Nasir Salihîesl

Werger bo Kurmancî: Omîd Esxeran

Di welatên demokratîk û pêşketî de, zagon, desthilat û heyînê sînordar dike. Bi vê wateyê ku desthilat û heyîn di qanûnê de hatine pênasekirin. Lê di rejîmên ne demokratîk de, desthilat qanûnê binpê dike. Rejîma Komara Îslamî ya Îranê, yek ji wan rejîmên nedemokratîk e ku tê de desthilat

 qanûnê bi keyf û pêxweşbûna xwe bi kar tîne û heya Weliyê Feqîh jî li serveyî yasayê ye, yanî qanûn di xizmeta desthilatê de ye. Lewra di çarçoveya rejîma Komara Îslamî ya Îranê de hilbijartin, mana û têgeha xwe ji dest daye. Ji ber ku di rejîma Îranê de hilbijartin xistine xizmeta îdeolojiya daxistî û hişk ya olî û tevî nêrîn û ramanên paşketî û paşverû ya desthilata “Welî Feqîh” hatiye têkelkirin.

Giringtir ji vane jî, berevajî hilbijartinên rastîn, civatên xelkê nikarin rola xwe ya sereke bilîzin û divêt berfermanê desthilata Weliyê Feqîh bin û ji sîbera desthilata olî dûr nekevin.

Di rastî de hilbijartin bona vê çendê ye ku gel desthilata xwe di guhertinan de bi kar bîne û sîstema hikûmetî ji başê ve bo baştirbûnê biguherîne û serweriya xwe biparêze. Li ser vê bingehê ye ku di welatên demokartîk û gelî de desthilatdar xwediyê qanûnê ne. Bi wateyeke din, berî hilbijartin û paş hilbijartinê, qanûn serdest e û tu girûp û desteyekê mafê maytêkirin di hilbijartinê de tune ye.

Di Komara Îslamî a Îranê de Weliyê Feqîh xwe li serveyî qanûnê dihesibîne, lewra ye hilbijartin di Komara Îslamî ya Îranê de bi sedema destêwerdan ji aliyê lotika desthilatê ve û hebûna navendên ne hilbijartî, dibe desthilateke ne demokratîk.

Hilbijartin bingeheke girîng a demokrasiyê ye, heke pîvan û mercên vê bi awayekê rast û dirust werin cîbicî kirin. Nexa hilbijartin bi tenê nikare demokrasiyê misoger bike. Rejîmên ne demokratîk hilbijartina rûyekî, yek ji rêyên rewa û berheqdayîn bi desthilata xwe bi kar tînin.

Di sîstema ne demokratîk û daxistî de, hilbijartin bê rikeberiya siyasî tê encamdan û desthilat û heyîn di destê girûp û desteyekê de dimîne. Taqim û girûpa serdest û berjewendîxwaz ku bandor li ser biryarên dewletê de heye, tenê li pey vêc û qazanca xwe ne û ev qazanc û berjewendiye tevî berjewendiyên giştî yên civatên xelkê hev nagire, lewra civatên xelkê bona beşdarîkirin di hilbijartineke rûyekî de nirxek û bihayên giran didin. Mînaka vê beşdariya berçav a xelkê Îranê di gera heftemîn ya hilbijartina Serok Komariyê de bû, çimkî di çarçoveya desthilata ne demokratîk ya rejîma Îslamî a Îranê de, bêy guhertinên bingehîn di sîstema siyasî ya rejîmê de reform bê mana û bê wate ne.

Di rejîma Îslamî ya Îranê de ji yekemîn hilbijartinê ve heta niha bi kiryar nirx û giringiyek ji dengê xelkê Îranê re bi giştî nehatiye dan û desthilatdarên welêt bêy guhdan ji raya giştî re tevgeriyane (liviyane). Giringî nedana karbidestên rejîmê ji rêxistinên demokratîk re ku çavkanî û bingeha sereke ya raya giştî ne, vê yekê dide kifşê ku hilbijartina rast di Komara Îslamî de cihek nîn e.

Yek ji sedemên girîng ên din yên ne demokratîkbûna hilbijartinê di Komara Îslamî de, li ber çav negirtina rê û rêbazên rast yên hilbijartinê ye, çimkî hilbijartina demokratîk li ser bingeha parvekirina desthilatê hatiye kanalîzekirin. Lewra di çarçoveya rejîma Komara Îslamî ya Îranê de hilbijartin wateya xwe ya rastîn ji dest dide.

Faktera girîng ji bo parastina mercên hilbijartinê, pêkanîna rewşekê ye ku tê de hemû hêzeke siyasî karîn û şiyana kar û çalakî û biryar û tekoşîna siyasî hebe, herwiha opozîsyon di qad û meydana hilbijartinê de beşdar bibe. Lê di rejîma Îslamî ya Îranê de, hêz û kesayetiyên serbixwe yên siyasî, karîna beşdarîkirin di hilbijartinê de tune ye.

Ji hemûyan girîngtir kultur û çanda siyasî ya hilbijartinê di çerçoveya rejîma Îranê de ciheke wiha nîn e, çimkî bi sedema nebûna kultura siyasî ya hilbijartinê û pêrewînekirin ji yasa û bihayên sincî yên civakê, ji 40 milyon mirovên xwedî deng di Îranê de, tenê qaseke kêm ji wan di çarçoveya desthilat û hilbijartinê de hatine cihgirkirin. Her bi sedema riziyok û gendeliya diravî – îdarî û nebûna nirx û pîvanên demokrasiyê û azadiya çapemeniyê û ... di rejîma Îslamî ya Îranê de, hilbijartina nûneran ji bo meclisê yan Şêwrên Gund û Bajaran di zirûfeke nedemokratîk û newekhev de dûr ji rastiyê ye. Çimkî dezgehên nehilbijartî yên fîltêrdanînê, mîna Konseya Parêzvanan û Şêwrên pêkanîna ewlekariyê di parêzgehan de, roleke rasterast li ser anîne rojeva berbijaran heye. Yanî mohreyên cihê baweriya rejîmê ne, ne yên civatên xelkê.

Nedemokratîkbûna desthilata yasadanînê, dadwerî û birêveberî, zalbûna sîstema îdeolojiya req û hişk ya olî bo midehê nêzîk 28 salan, bandor li ser encamên hilbijartinan hebûye. Her çend ku Îran wek yek ji welatên herî kevn yên Rojhilata Navîn tê hesibandin, dîroka hilbijartinê di vî welatî de vedigere bo sed salan berî niha. Cuda ji yek du gerên hilbijartinê, tu demekê di Îranê de hilbijartin bi awayekî demokratîk birêve neçûye. Her wekî me bas kir çimkî bingeha rejîmê li ser îdeolojiya tund ya olî hatiye damezirandin û Mela tenê bi desthilata mizgeftê razî nabin û minbera xwedê perestiyê ji bo minbera desthilata siyasî diguherînin. Dîsan her çiqas ku rejîma Îslamî ya Îranê xwe weke rejîmeke Komarî pênase dike, lê ji ber ku zagona bingehîn ya Îranê bi yek ji qanûnên herî aloz tê hesibandin û gelek navendên xwedî desthilat û biryarder weke Konseya Parêzvanan, Civata Diyarîkirina Berjewendiyên Nîzamê û ... hene, ev navendên nedemokratîk di qanûna bingehîn ya Îranê de xwediyê desthilateke bêsînor in û bi hêsanî dikarin biryarên navendên bi rûyekî hilbijartî, hilweşînin.

Di asta herî bilind ya desthilatê de jî Weliyê Feqîh rawestaye ku pêka teoriya “Welayeta Feqîh”, ji aliyê Xwedê ve desthilat jêre hatiye dan. Lewra di zirûfa niha de hilbijartin rasterast yan nerasterast di bin çavdêriya “Weliyê Feqîh” de birêve diçin, cehd tê kirin ku encama wê ciyê razîbûna Wliyê Feqîh be.

Ji ber wê yekê rewşek pêk hatiye ku xelkê Îranê bi giştî nizanin ku welatê wan bi çi sîstemekê tê birêve birin. Ji aliyeke din ve jî wate û maneya maf di dengdanê de, di sîstemeke demokratîk de. Di bingeh de mijara dengdanê ew maf e yê ku hevwelatiyekê heye, lê di rejîma serberedayî ya Îranê de dengdan rasipardeyek e li ser milê hevwelatiyan bona parastina berjewendiyên rejîma olî.

Beşdarînekirina xelkê Kurdistanê di hilbijartinên rejîmê de hilgirê peyama nerazîbûnê bûye. Ev pêvajoye ji beşdarînekirina xelkê Kurdistanê di refrandoma dengdanê ji bo diyarîkirina sîstema siyasî ya welat di sala 1358(1979)’an ve dest pê kir û hetanî niha jî didome. Bêalîbûna xelkê Kurdistanê di hilbijartinên rejîmê de wiha lêkiriye ku hertim Kurdistan xwediyê kêmtirîn asta beşdariyê di Îranê de be. Eva jî peyamek e ku bi sala ye xelkê Kurdistanê di pêxema bidestveanîna mafên berheq yên xwe, bi guhê karbidestên rejîmê gihandine.

Bi kurtî, encama sîstema hilbijartinan di çarçoveya rejîma Komara Îslamî ya Îranê de ji bilî bê bawerî bi hilbijartinê, xwe dûrgirtin ji beşdarîkirinê, giringînedan bi piropagendeyên rejîmê bona hilbijartinê, bê hitbarî ji wan kesan re ku bi rûyekî mîna nûnerê xelkê diçine meclisan û ... tu tiştek din jê nakeve.