Emîr Şuaîvend 20.1.2007 

“Di cîhana îro de ger ku takek ser bi dewletekê nebe, bi welatî nayê hejmartin û di rewşên awarte de heya bi mirov jî nayê hejmartin”      (Hana Arnêt)

Cîhan di sedsala bihûrî de, bi taybet di Rojhilat de bi awayekî gelemper di jêr bandora Sosiyalîzmê de mabû. Sembola herî berbiçav di wî warî de Yekîtiya Soviyetê bû, bi ya wan gerek hemû gelên cîhanê bihatana jêr rikêfa desthilatdariya sosiyalîzmê, netewe ne girîng bûn, ya girîng desthilatdariya çîna kedkar bû. Rastiya wî çaxî valahiyekî pir mezin di navbera têgihîştina wî serdemî û barê giran yê

îdeolojiya sosiyalîzmê de dihêşt, vê çendê jî dikir ku desthilatdar ji bo nixavtina wê valahiyê û piraktîzekirina xeyalê xwe dest bavêjin reformasiyonekî lezgîn û bi heq totalîter.

Stalîn di reformasiyona xwe de bi taybet di warê sekolrîzmê de neku ol ji dewlet, belkî wî bi bilindfiriya xwe dixwast ol ji nav çand û jiyana rojane ya gel de were ramalîn, berevajî her reformasiyonekî demokratîk, mekanîzma perwerdehî û çandî cihê xwe da darê zorê û bi awayekî hov navendên olî bi yekcarî hatin şewitandin û darimandin. Vê çendê kir ku dîrok Stalîn weke mezintirîn sekolarîzator û her di vê demê de weke mezintirîn dîktatorê dema xwe binav bike.

Tunekirina kiyana neteweyî, çandî û merifî ya gelan û dasepandina kiyana piroletarî bi ser gelan de nema karî gemiya tofangirtiya sosiyalîzmê bigehîne lêwarên armacê.

Giringtirîn sedema ku Yekîtî ji Soviyetê stand û sosiyalîzm di qonaxa cenîn de fetisand, înkarkirina neteweyan û guvaştina wan di qalibekî taqane û îdeolojîk de bû.

Îdeolojî çi di cilê komûnîzmê de û çi di cilê ol de, her qasî ku sedî sed neyanê hevin jî, lê ji ber bilindfirî û siloganên wan yên cîhandagirkeriyê li ser şopa hev dimeşin û bi take mekanîzma înkarkirina neteweyan dirêjî bi jiyana xwe ya temen dîhar didin. Hinekî seyr dixuye dema Ehmedînejadê Serok Komarê Îrana Îslamî li Amerîkaya Latîn xwe diavêje hembêza Hogo Çawêzê Serok Komarê Venezoelaya komûnîst, lê tirsa ji nemanê û hişyariya neteweyan hin caran gur dikin birê pêz !!!

Netewe û dewlet:

Netewe li gor mercên cih û demî, çandî û aborî bi awayên cur bi cur hatiye şirovekirin. Netewe li gor nasiyonalîstan û pêtir ji hêla radîkalên wan ve qewmiyetekî kevn û dîrokî ye ku pêka mercên çandî, zimanî, dîrokî û xakî girêdayî ruh û cesteyê mirovane û li gor hin aborînasan wê netewe aboriya hidurîn ya bazara neteweyî burjewazî ye û li gor hin îdeolojîstan netewe namo û berhemê xeyalê ye, herweha hin xwedîhizr bawerin, netewe komek ji mirovan e ku xwedî taybetmendiyên rewanî yên hevpar in.

Netewe di wateya xwe ya modern de, di dawiya sedsala 18’an de û di destpêka sedsala 19’an de li Firansayê serî hilda. Piştî şoreşa Firansayê û nemana desthilatdariya şahan ku meşrûiyeta xwe ji Xweda û asîmanan werdigirtin, xwedî hizran ji bo ku xelkê rizgarbûyî ji destê şahan ji hev nebihirin, ev weke neteweyekî hevgirtî di çarçoveya dewleteke yekgirtî û nûjen de ku meşrûiyeta xwe ji xelkê digirt, dane şirovekirin. Ligel wê ceribîna serkevtî dem li dest starta mafê welatîbûnê ku gişt xelkê welat di yek ref de xwedî mafên hevpar dikir û rasterast di îdarekirina welat de tevdîgerandin, hate lêdan. Piştî ev taqekariya serkevtî ku bi dewlet - netewe hate binavkirin, ev sîstema han di welatên din yên Ewropayê de pêş ket û giştgir bû.

Dewlet - netewe yan jî neteweyên li ser xaka yekgirtî, xwedî birêveber û zagonên hevpar, her weha tewgerek siyasî û civakî ye. Ji bo sîstemekî han netewe yan jî neteweyên ku li ser xakekê dijîn gerek li jêr rêveberiyeke hevpar û xwedî zagonên xwe bin. Ger ku neteweyek nexwaze ji holê rabe û çand, ziman, dîrok û nirxên xwe yên netewî û civakî wenda neke, ne ji bona demekî kin, belkî ji bo heta hetaye gerek weke dewlet tevbigere û bimezire. Bingehekî wisan mekanîzmeka çareserkirina pirsgirêkên civakî ye, neteweyên ku nebûne dewlet, di jêr bandora neteweyên serdest de zû yan dereng dê ji holê rabin.

Îran û pirsa neteweyan:

Îran welatekî pir neteweyî, pir çandî û pir zimanî ye. Piştî kodetaya eskerî ya Rizaxan di Îranê de, desthilatdariyeke siyasî ya takeneteweyî û takezimanî û takeçandî bi ser civaka Îrana pirneteweyî û pirçandî de hate sepandin. Ev sîstema takeneteweyî di civaka pirneteweyî de pirseke bingehîn derheq bi neteweyên din di Îranê de vejand, ev sîstema han di her civakekê de kirîz û qeyraneke siyasî ye, serhildana tevgerên neteweyî di seranserê Îranê de bi taybet di Kurdistanê de, nîşaneya nesasbûna sîstema takeneteweyî bi ser civaka pirneteweyî de ye. Piştî hatine ser kara Komara Îslamî pirseke din bi ser sîstema takeneteweyî de hên ji berê bêhtir bargiranî xiste ser civaka pirneteweyî de ku ev jî sîstema îdeolojiya olî ya Meleyan bû. Di dema niha de sîstema pir neteweyî ya civaka Îranê bi destê sîstemeke siyasî, ya ku her dem egera teqîna wê heye, dinalîne. Pirsa duyem ango desthilatdariya sîstema olî ku sîstemeke bi heq totalîter û terorperwer e, bi pirsa desthilatdariya takenetewe ve hatiye girêdan.

Bi feşelanîna sîstema desthilatdariya takeneteweyî ya Seltenetî û piştî hatina ser kara Komara Îslamî neku sîstema takeneteweyî nehat ramalîn, belkî bi zêdebûna îdeolojiya olî barê giran yê zordestiyê bi ser civaka pirnetewe ya Îranê hên bêhtir ji berê kir. Ji ber ku neteweya Kurd dijberî herdu sîsteman bûye û heye, tim ji hêla serdestan ve bi xeteriyeke mezin hatiye nihêrtin û di pêvajoya zordestî û înkarê de, di refa yekem ya çimisandinê de cih girtiye.

Niha ger ku di encama guhartineke demokratîk û gelemper de pirsa totalîtarîzma olî ji sîstema siyasî ya Îranê were ramalîn, bi bê guhartina pêkhateya takeneteweyî bi ser pêkhateyeke pirneteweyî ku pêşanderê rastiya berbiçav ya civaka pirneteweyî ye, tu encameke demokratîk bi dest ve nahê û pirsa neteweyî yan em bêjin zumla neteweyî giraniya xwe diparêze û di cihê xwe de weke mekanîzmeke çimisandinê dimîne. Darimana Komara Îslamî û temîzbûna îdeolojiya olî ji sîstema siyasî ya Îranê û avabûna rejîmeke asayî û parlemanî, nikare bersivderê pirsa civaka pirneteweyî ya Îranê be, belkî xwazyarê guhartineke bingehîn di sîstema siyasî ya xwe de ye. Sîstema herî hêja û jêhatî ji bo ewlekirina pêşeroja siyasî û demokratîk ya Îranê, li gor taybetmendiya pirnetewebûna Îranê federalîzm e. Bi avakirina sîstemeke demokratîk û federal pirsgirêka neteweyî di Îranê de dê yekcarî çareser bike. Niha partiyên siyasî yên Neteweyên Îranê sîstema federalîzmê bo pêşeroja siyasî a Îranê dixwazin. Avakirina Kongireya Neteweyên Îrana Federal mînaka vê rastiyê ye.  

 Her weke ku me dît guhartin ji sîstema Seltenetî bi Komara Îslamî nema karî bersivek be derheq pirsa neteweyî di Îranê de, lê weke ku ezmûn û mentiq di cîhana demokratîk de dide xuyakirin, rojek dê were ku civaka pirnetewî ya Îranê dê demokratîk bibe û dê pêkhateya takenetewî di sîstema Îranê de ser û bin bike, bêyî guhartineke bingehîn demokrasiya giştî jî tu wateyekê bi xwe ve nagire û zumla neteweyî weke çawa ku heye dê bimîne.