Berhevkar/ Omîd Esxeran

omid_anbi@yahoo.com

Dewlet yek ji wan mijaran e ku gellek pênase û şirove jê re hatine kirin.

Hin kes li ser wê baweriyê ne ku dewlet navê saziyek siyasî ye ku ji bo dabînkirina ewlehî û xweşkirina jiyana takên civakê di nava her welatekê de tê avakirin. Di rastî de dewlet hêzek e ku ketiye nav dilê civakê û xwe li serveyî civakê dihesibîne.

Li gor raya hin kesên din, dewlet anku avakirina desthilatê di

welatek diyarîkirî bi ser neteweyeke diyarîkirî de ku di asta navxweyî de nobedarê tekûzî û ewlehiyê ye û di asta derve de jî parêzerê yekparçeyiya welat û berjewendiyên tev qatên civakê ye.

 Avakirina desthilatên han ji rêya dezgeh û saziyên kargêrî, siyasî, dadwerî û leşkerî ve tên misogerkirin. Di sîstema avabûyî li ser pîvana cudakirina desthilatan, hikûmet weke baskê birêvebirina dewletê tê hesibandin. Di sîstemên kevin de ku hebûna rewatî ji aliyê Xwedê ve weke bingeha meşrûbûna desthilatê dihat hesibandin, tu ferq û cudahiyek di navbera peyva hikûmet û dewletê de tune bû û di rastî de welat pêkhatî bû ji wan deverên ku fermanberan ew dagir kiribûn yan jî weke mîrat gihîştibû wan û heya dema ku karîna parastina desthilata xwe heban, akinciyên herêmên han stûxwarê fermanên wî/ê dibûn.

 Piştî wê ku peyva nû a gel û dewletê di yasayên giştî û navneteweyî de serî hildan, dewlet ji rêya avakirina desthilatekê ve dihat nasîn ku ji aliyê gel ve ji bo parastina sîstema welat û berevanîkirin ji welat dihat damezrandin.

 Bi giştî dewlet desthilatek e ku gel bona berevanîkirin ji xwe û welatê xwe, cihgirkirina yasa û ewlehiyê û berevanîkirin ji sîstemê ava dike, lê hikûmet dezgehek hêjayî guherandinê ye ku cî bi cîkirina erkan li stû digire. Bi vî awayî gel, dewlet û welat sê têkilekên(onsor) dîrokî û biewle ne. Lê hikûmet (rejîm) li gor zirûfên civakî û dîrokî guherîn bi ser de tê. Bo mînak renge sîstema hikûmetekî di nav welatekê de ji Paşatiyê ve bo Komariyê biguhere yan jî ji dîktatoriyê ve bo demokrasiyê were guhertin, lê sê gerdên(onsor) han her di cihê xwe de bi neguherî dimînin.

 Peyva nû a dewletê tevî Nasiyonalîzmê pêwendiyek rasterast heye. Hizra han piştî şoreşa Fransayê bi awayeke bêmînak di cîhanê de belav bû û bandorek zaf li şûn xwe danî û welatên ne Ewropayî jî xiste bin bandora xwe. Di encama vê çendê de, îro rojê avakirina dewletên neteweyî bûne giringtirîn hander ji bo bizavên siyasî û şoreşgerî.

 Pirraniya bîrmend û hizirvanên nûjen di navbera civak û dewletê yan civaka sivîl û civaka siyasî de, ferq û cudahiyê  didanên. Li gor hizra han dewlet beşek ji civakê ye ku weke nûner ji aliyê civakê ve destilatdariyê dike.

 Li gor peyva nû a dewletê ku di sedsala 16’an de ji aliyê Makîyavelî û Jan Bordon ve di nav Ewropayê de belav bû û di sedsalên 17 û 18’an de hevdem tevî şoreşa Fransayê cihgir bû, her neteweyek ku li ser axa xwe dijî, xwediyê dewleta xwe ye. Di encam de dewlet desthilatek e ku netewe bona berevanîkirin ji xwe û welatê xwe û berhevkirina yasa û ewlehiyê di nav welatê xwe de ava dike.

 Hizirvanên Marksîst li ser wê baweriyê ne ku di navbera dewlet û serhildana qatên cur bi cur ên nav civakê de, pêwendî di holê de ye.

 Marks dewletê weke alavek birêvebirinê di destê sermayedaran de dizane. Navhatî dewletê weke berhema rikeberanêya di navbera qatan de dihesibîne ku bi sedema rikeberanêya han, qatên bindest di bindestî û belengaziyê de tên sekinandin.

 Her wiha Lenîn jî dewletê berhema rikeberanêya navbera qatên nava civakê de dizane û dibêje: “Hebûna dewletê bi xwe nîşanderê vê çendê ye ku rikeberanêya navbera tex û qatan hêj berdewam e û dewlet alavên çewisandina çîn û texên cur bi cur ên civakê pêk tîne”.

 Çavkanî:

 Ferhengî Ramiyarî Nîga “Azad Weledbegî”

 Danêşnamêyê Siyasî (Politicial Dictionary) “Daryûş Aşorî”