|
berpirsiyarane bi
armanca nehêlan û ji holê rakirina mayînên çandî di cîhanê de avêt. Ev roje bi
pêşniyara welatên endam di Peymannameya Navneteweyî ya Qedexekirina Mayînên Dijî
Kes, naskirî bi Peymanameya Otawa hate rojevê ku niha hejmara welatên endam ên
wê paymannameya cîhanî gihîştiye 158 welatan.
Mekanîzma herî baş ji bo çareseriya vê pirsgirêka mezin a cîhanî, meşandina
bername û armancên Peymannameya Otawayê ye, nemaze di wan welatan de ku
qasê herî zêde mayîn û teqemeniya paşmayî a şeran tê de heye. Ji ber ku ev
peymanname berhemanîn, çêkirin, veguhastin û bikaranîna mayînên dijî kes qedexe
kiriye û bona jinavbirin û hilgirtina mayînên binerd ên paşdemayiyên şeran bi
awayên cur bi cur piştgirî û alîkariya wan welatan dike ku mayîn tê de zaf in.
Bi henceta vê roja cîhanî, Neteweyên Yekbûyî raporek weşand û bal kişande ser vê
yekê ku di sala 2007’an de, 6 hezar kes bi sedema teqîna mayînan bûne gorî. RNY
di rapora xwe a îsal de balê dikişîne ser vê yekê jî ku serbarê vê çendê ku
bizaveke mezin a alîgirên mafê mirovan û navend û rêxistinên aştîxwaz û mirovhez
û herwiha saziyên nedewletî ji bo vê pirsgirêka navneteweyî di seranserê cîhanê
de daye destpêkirin, lê hêj mayînên dijî kes û bikaranîna wan arîşe û
pirsgirêkeke navneteweyî ye û destnîşan dike ku mayînên sererd û binerd di salê
de dibin sedema kuştin û siqetbûna zêdetirî 20 hezar kesan û aliyê kêm yek ji
pênce a van goriyane zarok û jin in ku piraniya wan xelkê sivîl pêk tînin.
Di seranserê cîhanê de hebûna mayînên neteqiyayî ê bûye kirîz û qeyranek
navneteweyî. Hebûna mayînan li zêdetirî 80 welatên cîhanê yê bûye sedema vê
çendê ku bi milyonan, jin, zarok, kur û keç li tirsê jidestdana jiyana xwe an
beşek ji laşê xwe, tûşî tirs û nigeraniyeke xurt û berdewam dibin û bi vê sedemê
ve kar û jiyana wan bikeve xeter û tehlîkeyê û heta ziyan û xisarên zaf ji bo
beşên cotkarî, tendurustî, perwerde, bazirganî, sermayedanîna navxwe û derve û
wd... a welatan dide.
Di nava welatên cîhanê de, Mîsr bi hebûna zêdertirî 23 milyon mayînan li pileya
yekem û Îran bi 16 milyon mayînên neteqiyayî li pileya duyem û welatên
Efxanistan, Îraq, Angola û Çînê bi 10 milyon mayînan di pileya sêyem a cîhanê de
cih girtine. Rapor vê yekê didin xuyakirin ku nêzîk 110 milyon mayîn li zêdetirî
80 welatên cîhanê de hatine çandin an bikaranîn ku salane dehan hezar mirov
dibin goriyên wan.
Her wekî me li ser qala vê çendê kir, Îran bi 16 milyon mayînan, duyemîn welatê
cîhanê ye ku herî zêde mayînên çandî tê de hene û çendîn sal e ku ev qasa
mayînan wekî xwe mane, kêm nekirine.
Hebûna vê hejmara mayînan di Îranê de vê rastiyê diselimîne ku desthilatdarên
Komara Îslamî tu gaveke hewce û micid bona hilgirtin û paqijkirina mayînan
neavêtine. Yanî para Îranê 16 ji sedê a hejmara mayînan di cîhanê de ye, teqîna
her mayînekê dibe sedema kuştin û jidestdana laşê mirovekê yan çend kesan ku eva
bi xwe tirajîdiyek e. 4 parêzgehên Kurd ên Kurdistana Rojhilat (Azerbaycana
Rojava, Kurdistan, Kirmaşan û Îlam) tevî parêzgeha Xozistanê -piraniya akinciyên
vê Ereb in- hejmara herî zêde a mayînên çandî ên dijî kes û madeyên neteqiyayî
ên Îranê li xwe girtine. Bi awayekê ku çar milyon hektar ji zeviyên van 5
parêzgehane û herêmên din ên tixûbê Rojavayê Îranê bi mayînên çandî hatine
pîskirin. 70 ji sedê a 16 milyon mayînên li Îranê li 4 Parêzgehên Kurdistan û
Xozistanê ne. Mixabin serhejmariyeke rast li ser qasê kuştin û nivîşkanbûna
goriyên mayînan di Îranê de tune ye, lê rêxistinên parêzerên mafê mirovan û
saziyên nedewletî basa vê yekê dikin ku di wan 5 parêzgehan de ku çar ji wan
Kurdistanî ne, rojane 2 heta 3 kes tên kuştin. Pirraniya van mayînane di encama
8 sal şerê malwêranker yê navbera Îran û Îraqê(1980-1988) de hatine çandin, lê
tişta ecêb û balkêş eva ye ku îsal 17 sal ji wî şerî derbaz dibe, lê hêj em
rojane şahidê mirin û birîndarbûna çend mirovan ji rêya teqînag mayînan di Îranê
de ne.
Li gor serhejmariyan, ji sedê 78 a bûyerên teqîna mayînan dibin sedema kuştin,
nivîşkanbûna mirovên gorî û nêzîk bi 38 ji sedê a goriyên mayînan bi sedema
nebûna îmkanatên pijîşkî û tendurustiyê yên beriya çûn ji bo nexweşxaneyê jiyana
xwe ji dest didin.
Wezareta Parastina Komara Îslamî a Îranê ku erkê paqijkirina zevî û erdê
mayînrêjkirî ên Îranê li stû ye, hemû salekê qewl û soza nehêlan û ji holê
rakirina mayînan di van 5 parêzgahên Îranê de dide, lê em dibînin ku piştî
bihurîna 17 salan ji dawîhatin bi şerê Îran û Îraqê re, hêj mayînên çandî ên
nava zevî, zozan, çiya û wd... ên Kurdistana Îranê bi cih mane û ji bilî têkdan
û tevlihevkirina jîngeha Kurdistanê ê bûye sedema bêewlehî û pêşneketina
Kurdistanê di warê aborî de û berdewam zirar û xisarên mezin ên malî (dirav) û
canî çê dibin û roj nine ku em nûçeyê mirin û kêmendambûna kasibkar, têledar,
jin, zarok, ciwan, cotkar û zehmetkêşên Kurdistanê nebihîsin.
Gumanek ku kiryar û çalakiyên kêm û bertesk ên organ û dezgehên vê rejîmê li dor
paqijnekirina mayînan ji mirov re derdixe holê eva ye ku gelo tu bêjî, rayedarên
Komara Îslamî ji ber ku pirraniya cih û deverên mayînrêjkirî ên Rojavayê Îranê
ku neteweyên Kurd, Ereb û Azerî lê dijîn, bi taybet 4 Parêzgeh ji wan pênc
Parêzgehên ku mayînên çandî têde hene, kurdakincî ne, di çarçoveya polîtîka
serkut û çewisandina li dijî neteweyên Îranê pêk neînin û ev arîşe û xetera
mezin bêçareserî hêlaye û tu gaveke hewce û bibandor jê re naavêje?! Di halekê
de, heke ev pirsgirêka çendîn salî a ku berengar û berbirûyê xelkê van 5
parêzgehane bûye û rojane canê çend hemwelatiyên sivîl û bêguneh distîne, ger li
hinek cih û navçeyên din ên Îranê biban, di demeke kurt û kin de dê bihata
çareserkirin û mayîn dê bi tevahî bihatana paqijkirin... |
