû avakirin. Çunku pêkhatiya netweyî û tewr(heta) olî a xelkê Yugoslaviyayê gellek ferq û cudahî tevî hev hebûn heya qasekê dijî hev bûn. Lê nabe eva bibe sedema vê çendê ku federalîzm di Îranê de jî tevî vê çarenivîsê berbirû be, çunku pêkhatiya neteweyên Îranê tevî xelkê Yugoslaviyayê gellek ferq û cudahî heye. Her weke min berê jî got li wir federalîzm li ser bingehên demokratîk û rêzgirtin ji mafên hevdu nehatibû avakirin. Niha federalîzmê weke hêvinê bihev re man û yekîtiyê tê  hesibandin ne jihev veqetiyanê.

 Bi raya we ew kes û aliyên ku li dijî gelê Kurd û neteweyên din ên Îranê di çarçoveya Kongireya Neteweyên Îrana Federal de sekinîne, li ser kîjan bingeh û esasê biîsrar in ku federalîzm dibe sedema parçe parçebûna Îranê?

 Heke em lênihêrînekê bi ser dîroka Îranê de bikin, em dibînin ku serwerî berdewam li destê Farsan de bûye û tevî vê çendê jî desthilat parve kirine, li derheqê vê pirsê dema ku em ji federalîzm bi wateya parvekirina serweriyê dinêrin, aliyên navhatî vê çendê dikin mihaneya parçe parçebûna Îranê. Sedema vê çendê eva ye ku ew niha jî wiha difikirin ku divêt serweriya siyasî her li destê wan de be, çunku bi raya min ew ji parvekirina desthilatê ditirsin, ji ber ku dabeşkirina desthilatê niha jî bi awayekê di Komara Îslamî de di navebra rêber, parleman û Konseya Parêzvan a wî welatî de dimeşe. Ew ji dabeşbûna serweriyekê ditirsin ku yek ji usûlên bingehîn ên federalîzma neteweyî ye, ji ber ku dabeşbûna serweriyê li ser bingeha coxrafî – neteweyî wekheviya siyasî tîne holê û dibe sedema vê çendê ku desthilat û serweriya siyasî a yek alî bihaya xwe ji dest bide. Di rastiyê de ew ji wekheviya siaysî di navebera neteweyên Îranê de ditirsin.

 Her weke hûn dizanin niha gelê Kurd di Kurdistana Îraqê de gihîştine federalîzma coxrafî – neteweyî, lê aliyên Ereb bi tu awayekê ne amade ne ku ezmûna han di Kurdistanê de serkevtinê bidestve bîne. Hûn pêşeroja pirojeya federalîzm di Îranê ku heya qasekê nêzî federalîzma Îraqê ye çawa dibînin?      

 Ez gellke keyfxweş im bona vê çendê ku we ev pirsiyare anî holê, çunku eva dide sedema vê çendê kuew bas û şiroveyên ku me qala wan kirine, bi hev re girê bidin. Ez di destpêkê de îşarê bi vê çendê dikim ku her sîstemeke federal divêt du erkan cîbicî bike: Ji aliyekê ve dabeşkirina serweriyê bi awayeke sitûnî, ji aliyeke din ve jî diyarîkirina wan aliyên ku vê sîstema federal ava dikin. Di federalîzma Îraqê de hêj ev du erke nehatine cîbicîkirinê. Madeya 140’ê, pêşeroja Kerkûkê û herêmên erebkirî di metirsiyê de ne, sînorê Kurdistanê hêj bi tevahî nehatiye diyarîkirin, her wiha li ser yasaya petrolê arîşeyên zaf di holê de ne, heke em bala xwe bidin rojeva siyasî di Îraqê de, ewa ku jê re dibêjin sîstema federal, heya qasekê li dijî hev tê dîtin. Di Îraqê de pêvajoyek dimeşe, yanî sîstemeke federal mijûlî cîgirtinê ye bêy ku federalîzm tê de hebe. Gelo eva tê çi wateyekê? Anku Ereban bi giştî tu baweriyek bi federalîzmê tune ye, belku eva balansa hêza di navbera Kurd û  Ereban de ye ku ew neçar in federalîzmê bipejirînin. Heke di Îraqê de federalîzm bi wateya dabeşkirina serwerî û wekheviya siyasî hebûya, ji wan e Îraq weke  modeleke serkevtî ji bo Rojhilata Navîn û wan welatên pir netewe weke Îranê, bihata mêzekirin. Lê ez bawer im dê demekê ew federalîzma coxrafî – neteweyî di Îranê de serkevtinê bidestve bîne ku derfeta ceribandina wê ji neteweyên wî welatî re were holê. Çunku bi sedema vê çendê ku Îran welateke pirnetewe ye, cihgirkirina kirina  federalîzma coxrafî – neteweyî dê bibe hegerek ku ber ji vê çendê were girtin, desthilat di ciyekê de kom bibe, di rastiyê de dê bibe semedek ku rêyê ji bo cîbicîkirina demokrasiyê xweş bike û desthilat ber bi dîktatoriyê neçe. Eva bi mercekê ye ku federalîzm li ser bingeha demokrasiyê were avakirin, helbet ew demokrasiya ku di welatên ne  federal de weke desthilatdariya piranî bi ser kêmaniyê de tê şopandin. Lê mixabin zirûfa herêm û terorîzma Îslamî di Îraqê de yê bûye hegera vê çendê ku derheq federalîzmê şik û guman werin holê, eger çi min jêve ye nabe em pêşeroja Îranê bi mêzekirin ji Îraqê diyarî  bikin. Divêt em rewşa taybetî a Îranê liberçav bigirin û nihêrînekî rast û dirust li derheq zirûfa Îranê hebe. Piştî vana em binêjin ku gelo federalîzm ji bo Îranê dibe yan na?

 Bi raya we hilgirtina dirûşma “dabînkirina mafê gelê Kurd di çarçoevya Îraneke demokratîk û federal de” ji aliyê PDK Îranê ve, heya çi qasekê bicî ye û çiqas li gor rewşa niha a Îranê ye?

 Bi raya min guherîna stratejiya PDK Îranê rast û dirust tê heibandin. Bila em vê çendê jî jê zêde bikin ku avakirina sîstemekî federal di rastiyê de di sala 1979’an de, ji aliyê rêberiya partiyên ve bi taybetî şehîd Dr. Qasimlo ve, weke stratejî û rêçareeyekî jêhatî dihat dîtin, helbet wê demê ji bilî gelê Kurd tu neteweyeke din ên Îranê di ortê de nebûn û Dr. Qasimlo li ser vê baweriyê bû ku em nikarin xwe bikin nûnerê neteweyên din yên Îranê, lê îro rojê bi hatina neteweyên din ên Îranê ji bo bidestveanîna mafên neteweyî yên xwe, guherîna stratejiya partiyê gaveke zanistî û rastbînane tê hesibandin, lewra avakirina Kongireya Neteweyên Îrana Federal di vê qonaxê de bandoreke baş û erênî li ser xebata gelê Kurd û neteweyên din ên Îranê didanê.

 Sipas ji bo beşdariya we di vê hevpeyvînê de. Her bijîn û serkevtî bin.

 Ez jî sipasiya we û gişt hevkarên we dikim û hêvîdar im ku gelê Kurd di demeke nêzîk de bigihîje mafên xwe ên berheq di Îraneke demokratîk û federal de.