Dr. Îbrahîm Seydo Aydogan

Roja 6’ê gulanê, yekşema bihurî, bi hilbijartinên ku encamên wan ji berê ve diyar bûn, gelê fransî ”Nicolas Sarkozy”ê komarîst û muhafazakar weke serokkomarê xwe yê nuh hilbijart.

Divê mirov bi bîr bîne ku li Fransayê, hilbijartinên serokkomariyê bi du gavan tên pêkanîn. Di gava yekem de hemû berendam bi hev re dikevin hilbijartinan, lê belê herdu berendamên ku herî zêde deng wergirtibin, diçin gava duyem û xelk ji nava wan yekî hildibijêre.

Di gava hilbijartinan ya yekem de, ku 22’ê Avrêlê pêk hatibû, ji rastgir û çepgirên tund heta bi komarîst û sosyalîst û tevgerên navendî, 12 berendamên serokkomariyê hebûn û di encamê de, “Nicolas Sarkozy” % 31’ê dengan wergirtibû û ”Segolene Royal”a  sosyalîst jî % 25 deng wergirtibû û herdu bûbûn berendamên gava duyem.

Weke ku me got, encam ji berê de diyar bûn. Lewre, li Fransayê adetek heye ku tu tahmê di hilbijartinan de nahêle. Hin dezgehên lêkolînî bi rêya telefonan ve ji xelkê dipirsin bê ka ew ê dengê xwe bidin kê. Di demên hilbijartinan de hejmara van dezgehan û van lêkolînan jî zêde dibin û rojnameyên fransî herroj cîh didin encamên wan. Hemû lêkolînên ku îsal berî hilbijartinan di nava gel de dihat çêkirin, heman encam dida. Lêkolînan di navbera % 51 û heta % 54 de deng dida Sarkozy û digot ku ew ê li hember Segolen Royal bi ser bikeve. Ji xwe hilbijartinan jî heman encam da û “Nicolas Sarkozy” % 53’ê dengan wergirt. Li Fransayê gellek kes bawer dikin ku bandora van lêkolînan li ser xelkê heye, ji ber ku heta dema dawîn jî % 40’ê gelê fransî biryara xwe nedabû û bi pirraniya wan li gora van lêkolînan tevgeriyaye.

Serokkomarê nû, “Nicolas Sarkozy”, di nava polîtîkaya fransî de ji berê ve tê naskirin, lê belê di hilbijartina wî de sedema herî girîng çalakiyên wî yên van pênc salên dawîn bûn.

Di hilbijartinên pênc sal berê deو Fransiyan bi awayekî eşkere nîşan dabû bê ew çi ji serokkomarekî dixwazin. Fransa di nava Ewropayê de dima û bandoreke Ewropayê ya girîng li ser polîtîkaya cîhanî tunebû. Di nava Fransayê de jî, hejmara bêkaran bilind dibû, şiyana xelkê ya kirrînê kêm dibû, baweiya wan ya ji pêşerojê û herweha ya ji siyasetmedaran kêm dibû û ya herî girîng jî ew bû ku xelk ditirsiya.

Gelo ev tirs rast bû an ne, ew pirseke din e, lê belê ev tirs hebû. Hatina biyaniyan ya Fransayê zêde dibû, li hin taxên bajarên mezin ku biyanî ji salên heftêyî ve lê dijiyan ewlekariya xelkê nemabû û ev nebûna ewlekariyê ber bi bajaran ve jî dihat. Di sala 2002’an de partiya serokkomarê wê demê, “Jacques Chirac” , ya komarîst UMP ji vê rewşê destkewtî bû û di rexneyên xwe yên li hember hikûmeta sosyalîst de tim behsa vê nebûna ewlekariyê kir û ev mijar baş bi kar anî ku sosyalîst hem di hilbijartinên serokkomariyê de û hem jî di hilbijartinên parlamentoyê de têk çûn û desthilatdarî bi temamî kete destê komarîstan. Di wê demê de hingê ewqasî behsa vê nebûna ewlekariyê bû ku xelk bêtir tirsiya.

Pişta komarîstan ji ber sedemeke din jî xurt bû. Di hilbijartinan de, piştî têkçûyina sosyalîstan, komarîst û nijadperest di gava hilbijartinên serokkomariyê ya duyem de bi tena serê xwe mabûn û xelkê çepgir jî li dijî hatina faşîzmê, dengê xwe dabû komarîstan û “Jacques Chirac” hingê ji nû ve bûbû serokkomar. Van bûyeran tirsa fransiyan kir du qat. Berê ji nebûna ewlekariyê ditirsiyan, lê gava ku mirov nebûna ewlekariyê bixe stûyê biyaniyan, hingê nijadperest jî dê xurt bibin. Ji ber wê ye ku di hilbijartinên 2002’an de nijadperestên fransî % 18’ê dengan wergirtibû. Xelkê fransî bi vî awayî jî hatin tirsandin û ev yek bû sedema hilbijartina komarîstan ya di parlamentoyê de.

Gava ku hikûmeta nû ya 2002’an diyar bû, xelkê ku “Sarkozy” nas nedikir jî, êdî ew nas kir. Sarkozyê ku wê demê bû wezîrê karên navxweyî, ji berê ve hesabê xwe kiribû û dixwast bibe serokkomar. Wî ev daxwaza xwe venedişart û eşkere digot. Wî tirsên Fransiyan fahm kiribûn. Ji ber wê jî, hemû siyaseta xwe li ser nebûna ewlekariyê saz kir. Di dema wezareta xwe de li ku deverê tevlihevî hebûya teva rojnamegeran diçû wira. Gava ku li taxên biyaniyan di dawiya sala 2005’an de şerr derket û bi hefteyan şerrê xortên biyanî yên li dijî dewletê li dar ket, tirsa Fransiyan ji nebûna ewlekariyê hê zêdetir bû. Sarkozy dîsa jî diçû taxên ku bûyer lê çêdibûn û ji xelkê re digot :  “Ez dizanim, ez fahm dikim, hûn nema dikarin, ez ê we ji van serseriyan xelas bikim”. Tirsa bi zanebûnî dihat çêkirin û di ser vê tirsê re siyaset dihat kirin. Çapemeniya fransî wê demê hindik be jî behs kir ku ev bûyer bi prowakasyona hêzên ewlekariyê ve derketine û polîtîkaya Sarkozy hate rexnekirin, lê belê Sarkozy bi zîrekiya xwe ve ji van bûyeran jî destkewtî bû û nîşan da ku heke dewlet nikaribe xelkê xwe biparêze, ev bûyer dê zêde bibin. Hingê, bi darê zorê be jî, kete taxên ku biyaniyan xistibûn destên xwe. Bi deh hezaran biyaniyên qaçax girtin û derxistin derveyî Fransayê. Xelkê lê niherî ku bi başî an bi xerabî, ev zilam dixebite, bi kêmanî tiştinan dike ku heta nuha kesekî nekiribû. Yê wî, ew neditirsiya. Gava ku Sarkozy jî dît ku xelk li pişta wî ye, guh neda rexneyan û ya dilê xwe eşkere kir: divê êdî rengê polîtîkayê were guhertin û ew dixwaze bibe serokkomar.

Gellekî balkêş bû ku hikûmet di polîtîkaya xwe de bi ser nediket, lê belê Sarkozy bi ser diket, digel ku ew jî di nava hikûmetê de bû. Lewre, ew ne serokwezîr û serokkomar bû. Ew bi tenê wezîrek bû û digel ku hejmara piştgirên wî ji yên herkesî zêdetir bû jî “Jacques Chirac” ew nedikir serokwezîr.

Di pênc salan de, hikumet sê caran guherî. Cara pêşîn Sarkozy ji wezareta karên navxweyî çû ya aboriyê. Cara duduyan, li derveyî hikumetê ma. Kesî fahm nekir bê çima, lê herkesî sedema wê zanîbû. “Jacques Chirac”ê serokkomar ji Sarkozy hez nedikir û dixwast xwe ji wî xelas bikiraya. Ev nefreta wî ji berê ve dihat. Di sala 1995’an de Sarkozy xayintî bi “Chirac” kiribû û pişta raqîbê wî yê ku serokwezîrê wê demê bû, “Eduard Baladour”, girtibû. Nuha jî xortên partiyê dabûn dû xwe û dixwast hertişt bi rê ve bibiraya. Ji ber ku xelkê bi awayekî eşkere siyaseta wî ya ewlekariyê dipejirand, piştgiriya Sarkozy di nava giregirên partiyê de jî ewqasî belav bû ku êdî kesên ji wî hez nedikir jî mecbûr diman ku piştgiriya wî bikin.

Tu rê jê re neman. Di hilbijartinên nava partiyê de, “Nicolas Sarkozy” bi piştgiriyeke ecêb hate hilbijartin û bû serokê Partiya Komarîst jî. Sarkozy wê çaxê fahm kir ku êdî kesekî nikarîbû rê li ber wî bigirtaya. Ew bi ser diket, lê belê hikumeta partiya wî dîsa jî têk diçû. Gava ku hikumet careke din jî hate guhertin, Sarkozy ji nû ve bû wezîrê karên navxweyî û nemaze di warê biyaniyan de polîtîkaya xwe tûjtir kir. Hatûçûyina biyaniyan jî bi sînor kir. Wî eşkere digot: “Em biyaniyên xwedî dîplome ku bi kêrî me werin dixwazin” û rewşa yên ku nediketin nava vê şayesê dijwartir kir, nemaze jî kesên ku bi qaçaxî li Fransayê diman û heta nuha siyaseteke ciddî li hemberî wan nehatibû meşandin. Bi tenê di sala 2006’an de nêzî 30 000 biyaniyên qaçax girtin û şandin welatên wan. Li ser zewaca biyaniyan û fransiyan jî zagonên nuh derxistin ku biyanî nikaribin bi hêsanî, bi rêya zewacê, mafê mayina li Fransayê werbigirin. Berê, piştî du salên zewacê, mirov dikarî mafê rûniştina daîmî bi dest bixistaya, lê Sarkozy ev dem kir çar sal. Edî ew weha tev digeriya ku xelkê digot qey wî dewlet bi rê ve dibir. Vê yekê jî dikir ku serokwezîr bi xwe jî di bin siya wî de dima.

Gava ku hilbijartin nêzîk bûn, lêkolînên di nava xelkê de jî pişta wî xurttir kir. Sarkozy weke nûkirina polîtîkayê hate naskirin û xelkê di vî warî de baweriya xwe bi wî dianî.

Di warê polîtîkaya navneteweyî de jî daxuyaniyaniyên “Nicolas Sarkozy” bi dilê fransiyan bû. Sarkozy weke “Jacques Chirac” dixwaze ku Fransa di nava siyaseta navneteweyî de bibe hêzeke xurt. Jacques Chirac ji bo ku bigihîje vê armancê, di sala 2003’an de li dijî şerrê Îraqê derket. Lê belê Sarkozy demek bi şûn de çû serdana Amerîkayê û nîşan da ku ew li dij e ku peywendiyên Fransa û Amerîkayê xerab bibin.

Sarkozy piştî diyarbûyîna encaman destnîşan kir ku Amerîka êdî dikare hesabê piştgiriya Fransayê jî bike. Ji ber ku Fransa giringtirîn welatê Yekîtiya Ewropayê ye, ev helwesta serokkomarê nuh dikare bandoreke xurt li siyaseta navneteweyî jî bike. Êdî Ewropa û Amerîka dê di warê siyasî de nêzîkî hevdu bibin û cudabendiyên berê dê ji holê rabin.

Du mijar hene ku Sarkozy tim behsa wan dike. Yek jê endametiya Turkiyeyê ya ji bo Yekîtiya Ewropayê ye, ya din jî pirsgirêka bernameya Îranê ya nukleer e. Sarkozy eşkere dibêje ku ew li dijî endametiya Turkiyeyê ye. Sedem jî ew e ku Turkiye welatekî misilman e û desthilatdariya wê jî ji tevgereke îslamîst tê, lê ya girîngtir jî ew e ku bi Turkiyeyê sînorê Yekîtiya Ewropayê digihîje Îran û Îraq û Sûriyeyê û Sarkozy vê encamê weke kuştina Ewropayê dihesibîne. Pirraniya nijadperestan jî mîna wî difikirin. Mirov bivê nevê dikeve wê baweriyê ku Sarkozy siyaseta di ser Turkiyeyê re ji bo dengê wan dike. Ji ber ku ew bi xwe jî dizane ku peyman hene û heke Turkiye şertên Ewropiyan bi cîh bîne, ew ê bibe endam.

Di warê bernameya Îranê ya nukleer de Sarkozy xwe ji polîtîkaya amerîkî cuda nake. Peywendiya wî ya bi serokê Amerîkayê “George Bush” re vê helwesta wî dipeyitîne. Sarkozy sê roj berî hilbijartinên dawîn, helwesta xwe dubare kiribû û gotibû ku divê rê li ber nukleera Îranê were girtin. Wî eşkere diyar kir ku ne xelkê Îranê, lê belê kesên ku Îranê bi rê ve dibin kesên gellekî xeternak in û divê mirov nehêle ku ew kes çekên atomî bi dest bixin. Ev helwest bê guman dê pişta Amerîkayê di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de li dijî Îranê xurttir bike. Heta nuha Fransayê hewl dida ku xwe ji bandorên navteweyî rizgar bike û bi sere xwe helwêsta xwe diyar bike. Ji ber wê jî, ji bilî Ewropayê, xatirê wê kêm dibû, peywendiya wê ya bi Amerîka û Brîtanyayê kêm dibû. Lê belê, rastiyeke din jî heye. Fransî ji Amerîkayê hez dikin. Hem ew nikarin ji bîr bikin ku di Şerrê Cîhanê yê Duyem de Amerîkî hatin alîkariya wan û ew ji bin destê Almanan rizgar kirin û hem jî ew ji kultura wê hez dikin.

Lê hêza serokkomar bi tenê xwe ne mezin e. “Jacques Chirac” bi xwe bawer bû, ji ber ku hikumet ya wî bû. Nuha, roja 17ê mehê Sarkozy bi awayekî fermî dikeve şûna “Chirac” û hingê ew ê serokwezîrê xwe diyar bike. Lê belê, meha pêşiya me hilbijartinên parlamentoyê hene û heke partiya wî (UMP) nikaribe pirraniya parlamentoyê bi dest bixe, berî hertiştî siyaseta wî ya li ser ewlekariyê û ya li ser biyaniyan têk diçe. Lewre, heke weke ku ji nuha ve tê gotin, çepgir di bin bane partiya sosyalîst (PS) de yekîtiya xwe saz bikin û parlamentoyê bixin destê xwe, hingê di nava Fransayê de bi tenê bernameya PS û çepgirên din dê were pêkanîn. Ev jî dike ku ew bi tenê di warê polîtîkaya navneteweyî de serbest be. Ya rastîn, serokkomar zêde nakevin nava polîtîkayê, lê li Fransayê nemaze di dema “Jacques Chirac” de serokkomariyê ev hêza ji bo karên navneteweyî wergirt. Heke Chirac weha kiribe, herkes dizane ku Sarkozy dê vê hêzê mezintir bike.

Ji bo pêkanîna bernameya xwe ya navneteweyî jî, Sarkozy divê bikare hevpeymanên xwe qane bike. Heke Fransa weke Brîtanyayê xwe bide tenişta Amerîkayê, dibe ku ev yek bandora li helwesta Rûsyayê jî bike. Ka gelo ew dê bikarin welatên din, nemaze Rûsya û Çînê jî qane bike? Em ê di dawiya vê mehê de bibînin, lewra dema ku dane Îranê vê mehê bi dawî dibe û dibe ku cezayên girantir lê werin birrîn.