Adar Jıyan

adarjiyan@mynet.com

Tu ji kîjan mirovî/ê dipirsî bipirse, dikare bi hêsanî behsa girîngiya mafdarî û dadmendiyê bike û mafê azadî û serxwebûna mirov bêşik û bêdeman biparêze. Belê tenê behskirin, vegotin û parastin têra bidestxistina azadiyê nake.

Her mirovê/a hişmend û aqildar ku xwediyê hest û hizrên

azadîparêz e, her tiştî li gorî bîrdoza xwe rave û şîrove dike. Bi vê jî nayê ser, her tiştî li gorî dane û nêzîktêdayînên xwe yên civakî disenifîne. Tu kes ranabe, nabêje, “dîlîtî û koletî tiştekî baş e”. An jî “hewcedariya mirov bi azadiyê nîn e.” Na. Jixwe ev tişt werin gotin jî zêde tu rêz û hêzê nabînin û ji hêla mirovan ve qet nayên pejirandin. Çimkî hemû daxwaz û pêdiviyên mirov li ser nîgaş û pêşnûmayên erînî, hatine/têne rikinandin. Tu mirov, di axaftin û vegotinên xwe de tiştên neqenc, bêrê û beradayî pêşkêşî mirovahiyê nake. Ango tu kes naxwaze dilê mirovan ji xwe bihêle û wan ber bi nexweşî û reşbîniyên jiyanê ve bidehifîne. Qene pêşî bi zimanê xwe, wan li xwe vedihewîne û peyre jî  wan diezimîne ser sifreya qinyat û xweşbîniyê. Belê gava ku liv û dev (gotin û kirin) li hevdû dernakevin, qinyat û xweşbîniyên beravêtî li inyad û reşbîniyên jiyanê yên rastîn dadigerin. Wê çaxê bawerî û ewledariya  mirov jî bi rû de diçin.

      Wateya peyva azadiyê ji hêla ferhengî ve teng û misoger; belê ji hêla têgînî ve guherbar û berfireh e. Lewre azadî, him li gorî fikr û ramana mirov, him li gorî hest û derûniya mirov û him jî li gorî şert û mercên jiyana mirov diguhere. Her çendî ku wateya azadiyê ya ferhengî  bi du-sê hevokan hatibe sînordarkirin jî, rastiya wê ya têgihî, bi qasî ku di tu mêjiyan de nesitir e û nedebir e, kûr û bibergeh e. Ji ber ku azadiya mirov, ji hêla wî/wê ve nehatiye tayînkirin, çendî ku ew li gorî  hest û hizra xwe, li gorî şert û mercên xwe rave bike jî dê kêm û nuqsan bimîne. Ango, azadî her gav ne qad û warekî arizî û xwesr e. Qadeke hevpar û giştî ye û tevê mirovahiyê eleqedar dike. Çawa ku mirov, wekî takekesekî/ê bi serê xwe nikaribe bêyî civaka xwe serbixwe û azad bijî, civaka wî/wê jî bêyî mirovahiyê nikare azad û serbixwe be. Ji bo wê, azadiya her mirovî/ê rasterê girêdayî azadiya civaka wî/wê û her wiha azadî û serxwebûna her civakê jî girêdayî azadiya tevê mirovahiyê ye.

      Li gorî hin pîvang û formulasyonên zanistî, mirov bi hêsanî dikare bibêje ku tu mirovên azad û serbixwe nîn in. Belê tenê hin kesên ku hest û hizrên wan, wan ber bi têkoşîn û hewldanên azadiyê ve dikin û wan arasteyî têkoşîna azadî û serxwebûna mirovahiyê dikin,  hene. Ew jî, gelek caran di asta hêvî û daxwazê de diesire û derbasî kardariya jiyanê nabe. Heta ku dibe jî bi gelek astengî û arîşeyên civakî re rû bi rû dimîne.

      Bêşik, qest û armanca me, ne ew e ku em di vê nivîsara xwe de, reşbînî û bêhêvîtiyê belav bikin û bibêjin têkoşîna azadî û serxwebûnê tu car nagihîje armanca xwe. Na. Berevajî wê, ji ber ku em dixwazin girîngiya wê deprêş bikin û bi tevayî lê xwedî derbikevin, vê rastiyê dibêjin. Gelo îro kîjan mirovê/a cîhanê dikare xwe wekî kesekî/e azad û serbixwe bide peyitandin?  Carekê ev yek ne pêkan e. Ji lewre ew kesên ku xwe wekî serwer û desthilatdar nîşan didin jî tê de hemû kom û komuşkên civakî pêşî xwe dispêrin hin kes û hêzên din û parsa azadiya xwe dikin.

      Kesên azad û serbixwe  ew in ku pêşî di dil û mêjiyê xwe de azadî pêk anîbin û peyre li hemberî kes û hêzên desthilatdar serê xwe netewandibin, in. Takekes dibe, civak dibe, yên ku li hember hemû kelem û astengiyan radiwestin, li dijî zagon û qedexeyên fermî derdikevin û her gav li nik gel û civakên herî bindest û bintûte cih digirin û têkoşîna azadiyê dikin, in.

      Îcar gelo çima tu kes nikare bi tena serê xwe azad bibe? Ji ber ku azadî nirx û hêjahiyeke hevpar a tevê mirovahiyê ye. Û ji ber ku mirov bi taybetî li azadiya xwe û bi giştî jî li azadiya tevê mirovahoyî xwedî dernakeve an jî wê parçe  parçe dixwaze, nikare ne azadiya xwe ya arizî û ne jî azadiya mirovahiyê ya gelemperî bi dest bixe. Ji ber ku azadiya kesane rasterê girêdayî azadiya mirovahiyê ya gerdûnî ye. Her wiha azadiya mirovahiyê ya giştî û gerdûnî teqez dê bi destê kesên azadîxwaz û têkoşer bi dest bikeve. Azadî nirxekî  wisa giranbuha ye û tevê mirovahiyê têkildar dike. Belê ew jî rasterê bi destxistina dad û mafê mirov ên rastîn û rewa ve girêdayî ye.  

      Bi kurtayî, heta ku mirovahî azadiya xwe ya giştî bi dest nexe, tu civak; û heta ku civak jî azadiya xwe bidest nexe tu takekeks nikare wekî mirovekî/e azad û serbixwe bijî. Çimkî azadî çêlika dadmendiyê ye. Wekî ku Joseph Joubert  jî dibêje: 

      “Heke dadmendî hebe, dê azadî jî hebe”