Hevpeyvîn: Xalid Mihemedzade

Pirsa erdî û hevsînûr bûna Kurdistnê tevî cîranên xwe ji aliyekê dikare wekî doz  û pirsgirêkek li pêşerojê de bihê dîtin û ji aliyê din jî dikare bibe bi mînakek ji bo bi hev re jiyana Kurdan bi neteweyên cîran re. Lê ya ku girîng e eva ye ku van pirsane pêwîstî bi hebûna rêberiyeke

 zana û berpirsiyar di navbera Kurd û neteweyên din de heye, bona vê çendê ku hemû aliyekê ber bi pevre jiyaneke aştîxwazane û çareserkirina van pirsane ji rêya demokratîk de bibe.

  Mijara rûniştina vê carê ya me axavtinek li ser van deverane ye ku di navbera Kurd û Azeriyan de li ser Kurdistanîbûn yan Azerîbûna van bas û gengeşe heye û ji bo vê pirsê me birêz Rostem Cehangîrî, him weke endamê Komîteya Navendî a PDK Îranê û him jî weke kesekî şareza û ji dayîkbûyê Bakûrê Kurdistana Rojhilat anî ziman ku ev hevpeyvîne lê derket:

 Birêz Rostem Cehangîrî di destpêka axavtina xwe de vê rastiyê naveşêre ku neteweya Kurd ne tenê derheq doza axa xwe tevî desthilatê, belkî bi van neteweyan re jî pirsgirêk heye ku weke cîran bi salan e bi hev re dijîn.

Di vê derheqê de dibêje: “Bi raya min me  ne tenê pirsa xakê digel neteweyên cîran de heye, belkî bi desthilatê re jî heye. Pirsgirêka me bi Azeriyan re yek ji wan e. Navê Azerbaycana Rojava bi ser Kurdistanê sepandine. Ger Azerî hinekê nermrew bin û aqilane ji pirsan binihêrin dizanin ku piraniya Azerbaycana Rojava, him di warê xak û him jî di warê rûniştiyan de Kurd e. Bêguman heke hilbijartinek rast û adîlane bihê kirin, ev rastiye baştir dê ji me re derbikeve. Diyare em ji hemû hilbijartinên ku him li serdemê desthilatdariya Şah de û him jî niha hatine kirin, nerazî ne. Çunkî xelkê nekarîne azadane deng bidin ku vir Kurdistan e yan Azerbaycan? Lê pirsyar eva ye ku me pirsa erdê di gel Azerbaycanê de heye yan na? Di rastî de me ev pirsgirêke heye. Desthilatê jî çi karek ji bo kûr û berfirehkirina van dijberî û hevrikiyane kiriye, cihê behsa me nine.

  Yanî eva ku niha parek zaf ji Kurdan tê de akincî ne û bi Azerbaycana Rojava hatiye bi nav kirin, hûn bi Azerbaycan nizanin?        

 “Ez dijî navê Azerbaycanê me ku li ser Kurdistnê hatiye danîn. Lê çima navê vê Parêzgehê kirine Azerbaycan? Eva siyasetek e ku him li serdemê desthilatdariya Mihemedreza Şah û him jî niha berhema şovînîzma Fars e ku her tim dixwaze dijberiyê di navbera van du neteweyan de pêk bîne.

 Ez bawer im ku navê Azerbaycana Rojava, navek ne jêhatî û ne rewa ye. Ji bo ku ne mafê Kurdan û ne jî mafê Azeriyan bihê şewitandin, ez pêşniyar dikim navek taybet ji boy bihê danîn ku ew jî dikare parêzgeha Urmiyê be. Ji bo van arîşeyên ku derdikevin rojevê, em dikarin ji rêya diyalog û belge û giroveyên dîrokî çareser bikin, çunkî tu pirsgirêkek bi şer, şîdet û tundrewiyê ve çareser nabe.” 

 Her wekî di axavtinên te diyar e tu li dijî navê Azerbaycna Rojava li ser wan deverane de yî. Pirsyar eva ye ku we çi fakt û giroveyek heye ku Kurdistnî bûna wan deverane bide eyanê?

 “Fakt zaf in. Bo mînak Kurdên Xorasanê li kuderê re çûne wir? Ku niha jî bi Kurmancî dipeyivin. Niha jî belge û girove hene ku ew ji devera Celaliyan, ji çiyayê Agirî ve bo berevanî ji sînorê Îranê bo Xorasanê hatine veguhastin, lê merema bingehîn ya wan siyaseta dijî Kurd û armanca kêmtirkirina nifûsa Kurdan li van herêmane de bûye. Şoreşa Xanê Lep Zêrîn, Dim Dim, Şoreşa Simkoyê Şikak, Şoreşa Agirî û Şoreşa Qazî Mihemed, nîşan û berjenga wê yekê ne ku Kurdên van deverane ne mêvan in, belkî xwediyê xaka xwe ne. Her weha di Kurdistanî bûna van deverane de jî min tu şik û guman nine, lê ez kesê jî di van herêmane de bi mêvan nizanim û Azeriyan jî bi mêvan nizanim.

   Başe bi raya te ew dijî Kurdbûna ku hûn qala wê dikin tenê ji aliyê hikûmetê ve meşiya ye yan xelkê Azerbaycanê jî tê de pişikdar in?   

 “Em dibêjin ku hikûmeta Îranê ev karane kirine, ewa ku kiriye jî, di vêc û berjewendiya Azeriyan de nebûye, çunku zulm û zor ji Azeriyan jî hatiye kirin û Azerî jî weke Kurdan bindest in”

   Eva ku hûn xelkê wê deverê ne, başe we çi serpêhatiyeke xweş yan tal di bi hev re jiyana bi Azeriyan re heye?

 “Ger tu vê pirsyarê ji Azeriyekê jî bikî, renge bibêje ku ger me dijayetiyek jî hebe, eva karê dujminê me ye. Çunku Kurdan û Azeriyan hertim dijî desthilatê xebat kirine. Rast e ku Azerî di warê aborî, meseb û heta beşdarbûna di destlihat û dezgehên hikûmetî de herdem destçûyî bûne, lê ew jî wekî neteweya Kurd bindest in. Diyare dema ku şerê Kurdan tevî hikûmetê dest pê dike, guleya yekemîn Kurd û Azerî ber bi hev nîşan dikin. Ger em dûr neçin, piştî şoreşa 1357(1979)’an, ku xebata gelê Kurd bi rêberiya PDK Îranê û parityên din dest pê kir, heke em mêzeyî zirar û xisarên dujmin, bi taybet di herêmên Bakûrê Kurdistanê de bikin, yek ji sê ya wan Serbaz û Pasdaran ku dihatin kuştin, Azerî bûne.

 Mixabin Kurdan nekariye ji Azeriyan re bidin selimandin ku şer û xebata me tevî we nine, belkî tevî hikûmetê ye. Di vê derheqê de Azerî jî gunehbar in û renge guh bi gotinên Kurdan nedabin ku birayê min yê Azerî, tu jî wekî me bindestî û heqê te ye ku daxwaza mafên xwe bikî”

  Başe lêxistina nîşanê Kurdistanîbûnê ji wan dever û herêman nabe sedema aloziyê, çunku renge ev nîşan cihê pesenda Azeriyan jî nebe?  

 “Eva ku Azerî dibêjin Azerbaycan e, Kurdan pê nexweş e. Kurd jî gava dibêjin vira Kurdistan e, ji Azeriyan re giran tê. Lê me li bername û programa PDK Îranê de bi zelalî nivîsandiye ku Kurdistan ji çar parêzgehên: Îlam, Kirmaşan, Kurdistan û Azerbaycana Rojava pêk hatiye. Me him weke PDK Îranê û him jî weke xelkê vê deverê ku bi sedan sal e bi hev re dijîn, ev hesasiyeta ku niha hin kes û aliyên Kurd û Azerî dixwazin pêk bînin, me nine. Ev karê wan çi zanayane û pisporane be yan jî  nebe, bi vêc û qazanca dujmin xilas dibe û ji me re çi pêre çê nabe”.

  Wekî cenabê te qala wê kir niha him li nava Azeriyan û him jî di nava Kurdan de, du aliyên tund û dijî hev li ser Kurdistanîbûn yan Azerîbûna wan deverane li hemberî hev de rawestane. We jêve nine ku ev du alî û hêlene pevre jiyana ku te qala wê kir aloz û têk dide?   

 “Min  jêve nine ku Rasîszm, wateya netewexwaziya tund û hişk him di nava Azerî û him di nava Kurdan de bigihîje astekê ku rêberiya van du neteweyane bi dest bigire û van du netweyane berengarê hev bike û rastî şerê navxweyî bikin. Weke ew karê ku tundrewên nava hikûmetê sala 1358(1980)’ê di Nexedê de kirin.

 Diyare ew bûyer û alozî desthilatê afirand û hikûmetê merema xwe ya taybetî jî hebû û dixwest bi hilkirin û geşandina şerê Kurd û Azeriyan him şoreşa Kurdan pê bihiloşîne û him jî desthilata xwe cihgîr û qahîm bike. Lê niha hizr û ramana Kurd û Azeriyan gelek zîrektir ji baskên tundrew ên hikûmetî ye, û dikarin rêyên aqilane ji bo bi hev re jiyanê peyda bikin”.

 Her wek hûn haydar in, nameya Nezmî Efşar kêşe û hawareke mezin di nava Kurdan de çêkir. We jê ve ye ku ev haware li cihê xwe de bû? Nêrîna te li ser nameyê çiye?    

 “Min gelek hesasiyet bi nameya Nezmî Efşar nîşan neda. Çunku Navhatî jî dikaribe wekî ew kesane bihê hesibandin ku xwe di refa tundrewên Azerî de dibînin.

 Ger wiha jî nebe, dixwaze bi hin liv û helwestan ku navê wî li tu cihekê de nine, bi van tiştane xwe bide nasandin. Her wiha ji bîr nekin ku ew malpera ku hevpeyvîna Nezmî Efşar tê de hatiye weşandin, li ser xerc û pereyê hikûmetê birêve diçe. Weşandina nameya navhatî jî bi merema afirandina dubendî û dijayetî li navbera Kurd û Azeriyan de bû û herwiha dixwaze xwe bide nasandin ku belê ez berevankar û parêzerê mafê Azeriyan im. Di nameya wî de heya qasekê jî bêedebî hebû û bêhurmetî û sivikatî bi rêberên Kurd dike. Lê ez vê yekê bi bêhurmetî nizanim, çunku mezinên Kurdan li mêj dem e gotine ku:“Heke tu  bixwazî kurê Kurdan nas bikî, mêzeyî zimanê dujminên Kurdan bike”. Dema ku dujmin bi başî qala rêberek te kir, bizane ku wî rêberî xizmeteke baş bi neteweya xwe nekiriye. Ez tu car çavnihêriyê ji Nezmî Efşar û kesên weke wî nakim ku bi başî qala Simko bikin. Her wekî wê ku daxwaz ji min bihê kirin ku  were pesna Ata Turk bike! Nezmî Efşar muhre û endamê hikûmetê ye û girîng jî nine ku li kur dijît. Renge dijber û Opozîsyon jî be. Di nava Opozîsyonê de jî şovînîzm heye. Ez dê vegerime ser gotineke te li civîna vê dawiyê ya ku te got: Nefsa Opozîsyon bûnê bi tevahî nahê wateya şoreşger û demokratbûnê. Lewre  ez jî dibêjim ku hemû Opozîsyonek nikare qala biratî û ... bike”.

 Tu çawa mêzeyî bersiva birêz Mistefa Hicrî bo navhatî dikî?

 Diyare kekê Mistefa ew nameye wekî şexsê xwe(taybetî) nivîsandiye, ne wekî Sekreterê Giştî yê PDK Îranê. Lê ez vê nameyê bi nameyek siyasî û berpirsyarane dizanim. Name bi hest bi berpirsiyariyê ve hatiye nivîsandin. Cehd û tekoşîn jî ji bo wê bû ku ew gotin û axavtina ku li navbera du neteweyan de derketibûne holê û renge destê dujmin jî tê de hebe, diviya bizav û kiryarek wiha bihatiba kirin ku vê toz û domanê binivîne û bi qazanca dujminên her du neteweyan xilas nebe. Lewma bi raya min kekê Mistefa Hicrî gelek berpirsyarane tevî vê meseleyê liviya. Yên ku rexneyan jî digirin ku çima gotiye Azerbaycan, merema wî navê Azerbaycanê ye ku bi fermî heye, him niha û him jî li serdemê Şah de. Lewma nabe ku miroveke berpirsiyar li asta herî bilindi ya partiyê de rabe bibêje ku lêxin, bigirin û bikujin...”.

Te di gelek gotinên xwe de qala wê kir ku hikûmet li pişt van pirs û kêşane de heye. Lê pirsyar eva ye ku heta li nerazîbûn û xwenîşandanên herî dawîn yên Azerbaycanê de jî derket ku Azerî yeketiya Azerbaycanê dixwazin. Te jêve nine ku ev yekîtiye dikare di pêşeroja Kurdistanê de asteng û pirsgirêkan biafirîne? Bi vê wateyê ku ger li gor daxwaza wan be, parek zaf ji Kurdistanê li ser Azerbaycanê bihê hesibandin?  

 “ Ez serxwebûn û serbixwexwaziyê ji bo hemû neteweyekê bi rewa û berheq dizanim. Dema ku ez dibêjim Kurdan mafê serxwebûnê hene, min hinek îdeayên erzî (erdî) jî hene ku renge bigihîje aliyê Zencan û zaf cihên dinê.

Lê min qala wê kir ku Rasîzma neteweyî di astekê de nine ku bikare rêberiya van neteweyane bi dest ve bigire û bikarin li ser bihostek axê şer xweş bikin”.

  Yek ji wan mekanîzmên ku niha di cîhanê de ji bo yekalî kirina doz û pirsgirêkan tê pêşniyar kirin û kar jî pê tê kirin, Referandom yan hilbijartin û vegeriyan ji bo dengê xelkê ye. Başe te jêve nine ku heke rewş û etmosferek wiha ji bo referandomê pêk bihê û dengdan bo ser sindoqên dengdanê bibe bi xwestek giştî û hemû alî, Kurdistanîbûna van deveran ku pirsgirêka xwedîtiyê li ser heye, deng bîne?    

 Netenê referandom, belkî belge û giroveyên dîrokî jî hewce ne. Rêya dawîn referandom e. Dema ku em dibêjin Refrandom, divêt li asta Parêzgehê de bihê kirin û her wiha divêt ji bo xelkê resen yên van deverane bihê kirin. Her çend ez hêvîxwazim ku ev meseleye negihîje refrandomê, diyare ger referandom jî bibe, Kurd dê ser bikevin”.

  Hûn rola partiyên Kurdî di van doz û pirsgirêkane de çawa dibînin?. Pir caran rexne ji partiyan tê girtin ku di selimandina Kurdsitanî bûna van deverane de bê şiyan û karîn bûne, yan dibêjin di vê derheqê de tu karek nekirine?

 “Bi raya min ev nasiyonalîzma tundrewane ku çê bûye, çi nekirî ye. Ger xebata bi dehan û sedan salî ya rêberên Kurd neba, Kurd niha her nemabûn. Niha bi hezaran Kurd di Kurdistana Îranê de bi navê Simko tên navkirin û cihwarên wan jî bi cihên dîrokî têne mêze kirin. Bi giştî ji aqil û mentiqê bi dûr e ku aliyê tundrew dibêje partî û şoreşên Kurdan çi nekirine, lê renge kêmkarî hatibe kirin.

   Başe tu Simko Çawan dibînî?

 “Ez ne herêmçîtî(nawçe gera)  difikirim. Lê ez ji dayîkbûna nasîyonalîzma Kurdî di Simko de dibînim. Ez Simko bi çavkaniya nasyonalîzma Kurdî dizanim.”

   We jêve ye ku partiyên Kurdî domkerê wê nasiyonalîzma Simko bin ku tu qala wê dikî?

 “Belê min jêve ye ku PDK Îranê piştî Simko, yekemîn partî ye ku rola eslî û bingehîn a şoreşa azadîxwazî ya Kurdan di Îranê de bi dest girtiye. Lewre ye ku dujminên Kurd ewqas ku êrîşê dikin ser vê partiyê, li çi partiyek din nekirine. Fakt û girove ji bo gotinên min eva ye ku PDK Îranê di qada xebatê de maye û serê xwe netewandiye, radestî dujminên xwe nebûye. Lewma hesasiyet bi vê partiyê ji aliyê dijminan ve gelek zaftir e. mêzeyî dîroka pir ji serbilindî û şanazî ya vê partiyê bike.    

 Werger bi Kurmancî: Selîm Zencîrî