Nivîskar: “Michael Slackman”

Werger bi Soranî: Yûsif Feqîhî

Ev herême li ser çavkaniyên nift (petrol)a welat hilketî ye, di halekê de ku rûniştvanên Ereb piranî xizan û belengaz in. Di heman hal de piraniya Ereban vê yekê rexne dikin ku sermaya welatê wan ji bo avakirina Lubnanê tê terxankirin.

Tehran - Yabaray, Benî Temîm, 65 salî, di konferansekê de li bakûrê vî bajarî ku hejmareke berçav ji xizm û kes û karên van du mêrane ku bi sedema beşdarî di teqînên rêzokî de ku bû sedema kuştina gelek kesan, gunehbar hatin nasîn, hewarê dike, “alîkariyê bidin kurê min yê ciwan – tikayê dikim hevkariya min bikin”.

Ev du mêre Melik Benî Temîm, 30 salî û Qasim Selamet, 42 salî, xelkê Parêzgeha Xozistanê li Başûra Rojavayê Îranê ne. Di welatekê de ku ji aliyê Farsan ve birêve diçe, ew Ereb in û bi vê çendê tên gunehbarkirin ku bi piştgiriya çend girûpên Ereb ku wekî welatiyên pile du tên mêzekirin, hewl û bizavê ji bo cudabûnê didin. Îran dixwaze bibe rêberê cîhana Îslamê û bandora xwe li ser Erebên Şîî ên Endonîzyayê û Sûriyayê zêdetir bike. Bi piştevanî ji Hizbulaha Lubnanê û dijberîkirina Rojava heya radeyekê berbipêşde çûye.

Lê di hundir de, Îranê pir hewl daye, humonojekirina xelkê bi pênaseyeke tak neteweyî pêk bîne, bi ji holê rakirina cudahiyên etnîkî wekî ziman ku eva bi xwe derdixe holê ku humonojkirin di bingeh de şaş û çewt e. Vê siyasete li ser Ereban bêtir reng vedaye.

Mistefa Elyad, pisporeke kar û barê Îranê li Qahireyê dibêje: “Di navbera Îran û welatên Erebî de û her wiha ev Erebên ku li Başûrê Îranê niştecih in, arîşe û pirsgirêk heye”.

Îran welatek pirneteweyî ye, bêtir ji nîviya nifûsa 70 milyon kesî ya Îranê Fars in û nêzîkî 30 ji sedê Ereb in. Ji bilî vê çendê jî çend neteweyên din weke Azerî, Kurd, Turkmen, Belûç û Lor tê de dijîn. Di vê dawiyê de Îran tevî dijberiyeke xurt ya hinek ji neteweyan, bo mînak Azeriyan berbirû bûye ku çendîn xwenîşandanên mezin ji bo otonomî û azadiya kulturî lidarxistin.

Desthilatdarên Îranê dibêjin ku li herêmên Erebî de, girûpên cudahîxwaz di sala borî de bûne sebebê tund û tûjiyê û rêzoke teqînên terorîstî encam dan ku bûne sedema kuştin û birîndarbûna xelkeke zaf. Benî Temîm û Selamet bi beşdarîkirin di van êrîşane de hatine sûçbarkirin û girtin. Lê ji bo malbatên van du kesane axavtin û gotin tenê derheq wan buxtanên ku ev ji ber van hatine binçavkirin, ne bi cî ye, malbatên wan kiryarên terorîstî di bêhêvîtî û nebûna hêviya vê yekê ku ji vê xizanî û belengaziyê serbest bibin ku bi sedema cudahîdananên ku ji aliyê piraniyê vê bi ser van de hatiye selimandin, dibînin. Eva rastiyek e, desthilatdarên Îranê gelek bizav û cehd kirine ku van razî bikin, lê ne karîne.

Emad Baqî, pêşengeke olî ku niha Berpirsyarê Rêxistina Berevanî ji Mafê Girtiyan e û navenda vê li Tehranê ye, dibêje: “Komara Îslamî her bi vî awayî ku Amerîka tevî Elqaîdeyê tevdigere, dê rastî pirsgirêkên terorîzma hundirîn bibe”.

Ew dibêje merema wî eva ye ku her du hikûmetên han li cihên bikaranîna rêbazên aqilmendane, ji hêz û qawetê mifahê werdigirin. Malbatên wan dibêjin: Benî Temîm û Selamet di roja 11’ê Marsê de tevî 15 mêr û du jinên din hatine girtin, vekolîna şeş kesan hate sekinandin, di halekê de ewên din hatin gunehbarkirin û cezayê mirinê bi ser wan de hate sepandin.

Tirs û bêhêvîtî bûye sedema vê çendê ku bêtir ji 150 kes ji endamên malbat û hevalên wan bihêne Tehranê, heya ji desthilatdaran bixwazin cezaya kuştina wan hilbiweşînin. Gava yekemîn a wan hevdîtin tevî birêz Baqî bû. Yeqûb Benî Temîm, birayê mezin ê Melik Benî Temîm, di destpêka gotinên xwe bi rêzdar Baqî re, dibêje: “cezayê mirinê bi ser wan de hatiye sepandin, çunkî wan îtiraf kiriye, îtirafa wan di bin îşkenceyê de bûye, wan çi nekiriye”.

Baqî ku çend rojan bi guhdan li şikayeta kes û kerên girtiyan borand, pirs kir ku gelo di rastî de wan tevî rêxistinan han têkilî heye ku li navenda parêzgeha Xozistanê, Ehwazê bombe danîn? Birayê Benî Temîm serê xwe daxist û got: “Em nizanin”.

Piştre birêz Baqî, wekî evê ku berê bersiv zanîbe ku ew kes endamên vê girûpê bin, dibêje: “Dewlet dikare wan bi cezayê girtîxaneyê mehkûm bike. Em tenê dixwazin îdamê bidin rawestandin”.

Desthilatdarên Tehranê tekezê dikin ku tu ferq û cudahîdahiyek di navbera Ereban û kêmaniyên din yên Îranê de dananên. Bo mînak basa wê Erebiya kilasîk dikin ku di xwendingehan de tê gotin, ew dibêjin Serokê welat, Ayetulah Elî Xameneyî bi xwe Azerî ye.

Îran hikûmetên Rojava bi piştgiriya pere û hevkarîkirin bi girûpên berpirs ên tund û tûjiya Ehwazê gunehbar dike. Renge ji xwe ve be, lê balyozeke Ewropayî ku li Tehranê ye, got: “Li gor raporeke dezgeheke nûçevaniyê ya welatê wî, ev rastiye der dikeve ku Rojava aliyê kêm piştevaniyê li yek ji wan girûpên cudahîxwaz dike”.

Lê eva ku her wiha daxwaza Îraniyan e, eva ye ku dixwazin bal û giringiyeke bêtir bi rewşa kulturî, siyasî û civakî ya pareke zaf ji girûpên etnîkî bihê dan, bo nimûne Ereban. Birêz Baqî, dibêje: “Ez li ser vê baweriyê me ku li cihê vê yekê ku buxtana terorîstbûnê ji xelkê bidin, divêt em hewl bidin ji sedemên wê têbigihîjin”.

Xozistan cihek e ku dijberîkirina wê dibe sedema kerb û turebûnê. Ev herême li ser çavkaniyên nift (petrolê)ê hilketî ye, di halekê de rûniştvanên Ereb piranî xizan û belengaz in. Di heman hal de piraniya Ereban vê yekê rexne dikin ku sermaye û heyîna welatê wan ji bo avadankirina Lubnanê tê terxankirin.

Rojnameya Pan Erebî ya “Asharqalawsat” ku li Lubnanê derdikeve, di vê dawiyê de raporak derheq Xozistanê nivîsandiye ku akinciyên vê deverê li dijî hikûmetê û Hizbulaha Lubnanê dirûşm nivîsandine û daxwaz kirine li cihê maytêkirin di kar û barên hundir yê Lubnanê, welatê wan bihê çêkirin.

Hinek ji gazinde û lomeyên malbatên mehkûmbûyan, balkêş in. Semîre, hevjîna Selamet got: “bi baldan bi vê çendê ku Xozistan li nêzîk tixûbê Îraqê hilketî ye, me êş û elemên zaf di dema şerê tevî vî welatî kişandine, ewa ku derheq me dikin, bêedaletî ye. Me çi xirabiyek nekiriye. Xwedê dizane ku me tu xirabiyek nekiriye”.

Birêz Baqî nikare ji hinek rênîşandanan bêtir tişteke din ji bo wan bike. Lê ev nûnerên desthilatdaran e û pira navbera lêqewimiyên Ehwazê û rayedarên Tehranê ye. Semîre, bi tûreyî ve dibêje: “Pirsgirêka me tenê ne aborî ye, belkî kulturî ye, ew awayê liberkirina kincên me bi guneh dizanin”. Merema vê ji peyva wan, cîranê Fars yê wan in.

Gazinde, girîn, seh bi cudahiyan di nava odeyan de tê dîtin, çaxekê zarokek ji kesekê guhdarî dike, bavê wê/î hatiye darvekirin, çavê wê/î tijî ji hêsir û rondik dibe, yan bi sedema Erebbûna wan, kar ji bo malbatên wan dest nakeve, demekê malbatên wan diçin, Baqî bi parêzê ve li hemberî hevderdkeran re dibêje: “Terorîstan fîlmeke vîdeoyî ji teqînan girtiye ku ketiye destê desthilatdaran”.

Elbelad dibêje: “Eva bi ronî û zelalî derketiye holê ku gelek hêsan e tevî biyaniyan hevrêtî bihê kirin heya xelkê navxwe, her demekê Îranê daxwaz ji Erebên derveyî sînoran kiribe, karî ye dijminayetiyeke giştî li dijî Amerîka û Îsraîlê bixe rê”.

Lê demekê ji bo nifûsa Ereb ya xwe ev base tê rojevê, berpirsyariya yekem peydakirina erzaq û xwarinê, kar û cihê veheviyanê hewce ye. Eva her ew tişte ye ku malbata du tawanbaran bas jê dikin, çima rexneya wan ji derkirina vî cezayî yê bûye sedema rêxistinekê bo xuyakirina bêhêvîtiya wan?

Yeqûb Benî Temîm, dibêje: “Min 9 bira û xûşkek hene, di nava hemûyan de tenê vî birayê min ku hatiye girtin, kar dikir. Sedema vê yekê çi ye? Tenê ji ber vê çendê ye ku em Ereb in”.

J: Rojnameya “New York Times”ê hatiye wergirtin

Werger bi Kurmancî: Azad