|
perwerdehiyê
bi qasî pêdiviya wê girîng û çarenîn e.
Di
jiyana civakên dîrokî de du cureyên perwerdehiyê yên bingehîn pêk hatine. Yek,
perwerdehiya bipergal û ya din jî perwerdehiya bêpergal e. Li aliyê din, gelek
pispor û zanyarên perwerdehiyê, pêşketina hişmendiya mirov bi perwerdehiyê ve
girêdidin û vê yekê wekî diviyatiyeke çarenîn dibînin. Pirên wan xwestine ku
hemû endam û pêgirtiyên xwe bi awayekî xwerû û yekser perwerde bikin û bigihînin.
Wekî tê
zanîn, ligel ku gelek lewir û tebayên hovane bi saya perwerdehiyê têne kedîkirin
û şerdekirin jî, em ê bêtir li ser giringiya perwerdehiya mirovan rawestin û der
barê vê yekê dîtinin xwe derbibirin.
Îro
mirov dikare bi saya peydekirin û jêmayên arkeolojîk, rewşa perwerdehiya civakên
(mirovên) zemanê berê fêr bibe. Û peyre jî di zanîna bîrkarî(matematîk),
avahîsazî(mîmarî), endezyarî, esmannasiyê(astronomiyê) de bigihîjin, li dibistan
û perestgehên olî de perwerde dibûn. Heta pergala perwerdehiyê ji hêla wan ve
dihate venihêrtin û kontrolkirin
Di
şaristaniya sumer û misriyan de ji bo ku zarok bigihên û di xortanî û ciwaniya
xwe de werin ser kar an jî bikaribin karê karmendî, perwerdekarî û rêveberiyê
bikin, diviyabû ku pêşî fêrî xwendin û nivîsandinê bibin. Perwerdehiya
îbraniyan bêtir giranî daye ser dahûrandina Tewratê û ecibandina/pejirandina
doktrîn û rêgezên wê. Dîroknasên Çînê, behsa vekirina 100 dibistanên
fikirandinê (ramanweriyê) dikin ku 3 000 sal berê (B.Z. bi 1000 salî) di van
xwendigehan de gelek ramanwerên navdar perwerde bûne û gihane. Gelek dahûrandin
û lêkolînên zanistî yên ku vê yekê diselmînin jî hene.
Her
civak û civata dîrokî, ji bo ku hilberîna xwe zêdetir, aborî û hatiniya xwe
xurtir û asta jiyana xwe bilintir bike, ketiye nav şardekirin û perwerdekirina
mirovan. Û ji bo kes û mirovên ku di wê civatê/civakê de dijîn, di vê çarçoveyê
de perwerde bikin, cehd û xebat daye. Bi vê egerê pergalên çiraxî û şagirtiyê
hatine damezrandin û zarok û ciwan li gorî feraset û hişmendiya fermî hatine
perwerdekirin. Şagirt û xwendekarên ku li gorî rêgez û azîneyên vê pergalê têne
perwerdekirin jî bi lasayîkerî û texlîtkariyeke xurt hatine gihandin.
Di
doman û merhaleya perwerdehî û hîndekariya her civakekê de dibistan û zanîngehên
hizrê(fikr û ramanê) hatine vekirin û gelek pispor û zanayên demê di van
dibistanan de şarde û perwerde bûne. Pergalên rêveberiyê li gorî bîrdoz û ramana
xwe pergaleke perwerdehiyê ava dike. Di sazgehên olî de (ango li dêr, mizgeft û
hawrayan) qeşe û mele, li fêrgeh û zanîngehên zanistî jî mamoste û fêrkerên zana
li gorî bîrdoza fermî hatine wezîfedarkirin. Û ev peyivirdarên fermî, li gorî
berjewendiyên serwer û rayedarên wê civakê dersê didin şagirt û xwendekarên xwe.
Belê hin caran jî gelek ramanwer û zanyarên dijber û muxalîf jî ji van dibistan
û zanîngehên fermî derdikevin. Bo nimûne, rêber û zanyarên olî û felsefî yên
mîna “Buddha”, Konfîçyus, Îsa, Mûsa, Hz. Mihemed, Karl Marks di van saziyan de
gihane û kesên der û dora xwe li gorî fikr û ramana xwe perwerde kirine.
Hemin
ku pewredehî wekî edilandina liv û tevger mirov tê dîtin, îcar divê ku em bêtir
têkilî giringiya bizavên mirov bibin û serê xwe pê re biêşînin. Her mirov li
gorî şert û mercên ku tê de dijî, perwerde dibe an jî tê perwerdekirin. Ji bo wê
divê mercên jiyana civakê û asta perwerdehiya mirovan baş bête nasîn û derfetên
perwerdehiyê jî li gorî van şert û mercan werin amadekirin.
Pewerdehî
ne karekî demdemê, ketberê an jî tiştekî ji rêzê yê derêha ye. Ew, parçeyekî
jiyanê û pêdiviyeke bênavber domdar û jênager e. Kar û hewldanên rojane jî tê
de, tu tişt bêyî perwerdehiyê pêkan nabe û bi ser nakeve. Ji bo wê, îro ji her
demê bêtir hewcetî bi pîşekariya perwerdehiyeke zanistî û qada pisporiya wê heye. |
