Adar Jiyan

adarjiyan@mynet.com

Domana feraset û ramana ronîbûnê, di dîroka mirovahiyê de xwediyê cihekî pir girîng û manîdar e. Ev doman, bingeha xwe ji fikr û ramana ramanwerên Yewnaniya Kevnar digire. Bizava ronîbûnê, di navbera sedsala 17 û 18’yan de li

 Ewropayê rû dide û dibe riknê şoreşa felsefî, hunerî û ramyarî. Fikra ronîûnê derbeyeke pir mezin li bawerî, ferset û ramanên derezanistî û kevneperest dide. Û ev ramana nû dibe despêka hişmendiya dîrokî û hemû zanyariyên gerdûnî.

 Ronesans, li erdnîgariya Ewropayê dest pê kiriye û li tevê cîhanê belav bûye. Belê gava ku mirov dêhna xwe dide erdzemîna Asayayê, mirovên vê erdnîgariyê, fikr û felsefeya ronesansê zû bi zû ne pejirandine. Û her wiha car caran jî li hember wê derketine. Ev yek jî bûye sedema lipaşmayîna civat û civakên Asayayê û mirovên erdzemînên paşmayî yên din. Di dem û domana ronesansê ya ku wekî “nû dîtinekê” dihate dîtin de, ramanwerên ku di serdema seretayî de jiya bûn, di serdema navîn de jî dihatin nasîn. Belê heta wê demê  pirtûkên wan (yên ku bi destan hatibûn nivîsandin) di refan de diriziyan û tu kesî guh nedida raman û felsefeya wan. Nirxdayîn û qedirşînasiya ramanwerên nû û kevnar, bi ronesansê dest pê kir û gihîşt merhaleyeke payedar. Ev yek jî bi saya qîmetdayîna çand, huner û wêjeyê gihîşte vê merhaleyê.

 Dîroka mirovahoyê dîroka şaristaniyan e. Mirovahiya ku şaristaniyên kevn û nûjen afirandiye, bi naskirina gerstêrka me( erdzemîna ku em li ser dijîn) nehatiye ser; her wiha bi guherîn û veguherîna xwezayê û jêsûdwergirtina wê jî mijûl bûye. Pêwendiya bi xwezayê re li derê ha; êdî mirovahî ketiye nava tevgera dahûrandin û nasîna fezayê û li wir bicî bûne. Cîhan û mirovahî bi dahên û nûvedaniyên nû nasdar dibe.Ji bo mayîndebûna jiyana fîzikî tê dikoşe û bêrawestan li çaredîtina mirinê dicehdîne. Ev yek nîşana şoreşa hişmendiyê ya ku zanîn û teknolojiya nûjen pêk aniye. Şoreşa hişmendiyê jî nîşana ronesansa nûjen û destpêka şaristaniya mirovahiyê ya nûdem e.     

 Her mirovê ku bi karê nivîsê eleqedar dibe û her wiha li ser çand, huner û wêjeya gel lêkolîn û dahûrandinê pêk tîne, her gav nikare bibe ronakbîr. Dibe ew kes wekî rewşenbîr bê dîtin belê her gav nikare bibe şayanî ronakbîriyê. Ronîbûn, ji hêla sosyolojîk ve; tê wateya hewldana têgihîştina rêbazên xwezayê û edilandina pergalên dinê ku mirov bi hişmendî û ceribandinên xwe bidest dixe. Ji kesên ku vê yekê wekî rêbaz û azîne dineqîne re ronakbîr tê gotin. Ronakbîr ew kes e ku xwe ji bin bandor û bindestiya hemû tirs, saw, darazî, pêşdarazî, paşmayîn, kevneşop û paşverûtiyên demê yên kevnar û îroyîn reha dike. Ronakbîr ew e ku ne bi hestyarî; bi pejnkarî û bîryarî tevdigere. Ronakbîr ew e ku  ji hemû kevneşopî û kevnerûtiyên kambax û bêyom bidûr dikeve û arasteyî zanîn û zanyariya ramanwer û pisporên dinê yên nûjen dibe. Lewre ronîbûn her gav xwe dispêre vîn û hişmendiya mirov a azad û serbixwe. Ronakbîr bi xwe jî şagirt û berdevkê vê hizirîn û  ferasetê ye. Ew, nikare wekî murîd û bawermendekî/e kevneperest tevbigere û bibe dîl û destgîrê baweriyên xwe. Ew, rêçenas û şopgerê zanîn û zanyariyê bi xwe ye. Yanî, ronakbîr neçar e ku ji baweriyên xwe bêtir bi zanîna xwe tevbigere û bi bîr û bîrdoza  xwe re lihev be. Helwest û bertekdariya wî/wê jî her gav di vê çarçoveyê de teşe digire û li ser vî riknî bilind dibe. Ev yek, rasterê dibe egera hebûna û peywira wî/wê ya ser rûyê dinê û her wiha binbarî û berpirsiyariya wî/wê ya mirovî.

 Ronîbûn, wekî nêrîneke nû ya lihemberderketina ramana Serdema Navîn tê zanîn. Taybetmendiya ronîbûnê ya herî girîng, ahengdariya navbera hiş û xwezayê û her wiha girêdayî wê jî lihevkirin û lihevhatina mirov û xwezayê ye. Bêşik, hiş û hişmendiya mirov û têgihîştina wî/wê ya îroyîn jî ji bo vê yekê gelekî guncan û bikêrhatî ye. Belê dîsa jî hewcetî bi cehd û hewldanên mirov ên ku di riya zanîn û zanyariyê de têne xebitandin, heye. Lewre ronîbûn, qelaştina perdeyên reş û tarî yên stûr e ku, di navbera mirov û zanînê de hatiye danîn. Ronîbûn, qetandina tovil û çermê ser mêjiyê mirov û mirovahiyê yê ku bi hezaran sal ew wekî lewirên hov û kovî, bê hizirîn û fikirîn hiştiye û berdaye dinê. Ronîbûn, parçekirina goga risasî ya ku her gav bi gefxurî li ser serê mirov û mirovahiyê hatiye daleqandin. Ev goga risasî wekî şûrê seqakirî yê Demokles, bi hezaran sal bi ser serê mirovahiya cîhanê de  bênavber dilolibe. 

 Ronîbûn, tirs û sawa dilê hemû hêzên reş û tarî û hêzdariyên bêrê û nehênî ye. Bi kurtayî ronîbûn, tîrêja jiyanê ye. Bêdeng û bêwext, xwe berdide nav şane û cestê mirina sar û rih û giyana mirov û mirovahiyê ji nûve vedijîne.