Reza Fethulanejad

Werger: Meryem Hacîpûr

Lubnan ku serdemekê navenda rewşenbîriya Erebî bû û sîstema desthilatdariya wê pêka welatên din yên herêmê demokratîk bû, niha pêşerojeke tarî û aloz heye. Biryarnameya 1701’an ya Konseya Ewlekariyê ya Rêxistina

Neteweyên Yekbûyî dawî bi şer û pevçûnên vê dawiyê yên Hizbula û Îsraîlê anî, lê Lubnan niha jî di rewşeke aloz û nazik de ye.

Di heyamê 3 dehsalên derbasbûyî de, çend lihevhatin ji aliyê hêz û aliyên cuda yên vî welatî hatiye pejirandin. Çend biryarname di Konseya Ewlekarî ya Neteweyên Yekbûyî de li ser Lubnanê hatiye derkirin û hêzên hevalbend (pirnejad) yên Rêxistina Neteweyên Yekbûyî jî çend caran ji bo vî welatî hatine şandin, lê ev pirsgirêkên han nehatine çareserkirin.

Hetanî niha di çerçoveya biryarnameya 1701’an ya Rêxistina Neteweyên Yekbûyî de, Îsraîlê hêzên xwe ji axa Lubnanê paşde kişandine û 5 hezar hêzên pirnejad yên Neteweyên Yekbûyî ku qirar bû biçin bo başûrê Lubnanê, di cihê xwe de cihgir bûn, nêzîk bi 10 hezar hêzên arteşa Lubnanê ku li Rojhilatê vî welatî yanî tixûbên Lubnan – Sûriyê, cihgir bûne, piraniya alîkarî ji bo avedankirina Lubnanê hatine pêşkêşkirin û kar û barên çêkirin û avedaniyê dest pê kiriye, lê Hizbula ku biryara çekjêstandina wê hatiye dan, ne tê çek kirin û ne jî dest ji çekan berdide.

Hesen Nesrula, rêberê Hizbulahê îtiraf bi şaşiya partiya xwe kir ku bûye sedema destpêbûna şer û jê re jî derket û xuya bû ku nirxa kiryarên terorîstî yên wan ên vê carê pir zêde bûye û daxwazkarê agirbestê bû, lê Hesen Nesrula piştî vê çendê ku şer hate ragirtin û çimkî dizanî ku hêzên mezin yên cîhanê karekê nakin ku canê hêzên pirnejad û navneteweyî li Başûrê Lubnanê bikeve metirsiyê, cejna serkevtinê (mehrican Elêntisar) dar xist û dest bi gef û hereşan kir. Nesrula di mîtîngeke sedan hezar kesî de ragihand ku Hizbula di vî şerî de serkevtineke Xwedayî bi destve aniye, ev şere nimûne û semboleke mezin ji bo seranserê welatên Erebî û Rojhilata Navîn bû. Stiratêjiya Hizbulayê her dirêjedan bi siyaseta dijminatîkirin tevî Amerîka û Rojavayê ye, şerê vê dawiyê bo paşdexistina projeya Amerîka ji bo Rojhilata Navîn e û hwd ... herwiha Nesrula bi ragihandina vê yekê ku her niha 20 hezar mûşek li ber destê wan de hene, gefa vê yekê kir ku ne tenê Îsraîl divêt bi lezî Lubnanê bi cih bihêle, belkî divêt hêzên Rêxistina Neteweyên Yekbûyî di Lubnanê de nemînin û dewleteke yekgirtî ya neteweyî bihê ser şol ku stiratêjiya Hizbulayê berçav bigre.

Hizbula tevî bizava Emel di eniyekê de ne û xwazyarê pêkhatina dewletekê ne ku Hesen Nesrula bas jê kiriye. Bizava Emel partiyeke siyasî ye û li gor rêketinnameya “Tayêf” di sala 1989’an de çekên xwe danaye û kar û barên terorîstî birêve nabe û dijberiya Amerîka û Rojavayê nake û guhdarê Komara Îslamî ya Îranê nine û her wiha Hizbula li ser bingeha baskê cudabûyî ji Emelê hatiye damezirandin.

Di rastî de Hizbula û Emel di stiratêjiya derve nikarin di eniyekê de bin û eva jî dide xuyakirin ku eniyeke wiha ne rastbînane ye û sist û bêbingeh e. Ji aliyeke din ve General Mîşêl Ewn, xaçperestê Marûnî diyar kiriye ku tevlî eniya Hizbula û Emelê dibe. Mîşêl Ewn piştî ve yekê ku di bi fermî nasîna dewleta Refîq Herîrî ku li ser bingeha lihevhatina “Tayef”ê û bi piştgiriya Rêxistina Neteweyên Yekbûyî û welatên Erebî pêk hatibû, xwe parast û bi dijî vî welatî sekinî, ji Lubnanê hatibû derkirin û piştî terorkirina Refîq Herîrî zivirî Lubnanê.

Bê guman ger yekîtiya Hizbula û Emelê ku aliyê kêm her du partiyên Şîî meseb in û di hilbijartina dawîn ya Parlemanê de di eniyekê de bûn, xwedî bingehekê be, tevlîbûna Mîşêl Ew bi wan re tenê li ser bingeha dijberîkirin tevî dewleta Fuad Sînyora, Serok Wezîrê Lubnasnê yê niha ê alîgirê rojavayê dibe.

Li aliyeke dijî vê eniyê de ku Hizbula kakila wê ye, girûpa 14’ê Marsê tê dîtin ku li Seed Herîrî, kurê Refîq Herîrî û Fuad Sînyora, Serok Wezîr û Welîd Cunbelat, Rêberê “Dirûziyan” û bi giştî siyasetvanên sekolar û alîgirên rojava pêk hatiye. Eniya alîgirê Rojava, gefa Hesen Nesrula derheq bi pêkanîna dewleteke yekgirtî ya neteweyî bi kûdetaya alîgirên Îranê û Sûriyê dizanin, çimkû ew li ser vê baweriyê ne ku alîgirên Îranê û Sûriyê, Serok Komar û Serokatiya Parlemanê hene û dixwazin hêza birêveberî jî bigirne destê xwe.

Komkirina du eniyan di stiratêjiyekê de ku bi tevahî dijberî hev in, çawa dibe? Meger cuda ji vê yekê ye ku ev rê û cihên ku di lihevhatin û biryarnameyên navxweyî û navneteweyî tên berçavgirtin, divêt hemû alî bipejirînin û cî bi cî bikin. Rêketinnameya “Tayef”ê ku dawî bi şerê hundirîn yê 15 salî yê Lubnanê anî, li ser destjêberdana Hizbulahê li çekan tekez dikir. Lê ne tenê Hizbula çekên xwe nedanîn, belkî kiryarên terorîstî yên xwe di 16 salên derbasbûyî de zêdetir kir. Di biryarnameya 1559 ya sala 2003’an ya Konseya Tenahiya Rêxistina Neteweyên Yekbûyî hatiye ku divêt çek ji Hizbulayê werin standin, lê Hizbula henek pê kir û şerê vê dawiyê tevî Îsraîlê tûşî Lubnanê kir ku 34 rojan dom kir. Di biryarnameya herî dawiyê de jî, yanî biryara 1701’an a Konseya Ewlekariyê li ser jêstandina çekan ji Hizbulayê bi îsrar e, lê bersîva Hizbulayê her eva ye ku me berê bal kişande ser. Lewra divêt em bizanin çima Hizbula nahê çekkirin û çima dest ji çekên xwe bernadin?

Hizbula û Komara Îslamî ya Îranê hem di warê dîrokî û hem jî di kar û barên terorîstî de li hev alîne, ne Hizbula dikare dest ji guhdarîkirina Îranê berde û ne Komara Îslamî ya Îranê jî dikare dest ji piştgirî ji Hizbulayê hilgire. Hizbula di sala 1982’an de, bi awayekî rasterast ji aliyê “Mohteşemî”, balyozê wê demê yê Îranê li Lubnanê hate damezirandin. Di sala 1983’an de, Rêxistina Neteweyên Yekbûyî hêzên xwe bi merema parastina tenahiyê di Lubnanê ku bi sedema komkujiya Felestîniyan di Sebra û Şetîlayê têk çûbû, şande başûrê Lubnanê.

Her di vê salê de Hizbula bi birêvebirina çendîn kiryarên terorîstî û xwekuştinê li dîjî hêzên pirnejad yên Neteweyên Yekbûyî, ew hêzane neçar kirin ku li Lubnanê biçin der. Hizbulayê di heyamê şerê Îran û Îraqê de bi rehîngirtina hevwelatiyên Rojavayî û welatên Erebî, karteke girîng û mifahdar ji bo Komara Îslamî bû ku bikare Rojava û welatên Erebî li hember azadkirina rehînan neçar bike ku di şer de piştgiriyê ji Îranê bikin yan jî çek û teqemenî û zanyariyan bifroşin Îranê. Herwiha Hizbulayê di terorkirina rêberên dijberê Komara Îslamî de, roleke girîng lîst ku yek ji wan şehîdkirina Dr. Sadiq Şerefkendî, Sekreterê Giştî yê Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê û hevalên wî li xwaringeha Mîkonosê a Berlînê di sala 1992’an bû ku dadgeha serbixwe a Berlînê biryar li ser wê dozê da. Stiratejîkbûna başûrê Lubnanê ku cîranê Îsraîlê û li ser behra Medîteranê ye, ciheke herî girîng di pêşveçûna siyasetên Komara Îslamî ya Îranê de ji bo Hizbulayê bexşandiye. Karnasên warê siyasî wiha analîz dikin ku şerê vê dawiyê yê Îsraîl û Hizbulayê, bûye sedema jarbûna hêz û cihwarê vê partiyê, lê piştgiriya aborî û siyasî û piropagendeyên Komara Îslamî û Sûriyê ji vê partiyê da xuyakirin ku ev analîz û dîtin ne rast bûye.

Lewra heta demekê ku Sûriye û bi xasmanî Komara Îslamî ya Îranê hebin, dê piştgiriyê ji Hizbulayê dom bikin û heta vê demê jî ku Hizbula bi van piştrast be û xwe bi van ve girê bide, fitne û têkderî û alozkirina rewşa tenahiya Lubnanê de bidomîne û bi vî awayî jî Lubnan tu demekê rûyê aramî û tenahiyê bi xwe ve nabîne.