|
vediqetîne ye. Ji nav van
heyberan ruhberê ku diaxive û dirame tenê mirov e. Û hiş û hizrandin tenê bi
mirov re
peyde dibe. Mirov ji ber ku dirame û diaxive jî. Her wiha ji ber ku diaxive jî
fikr û ramana wî/wê xurtir û berfirehtir dibe.
Hin taybetmendiyên zimên ên xweser
hene. Bo nimûne; ziman, navgîna axaftin û ragihandina navbera mirovan e. Ziman,
xwediyê hin rêz û rêzikên taybet e. Ziman, bi civakê re derdikeve holê, pê re
geş dibe û dijî. Ziman, pergala ramana neteweyekê nîşan dide. Ziman, kakilê
jiyin û behreyên mirov e. Ziman ji dengan pêk tê.
Mirov di jiyana xwe de fêrî gellek
zimanan dibe; zimanê ku girîngiya wê nayê nîqaşkirin, zimanê maderî(zimanê
zikmakî) ye.
Ji zimanê ku mirov jê dê û bav,
malbat û der û dora xwe fêr dibe, re zimanê zikmakî tê gotin.
Ji ber ku mirov wî zimanî di
malzaroka diya xwe de fêr dibe, zimanê zikmakî hatiye gotin. Ji bilî Wê jî, ev
ziman riknê hemû zimanên din e jî. Lewre gava ku mirov zimanekî biyanî fêr dibe,
zimanê zikmakî ji bo xwe wekî bingeh û referans digire.
Zimanê nivîskî, zimanê civakê yê
hevpar e. Rojname, kovar, pirtûk, radyo televîzyon û alavên ragihandinê yên
nivîskî hemû vî zimanê hevpar bikartînin. Axaftin û vegotina devkî jî bi siya vî
zimanê nivîskî bi dest dikeve. Zimanê nivîskî, her wiha wekî zimanê çandî jî tê
zanîn.
Axaftin û ziman ne heman tişt e. Ji
bo wê divê ev herdu têgeh ji hevdû werin veqetandin. Axaftin, vegotina devkî ya
rojane ku bi egera danûstandin û pêwendiya navbera mirovan pêk tê ye. Her mirov
dikare biaxive. Belê her mirov nikare li gorî rêz û rêzikên zimên biaxive.
Zarava, ji ber sedemên koçberî,
bişavtin, şer û dagirkirinên ku gel an jî neteweyek pê rû bi rû dimîne, pêk tê.
Gava ku gel an jî neteweyek ji ser hevdû belav dibe, her kom û komiçkên ku ji
hevdû qeyiyane li ser koka wî zimanî, awayekî axaftinê û bilêvkirinê bi kar
tîne. Ji şaxên heman zimanî ên ku peyv û dengê wan ji hevdû dibin re zarava an
jî diyalekt tê gotin. Hemû şaxên zimên xwe dispêrin koka heman zimanî. Şêwe an
jî devok, şaxên zimên ên biçûk ku bi guhertin û veguhertinên ku bi salan pêk tên
re derdikeve holê.
Ziman navgîna axaftin û cihêwaziya
navbera nîjad û neteweyan e. Hin caran jî wekî zimanekî hevpar dibe qest û
qasidê pêwendiya navbera neteweyan. Ziman cîhana awaz û dengvedana navbera
netewyan e jî. Her dengek pêkanîna dengekî rengîn û cuda yê ku ji xwezayê der
dibe ye. Her zimanek ziman navandina dengekî cihêwaz ê vê cîhanê ye. Ziman
neynîka hizr û ramanê û berdevkê hest, nîgaş û nîgariyên mirov e. Mirov dikare
her mirovî/ê (an jî civakê) di wê neynikê re bibîne. Neynik, ne tu tiştî li
rastiyê zêde dike û ne jî jê kêm dike. Ziman jî rewş û awaya rastiniya takeks û
civakê deprêş dike. Her mirov, hem li gorî zimanê xwe tê nirxandin, ecibandin û
pesinandin û hem jî li gorî zimanê xwe tê rexnekirin, şermezarkirin û
darizandin. Ji bo wê ziman ji bo însên ne wezna hin tiştan; pîvana gellek tiştan
e.
Ziman, nîşana awa û çawaniya jiyana
mirov û civakê ye.mirov, gellek xislet û xisûsiyetên civakekê ji zimanê ku pê
diaxive derdixe. Hemû nirx û hêjahiyên nîjad û neteweyekê yên dîrokî, çandî û
civakî bi saya zimên têne parastin. Ber û berhemên wêjeyî bi ziman re der dibin.
Ligel wê, gellek şahkarên qedîm û kevnare bi sya zimên derdikevin holê.
Pevgirêdan û dilsoziya navbera
mirovan û pêwendiyên wan ên civakî bi saya zimên pêk tên. Têkilî, nêzîkbûn û
ahengdariya navbera mirovan, bi xurtbûna zimên pêşve diçe û diedile.
Gellek ramanwer û feylosofên dinê
mirov wekî ‘lewirê axivok’ bi nav kirine. Bi rastî jî wisa ye. Heke mirov
neaxive, dê çi cudatî di navbera wî/wê û lewirên din de bimîne. Gava ku mirov
dêhna xwe dide civakên dîrokî yên ku pêşve çûne hemû pêşî arasteyî zimanê xwe
bûne û ew pêş de birine. Hemû zana û
feylesofên dinê ji nav civakên ku zimanê xwe dewlemend kirine, derketine. Û dîsa
hemû ramanwerên navdar û behredar ên wê civakê jî her gav ji nav zimanzanên wê
civakê derketine.
Ji
bo wê divê berî her tiştî ziman û dîsa piştî her tiştî ziman were parastin û
xurtkirin. Nexwe pêşketin û serkeftina tu civak û neteweyan pêkan nabe. |
