Adar Jiyan

adarjiyan@mynet.com

 Ligel ku bingeha wêjeya kurdî ya dîrokî li ser riknê çand û kevneşopiyên neteweyî bilind bûbe jî dîsa bi giranî di bin bandora çand û şaristaniya îslamî de maye. Wêje û şaristaniya îslamî bi gelemperî li Rojhilata Navîn belê nemaze

li ser civata ereb û farisan bêtir hukim kiriye.
Ji ber ku kurd bi salan nebûne xwedî dûgel û xuhermend, wêjeya kurdî jî bi asayî di bin hêvhîkariya wêjeya ereb û farisan de maye. Ev hêvhîkarî bi awayekî dualî domiyaye. Ango hem wêjevanên kurdan berhemên xwe bi tîpên erebî nivîsandine û di bin tesîra erebî de mane û hem jî gelek peyv û gotinên kurdî derbasî wêjeya erebî kirine. Mirov dikare heman tiştî ji bo wêjevaniya kurdî û farisî jî bibêje. Wêjevaniya kurdî ya îroyîn jî kêm zêde li ser vê mirateyê av bûye û bi rengekî nû ber bi perisîneke nûjen ve dibe.
Wêjevanên dinê yên navdar jî tê de mixabin hê wêjevaniya dinê xwe negihandiye radeya mirovbûn û gerdûnîbûneke rastîn û jidil. Çimkî wêjevanî jî rasterê bi feraset û hişmendiyê ve girêdayî ye. Wêjevanê ku tevê mirovahiyê neke nava dilê xwe û ji bo nifşê nû û dêwera mirovahiyê tiştekî sûdewar neke dê li ber dahatûya dîrok û mirovahiyê rûmesar û şermezar bibe û bête darizandin. Wêjevanê ku êş û jana el û hozên daristanên Amazonê giriyê pitika Etyopyayê kuştina zarokên Filîstînê, hawara keçikên Afganîstanê qîrîna dayikên kurd û tirk ên Enetolî û Mezopotamyayê di dil û mêjiyê xwe de ne hishisîne dê wekî wêjevanekî dilsoz û dilawer neyê dîtin û pejirandin. Û ji hêla nifşên dahatûya mirovahiyê ve bête darizandin. Ji bo wê, divê em hinekî li ser helwest û bizavên wêjevan û rexnekirina berhemên wêjeyî rawestin.
Her çiqas ku hin nivîskar û xwendevan li hember rexneyên tund û bêdeman rawestin û gazincan bikin jî rexne azîneyeke zanistî û pêdiviyeke jênager ya civakî ye. Belê divê ji rexnekirin û nerexnekirinê bêtir li ser awa, şêwaz û azîneya rexnekirinê were rawestin. Nemaze di rexneyên wêjeyî de divê bêtir ev azîne bi baldarî bête bikaranîn û xebitandin. Pêwistî û bêdiviya her mirovî/ê bi rexneyê heye, belê ya wêjevan ji her kesî bêtir pê heye. Lewre rexne têkûzkirin û duristkirina berhema ku dibe aidê civakê û mirovahiyê ye. Ji bo wê mafê herkesî di wê behremê de heye ku derbarê wê de tiştekî bibêje. Belê beriya mafdariyê hewcetî bi zanîn û agahdariya derbarê berhema wêjeyî heye. Ji bo wê divê rexnegir ne bi hestyarî û ramyarî, bêtir bi hişmendî, kêrdarî û hêwildarî nêzîkî behremê bibe û wê binirxîne.
Li gorî nêzîkayîtêdanên rexnegiriya wêjeyê ya zanistî, rexneya wêjeyê, bi mebesta fêmkirin, cêjgirtin û sûdwergirtina berhemê tê bikaranîn. Heke rexne bi vê armancê neyê kirin ne sûd û fêdeyê dide rexnegir û ne jî wêjevan. Di encama rexneyeke bêarmanc de biçûkxistin, darizandin, qewirandin û dehfandin heye. Di babeta berhemên wêjeyî de danîna rêbazên hişk û neguherbar, li derveyê rexneyê dimîne. Tiştê ku li derveyê rexneyê dimîne jî, ne berhemdêr û ne jî rexnegir eleqedar dike. Ji bo wê gava ku rexneya wêjeyî bê kirin, divê rexne ne li raman û hişmendiya wêjevan, li berhema wî bête kirin. Wekî mînak: Dibe ku fikr û raman berhemdêr, dûr, heta dijî ya rexnegir be; belê divê rexnegir vê yekê neke sedem û hinceta neecibandina berhema wî/wê. Rexnekirina fikr û ramana berhemdêr helwesteke ramyarî ye. Û ev rexnegirî nakeve koma (katagoriya) rexnegiriya wêje û wêjevaniyê. Tenê kesê/a ku xwe wekî rexnegir dibîne têkildar dike.
Rexnegiriya wêjeyê xebateke jênager, jiyanî û pîroz e. Lewre zanistî ye. Gava ku ev yek li ber çavan bête ragirtin dê mirov hem berhemên wêjeyî bixwînin û sûdê jê wergirin û hem jî biecibînin an jî rexne bikin. Bi vî awayî dê cudayetiya navbera berhemên bedew û nebedew jî kifş û diyar bibe û her wiha deger û qîmeta berhemê derkeve holê.
Rexnegirî û û afirînerî bihev re digihên û hev û din temam dikin. Rexnegiriya rastîn dibe sedema afîrînerî û berhemdariya wêjevên. Û afirîneriya wêjevan jî dibe egera têkûzbûn û sererastkirina wêjeyî. Heke rexnegirî wekî erkedarî û fonksiyona dozîneya wêjeyê bête dîtin divê zêde bi bûyer û qewamên rojane eleqedar nebe. Çimkî armanca rexnegiriya wêjeyê bidestxistin û peyîtandina behremên bedew û çespandin û selmandina rêbazên wêjeyê û kevneşopiyên wê ye. Dozîneya wêjeyê, pêşî nîqaş û gengeşiyên derbarê şahîkî û estetizma behremê û peyre jî nîqaşên felsefî derdixe holê. Heta li bersiva pirsên derbarê xwezaya zimên û rastîniya civakê digere.
Divê rexnegiriya wêjeyê fêrker be û wate û girîngiya wêjeyê fêrî mirov bike. Divê rexnegirî rêya bidestxistina ku mirov di kijan warî de bi ser dikeve bi ber mirov bixe. Belê divê mirov jî çawa ku ji jiyanê seyê (waneyê) digire, bikaribe ji wêjeyê jî sûd û fêdeyê wergire.