|
welat ji aliyê gel
ve tên nirxandin û delîve ji bo azadiya raman û rexnegirtinê xweş dibe.a
Demokrasî xwediyê dîrokek dirêj e û nêzîk 500 salan berî zayînê(2500 salan berî
niha) li bajarê Atenê hatiye ceribandin. Demokrasiya Atenê weke demokrasiya
rasterast dihat nasîn. Akinciyên wî bajarî di heyamek diyarîkirî de, li dora hev
diciviyan û nûnerên xwe ji bo birêvebirina kar û barên bajêr û dadwerîkirin
hildibijartin. Her wiha di civînên han de, pirsên girîng diketin ber bas, nîqaş
û dengdana giştî. Ezmûna demokrasiya rasterast piştre li Romayê hatiye
ceribandin, lê ser neket, lewra heyamekî zaf dom nekir. Her çend ku demokrasî
berê ji hikûmeta kes yan kesên taybet re dihat gotin û di hin welatên Ewropayî
de jî dihat meşandin, lê di nîviya sedsala 19’an de, ji ber çalakiyên hin
fîlesof û bizava berdewam a gel gellek welatên cîhanê rû ji sîstema demokratîk
kirin.
Bi giştî demokrasî
hikûmetek e ku bi hevkariya gel tê cihgirkirin û daxwaz û xwestekên gel tê de
bandora xwe hene. Di heyamên derbazbûyî de, demokrasî bi ser çend ta û desteyan
de hatiye parvekirin ku pêkhatî ne ji:
A). Demokrasiya
rasterast ku tê de dengder rasterast derheq gişt arîşe û pirsgirêkên civakî
dengê xwe didin. Bo mînak li bajarên herêmên Niyo Înglend li Amerîka û Kantonên
Swîsê û her wiha li dewlatbajarên Yûnana berê jî demokrasiya han dihat şopandin.
Demokrasiya rasterast tenê li bajarên biçûk de dikare were meşandin û ji bo
welat û bajarên mezin nabe. Di modela han de, demokrasiya nûneratî tê şopandin.
B). Demokrasiya
nerasterast ku tê de gel bi hilbijartina nûnerên xwe û şandina wan ji bo
Parlemanê, parêzvaniyê ji maf, vîn û berjewendiyên xwe dikin. Îro rojê sîstema
han di pirraniya welatên demokrat de tê şopandin.
Li gora nêrîna
Marksîstan, demokrasî bi du awayan e, a ayekem demokrasiya siyasî ye ku tê de
sîstema hikûmetî a parlemanî û azadiyên takekes tên liberçavgirtin, lê çunku
demokrasiya han berjewendiya madî û aborî a takekesan dabîn nake, tenê xwediyê
şeklek rûyekî ji azadiyê ye û li gor hizra wan modela han ji bo xapandina gel e
û bona berdewambûna çewisandina gel ji aliyê civaka burjûwaziyê ye. Modela
duyem, demokrasiya kemilî ye e ku gişt hewcehiyên aborî û civakî bixwe ve
digire. Di şêwaza han de, mafê tim takekesan tê liberçavgirtin. Bingeha modela
han li ser aboriya welat hatiye damezrandin û bi raya kesên han gişt hewcedarî û
alavên jiyana kedkar û zehmetkêşan di şêwaza han de tê liberçavgirtin. Marksîst
li ser vê baweriyê ne ku modela han a hikûmetî dikare armancên gel bicî bîne û
delîvê ji bo hînkirina takekesan pêk bîne. Di encam de, ew digihîjin wê baweriyê
ku hetanî milkdariya taybet berdewam û hetanî sermayedarî di welat de ji holê
nehê rakirin, demokrasî dê her li gor berjewendiya sermayedaran be û jiyan û
hizra takekesên civakê ji aliyê sitemkar û talançiyan ve dikeve ber êrîşê.
Pêvajoya geşekirina
demokrasiyê li Ewropayê gellek evraz û nişîv bi xwe ve dîtiye. Bo cara yekem di
sala 1215’an de, Kîng Con Şahê Îngilîstanê, piştî serhildanek gelî,
fermanek wajo kir ku bi Carnameya Mezin hate nasîn. Bo cara yekemîn di carameya
han de, civatek ji bo nûnerên gel hate diyarîkirin. Demokrasiya parlemanî ji
sedsala 17’an şûn de, pêvajoya geşekirina xwe şopandiye û bi vî awayî hêdî hêdî
desthilata Şah hatiye kêmkirin.
Çavkanî:
Ferhengî Ramiyarî
Nîga “Azad Weledbegî”
Danêşnamêyê
Siyasî (Politicial
Dictionary)
“Daryûş Aşorî” |
