Berhevkar/ Omîd Esxeran

omid_anbi@yahoo.com

Parleman yan meclîsa nûnerên gel ku giringtirîn erka wê darêtin û pesendkirina yasayan e, weke dilê demokrasiyê tê hesibandin.

 Berheqî û rewabûna Parlemanê li ser bingeha nûneratî ji aliyê gel ve tê diyarîkirin. Di hin welatan weke Ingilistanê de, meclîsa duyem weke beşek ji qiralî(eşrafiyet) a kevn li ser bingeha nûneratîkirin ji aliyê gel ve hatiye damezrandin. Lê di gişt demokrasiyan de, meclîsa sereke, ji rêya hilbijartinan ve tê

pêkanîn. Serbarê vana, di warê dîroka demokrasiyê de, parleman bi qasî hev demokratîk nebûne. Bihêzbûna navendîtiyê, hejmara dengderan û nemana astengên cur bi cur li ser rêya hilbjiartinê, hewcedarê demokrartîkkirina Parlemanan bûye. Nêzîk 1/3 Parlemanên cîhanê ji du civatan pêk tên. Nîviya endamên meclîsa duyem rasterast ji aliyê gel ve tên hilbijartin. Nîviya endamên din jî tên danîn yan jî ne rasterast tên hilbijartin. Hêjayê gotinê ye ku rakirina meclîsa duyem ne sereke ye. Belku hizra parastina meclîsa duyem her weke xwe bihêz e, bi taybet di welatên federal weke Amerîka û Almaniya de ku meclîsa duyem weke nûnerê herêman dihesibe.

 Hilbijartin ji bo parlemanê di pirraniya welatan de, hewcehî bi hin mercan heye. Armanca merc û pîvanên han dabînkirina karîn û şiyana endanên parlemanê li birêvebirina kar û berpirsiyariyên wan de ye.

 Perlemantarîzm yan sîstema parlemanî, pêkhatî ye ji sîstemek desthilatdariyê ku tê de desthilata cîbicîrkirinê di meşandina kar û xebatên xwe de, li hember desthilata yasadanan (Parleman)ê, berpirsiyar e. Di sîstema han de divêt serokê desthilata cîbicîkirinê (Serok Wezîr) û wezîr endamên parlemanê bin û ji aliyê pirraniya endamên parlemanê ve werin hilbjiartin. Her demekê ku serokê desthilata birêvebirinê baweriya parlamanê ji dest da, divêt dest ji kar berde, yan jî daxwazê ji serokê welat( Şah yan Serok Komar) bike ku parlemanê hilweşîne û biryara hilbijartinek nû a parlemanê bide. Wê demê parlemana nû jî divêt bawerî yan nebûna baweriya xwe ji deweletê re rabigehîne. Heke parlemana nû dengê erênî neda dewletê, divêt serokê dewletê bilez dest ji karê xwe berde û wê demê ye ku dewlet tê hiloşandin. Îca wê demê serokê welat daxwazê ji pirraniya endamên parlemanê dike ku dewleteke nû ava bikin yan jî kesekê ji bo pêkanîna kabîneyê destnîşan bikin. Di sîstemên parlemanî de, her yek ji endamên kabîneyê dikarin gelaleyên yasayî binivîsînin û piştî pesendkirina wê ji aliyê kabînê ve, biçe ber destê parlemanê.

 Birîtaniya, Swêd, Turkiye, Îtaliya û hejmarek ji welatên Amerîkaya Latîn, pêrewiyê ji sîstema han dikin û diparêzin.

 Li hember sîstema parlemanî, sîstema serokatî heye ku Serok Komar weke serokê desthilata birêvebirinê tê diyarîkirin û desthilata yasadananê nikare ji ber nebûna baweriyê, Serokê Kamar li ser kar wêde bibe, meger demekê ku ew bi buxtana binpêkirina destûrê tawanbar kiribe û bikare buxtana han îsbat û biselimîne.      

Çavkanî:

“Ferhengî Ramiyarî Nîga”

“Dîmokrasî Bo Hemûyan”