|
goştekî
mirov heye ku mirov bixwe û ne jî eyarekî (çermekî) mirov heye ku mirov li
xwe bike. Tiştê ku dimîne zimanê wî/wê ye. Bi vegotineke din, mirov li gorî
gotin û vegotina xwe, li gorî zar û zimanê xwe binirx û bênirx dibe.
Gotin,
bi serê xwe bêsûc û bêlayan e. Ew, di devê mirov de li nirx û bênirxiyê
dadigere. Gotin, bi qasî ku di tu cih û waran de hilneyê mezin û giranbiha û
dîsa bi qasî ku li tu cih û waran nedebire, bêwac û bêwate dibe. Yê/ya ku
gotinê li zêr dadigerîne jî mirov û yê/ya ku gotinê dike zibil jî dîsa mirov
bixwe ye.
Gotin,
çendî ku bi serê xwe bêguneh û bêrî be jî, dîsa jî ji hêla xwediyê xwe ve an
dibe navgîna xêr û xêrdoşiyên sûdewar an jî dibe alava şer û pevçûnên stemkar.
Ji bo wê hewce ye ku em li ser hêza gotinê a erênî hinekî rawestin. Dîsa
gotineke pêşiyan heye; tê gotin ku “Gotin heye tim çê dike; gotin heye ser jê
dike.” Heke em bibin xwediyê gotina ku çê dike, her wiha em ê bibin afirînerê
qencî û xêrxwaziyê jî. Na, heke em bibin xwediyê gotina ku ser jê dike, wê çaxê
em ê bibin hevparê qesas û kujerên qenciyê jî. Ji bo wê, wekî kuli jor jî hate
diyarkirin, gotin, bi qasî ku di tu cih û waran de nedebire, xwedî hêz û bandor
e. Bi qasî hemû alav û amrazên şer jî, karîger û çalak e. Û dîsa bi qasî peyvîn
û şorindeyên aştiyane çist û lebat e.
Axaftin,
vegotin û derbirîna hest, raman, nêrîn, zanîn, şopandin, raçavkirin, daxwaz û
pêşniyazên mirov ên ku ji gotinan pêk tê ye. Axaftina watedar bi saya gotinên
xweş bandorê li ser guhdêr dike. Mirov gava ku tenê dimîne, çi tiştên ku di hiş
û dilê wî/wê de disihire, xwe bi xwe dibêje. Gelek caran bê hemdê xwe eşare û
mîmîkan dide dora xwe û bi zimanê cestê(bedenê) diaxive. Car heye gotin bi devê
mirov nakeve. Ji ber ku kesekî/e ku pê re biaxive û çend gotinan bike, nîn e.
Yanê gotin û axaftin bi pêwendiya dualî ya bi kesên ku li pêşberî hevdû ne, pêk
tê. Gotin gotinê vedike. Gotin li axaftinê dihesile. Îcar a baş ew e ku mirov
di hêza gotinê de bigihîje û wê di riya başiyê de bi kar bîne.
Hemû
têkilî û danûstandinên civakî bi saya gotinê pêk tên. Başî û xerabî bi saya
gotinê ji hev cuda dibin. Şer û pevçûn bi gotinê re pêk tên. Aştî û lihevhatin
ligel gotinê bi dest dikevin. Kîn û nefrîn, evîn û hezkirin, rûmetdarî û
pesindarî di gotinên de veşartî ne. Serberjêrî û şermezarî, xemginî û tengezarî,
çewsandin û stemkarî hemû li ser hîmê gotinê ava dibin.
Car
heye aşbûn ji gotinê bixêrtir e. Car jî heye gotin ji aşbûnê ferztir dibe. Ji bo
wê, divê cihê ku gotin pêwîst be, aşbûn û cihê ku aşbûn pêwîst be jî, gotin xwe
ragire. Wekî ku Phtagore dibêje: “An tiştekî nebêje; an jî tiştekî ku ji
bêdengiyê(aşbûnê) baştir be, bibêje.” Dîsa gotineke pêşiyên tirkan heye, tê
gotin ku: “Gotin zîv be; aşbûn zêr e.” Dibe ku hewcedarî bi gotinê hebe; belê
hilbijartina gotinê û bikaranîna wê di destê mirov de ye. Mirov dikare wê wekî
zîv bi kar bîne û him jî dikare wekî zêr hilîne.
Bikaranîna
gotinê girêdayî zanebûn û nezaniya mirov e. Lao-Tzû dibêje: “Mirovên zana zêde
naxivin, belê ku yên zêde diaxivin jî nezan in.” Rast e. Heta ku gotina kesên
zana ji yên nezan bêtir hukim û bandorê neke şer û pevçûn, nexweşî û nebaşiyên
civakî zû biz û ji holê ranabin. Em dêhn û bala xwe didin rewşa dinê, ewqas
karesat û bextreşiyên ku pêk tên hemû ji gotinê der dibin. Hemîn ku gotin
afirînerî başî û xerabiyên dinê ye, wê çaxê divê gotinên baş werin afirandin.
Lewre afirînerê he rgotinê mirov bi xwe ye.
Wekî
gotina dawî, emê dîsa bi gotina ramanwerê hêja û nemîr Arîstoteles, dawiyê li
gotina xwe bînin: Mirovên ku dizanin bi hunerî biaxivin, çi tiştên ku di aqilê
wan re derbas dibe nabêjin; belê çi tiştên ku dibêjin di aqilê xwe re derbas
dikin.” |
