Nivîskar: Behrûz

 Werger ji Îngilîzî bo Farsî: Agirî

 Werger ji Farsî bo Kurmancî: Hemîd Muxtarî

 Di zimanê Kurdî de navê Kurd wateya netirs, şervan û dilêrbûnê dide. Piştî dagirkirina Bakûrê Rojhilata Navîn ji aliyê Îslamê ve di sedsala heftan ya Zayînî de, heya niha navê Kurdan ji bo nasandina xelkê Rojavaya Îranê di çiyayên Zagrosê de tê bikaranîn.

 Di destpêka sedsala şanzdan de, Împeratoriya Îranê (Sefewiyên Şîe meseb) li hember Împeratoriya Osmanî (Sunî meseb) wek rikeber derket holê û Kurdan di çarçoveya desthilata li jêr deiya Împeratoriya Osmanî û Sefewiyan de serî hildan. Her du Împeratorî di sala 1514’an ya Zayînî de li deşta Çaldiranê bi hev re şer kirin ku di wî şerî de Împeratoriya Sefewiyan rastî têkçûnê hat û encama vî şerî pêkhatina sînoran û parvebûna Kurdistanê di navbera van du Împeratoran de bû.

 Meşa eşîrên Kurd ji bo Xorasanê di dema desthilatdariya Sefewiyan de, li derdora sala 1590’an ya Zayînî de dest pê kir ku sebeba wê di rastî de tenê siyasî bû. Merem ji şandina Kurdan bo Xorasanê eva bû ku Kurd vê herêmê li hember êrîşa Ozbek û Muxulan biparêzin. Kurd weke mirovên egîd û welatparêz hatibûn naskirin û paşdebirina şervan û dagirkeran li ser axa xwe ji wan re ne kareke dijwar bû. Bi vî awayî encama siyaseta Şahê Sefewiyan ji rêya mifahwergirtin ji Kurdan ji bo parastina serxwebûna welat kemilî.

 Niha bi qasê 2 milyon kes Kurd di Xorasanê de ku dikeve Bakûra Rojhilatê Îranê akincî ne û dijîn. Piraniya wan jî wekî ew kesên ku hatine bidûrxistin ji axa bav û kalên xwe yanî Kurdistana mezin hatine ji bîr kirin. Û hewce bi gotinê nake ku nebûna îmkanatên dewletî û bûna xizanî û desttengî û pêşneketinê di vê deverê de bi eşkere tê dîtin.

 Li wir tu dezgehên siyasî yên Kurdî ku hatibe organîzekirin yan navendên perwerdehiyê ji bo çêtirkirin û nûjenkirina çand û zimanê Kurdî û pirsên civakî ku bingeha mafên sivîl e, tune ye. Navlêkirina Kurdî ji bo zarokên ku taze ji dayîk dibin, bi giştî qedexe ye û divêt naveke îslamî di nava pirtûka navan ku li pêşde di Îdareya “Sebt û Ehwal” de hatiye hazirkirin, hilbijêrin. Temaşakirina kanalên Kurdî û televîzyonê din yên esmanî ne tenê bi giştî qedexe ye, belku helîkopterên rejîmê li pey sêlên setelaytan digerin û heke sêlên setelaytê ji aliyê “Sipaha Pasdaran” û Hêzên sîxor û ewlekariya rejîmê were dîtin, dê dest biser da bê girtin û xwediyê wan bi lêdana şelaq û cirîma hazirî dê werin sizadan. Her wiha rojnamevan û weblagnivîsên Kurd hertim li jêr zêrevaniya rasterast û ne rasterast ya dezgehên dewletî de ne. Leheng û nivîskarên Kurd yan tên binçavkirin yan ketine ber bêrêzî û bêhurmetîkirinê. Bo mînak, Dr. Kelîmulah Tewehûdî, nivîskarê Kurd û hejmareke din hatine girtin û di girtîxaneyê de ne.

 Piraniya Kurdên akincî yên bajarên Xorasanê bi zaravê Kurmancî yek ji zaraveyên fermî yên zimanê Kurdî diaxivin. Ew bajarên Xorasanê ku Kurd têde akincî ne û temenê wan bi 420 salan berî niha divegere, navhatî ne ji: Qoçan, Bicnûrd, Esferayn, Şîrwan, Çinaran, “Derê Gez”(Geliyê Gez), Kelat, Aşxane, Faroc, Bacgîran, Mane û Similqan û her wiha hejmareke zaf ji Kurdan li bajarê Meşhedê de ku paytexta Xorasanê ye, dijîn.

 Piraniya Kurdên akincî yên Xorasanê di gundan de dijîn ku eva yê bûye sebebê parastina çanda Kurdî û zimanê Kurdî û bêy wê çandê ku were Asimîlekirin, weke xwe paqij û bê desttêwerdan bi cih maye. Qoçan Bajareke Kurdakincî û bi rûberê 533 - 849 kîlometran ku li parêzgeha Xorasanê hilketî ye û ji Bakûrê tevî Geliyê Gez û ji Başûrê ve tevî bajarê Nêyşabûr û Esferaynê û ji Rojavayê ve tevî bajarê Şîrwan û ji Rojhilatê ve tevî bajarê Meşhedê hevsînor e. Qoçan herwisa tevî welatê Turkemenistanê hevsînor e (Di welatê Turkemensitanê de jî pitir ji 400 hezar Kurd dijîn). Qoçan ji aliyê Bakûr ve tevî vî welatê bi qasê 75 kîlometran tixûbê hevbeş heye. Bicnûrd dikeve Bakûra Xorasanê û rûberê bajarê Bicnûrdê bi qasê 935 - 114 kîlometra çargoşe ye. Herwiha rêya fermî ji bo pêwendiyan tevî parêzgehên Bakûr yên Îranê bûye û ji bakûrê ve tevî welatê Turkemenistanê cîran e û bi qasê 97 - 1 kîlometran tevî vî welatî hevsînor e. Herwisa ji aliyê Rojhilatê ve tevî bajarê Sîrwan û ji aliyê Rojavayê ve tevî parêzgeha Golistan û ji bakûr ve tevî bajarên Esferayn û Girme û Cacrom ve hevsînor e. Li gor destkeftên kevnarnasan û herwisa send û belgeyên dîrokî, temenê vî bajarî divegere bo 5000 salan berî niha.