Mistefa Hicrî

Wergerandin: Şehab Xalidî

Rojhilata Navîn bi vê beşê ji topa erdê tê gotin ku  di navbera Misr û Îranê de hilketiye. Giraniya vê herêmê di vê de ye ku di warê hilkevta erdnîgarî de weke pirekê Ewropa û Asiyaya Dûr pêkve girê dide. %23 ji nifûsa li ser topa erdê  tê de akincî ne .

%30 ji çavkaniyên xwezayî ên cîhanê di vê herêmê de ku ev çavkaniyane %74 nefta xaw û %50 gaza xwezayê a cîhanê ye.

 Bi egera van taybetmendiyan û zaf taybetmendiyên din ên jeopolîtîk û jeostratijîk ve, bandoreke mezin li ser sîstema biryardranê a cîhanê heye. Lewra jî em dibînin ku ev herêma di serdemê şerê sar û li serdemê soviyetistana pêşîn de bûye qada rikeberiyên navbera soviyet û amerîkayê û her yek ji van du hêzên mezin  dixwaze ku nifûs û desthilata xwe di vê herêmê de zêde bikin.

Piştî hilweşiyana Soviyetê û dawîhatina şerê sar, hevkêşe li hermê de bi qazancê Amerîkayê guherî û vî welatî di heyamekî kêm de bi sebebê hêza xwe ya leşkerî, aborî û siyasî karî di beşeke berçav ya welatên herêmê û derdora wê de ku berî li jêr desthilata Soviyetistana pêşîn de bû, desthilata xwe li wir qahîm bike, bi awayekê ku demekê wisa dihate zanîn ku Amerîka di herêmê de bê rikeber e û bi xeyaleke rihet dikare bi qazancê xwe û hevalbendên xwe di herêm û cîhanê de ji rewşa ku pêş hatiye, mifahê wergire. Lê pan û berfirehbûna hêdî hêdî a binajoyiya îslamî û bi  taybetî cîgirtina rejîmekê  li jêr navê rejîma Komara Îslamî a Îranê weke piştevanê herî xwedîhêz ê Îslama siyasî di sala 1979’an, rewşa herêmê guherî, ew jî bi awayekê ku Amerîkayê hest bi vê yekê kir ku li hember rikeberekê de cî girtiye ku gellek micid e.

Komara Îslamî a Îranê her ji destpêkê de bi merema avakirina împeratoriya îslamî dest bi kar kir û li ser bingeha vê siyasetê hinartina şoreşa Îslamî kire pîşeya xwe.

 Rejîmê xwe bi alahilgirê îslama rastîn hesiband û ji bilî nîzam û baweriya xwe, tu kes bi misilman nehesiband.

 Ev siyaseta bê şik û guman berî her herêmeke cîhanê, welatên misilman ên derdora xwe dikire amanc ku ew jî welatên Rojhilata Navîn bûn.

 Li ser vê bingehê diberyiya Mîsrê kir û navê Xalîd Îslambolî bikujê Enwer Sadat danî ser şeqameke bajarê Tehranê. Her wisa navê Îslama Amerîkayî danî ser hikûmeta Erebistanê û dest bi diberiya vê hikûmetê kir.

 Xumêynî wî çaxî ku di jiyanê de bû, ragihand ku em “Heke tevî şeytan jî gotûbêjan bikin, em tevî Erebistanê gotûbêjan nakin”. Rejîm di dirêjiya wê siyasetê de, bi berdewamî mijûlî handan û xwedîhêzkirina kêmaniyên Şîî bû.

 Li derbarê Îraqê jî em divêt vê yekê bêjin ku herçend eva Sedam Husên bû ku di sala 1980’ê de êrîş kire ser rejîmê, lê eva piştî haydan û destêwerdana Xomeynî di Îraqê û sînorên wê û her wisa li encama wan piropagendeyan ku li dijî Îraqê û hikûmeta Îraqê rê xistibû, agirê şerê 8 sale tevî Îraqê hate  hilkirin û niha jî piştî hiloşîna hikûmeta Sedam Husên destê rejîmê di Îraqê û xweşkirina agirê şerê tayîfî û mesebî û wêranî û kuşt û kuştarê eşkere bûye.

 Hikûmeta Yemenê di van dawiyane de, bi nîşaneya gilî û gazindeyan balyozê xwe ji Tehranê gazî kiriye û ragihandiye rejîma Komara Îslamî a Îranê bona ku şer û tevdankariyan di welatê Yemenê de pêk bîne, Şîîyên wî welatî hay dide.

 Komara Îslamî her wisa gefa vê yekê dike ku ew dê Îsraîlê li ser topa erdê hilgire û bi vî awayî dixwazin aştiya navbera Ereban û Îsraîlê ji holê rakin. Herwisa ew hevkariya Hizbulaha Lubnanê dikin da ku hikûmeta Lubnanê ku ji rêyekî demokratîk ve hatiye hilbijartin, tûşî têkçûnê bikin. Bi awayekî giştî, rejîmê bi qasî şiyana xwe şoreşa Îslamî şandiye bo her niqteyek ji Rojhilata Navîn, yanî heke di welatekî de aştî hebe, şer û kêşe saz kiriye û heke şer û kêşe û pirsgirêk jî hebe, hewl daye ku wan pirsgirêkan zêdetir bike.

Rejîm dixwaze bi pêkanîna Împeratoriyeta Îslamî, Şîîya Welayeta Feqîh weke îdeolojiya îslamî a taybet bi xwe di seranserî herêmê de xurt bike(bigeşîne) û di warê bawerî û desthilata siyasî hêjmoniya xwe weke rêberiya wê împeratoriyê dasepîne û dixwaze nifûza Amerîka weke hevrikê eslî ê xwe di herêmê de binbir bike. Rejîmê herwisa dixwest ku demokrasî û mafên mirovan ku du diyardeyên vî serdemî ne, bi lez di halê guherîna bi xwestek û daxwaziyên tex û qatên cur bi cur ên wan kesan ye ku bi sala ye ji destê dîktatoriyê de dinalînin, bi tundî tepeser bike. Çimku ev diyardene di destpêkê de tevî îdeolojiya rejîmê bi tevahî dijber in, piştî wê jî hebûna van diyardeyan dibe sebebê hêdî hêdî lawazbûna rejîmê û di encam de jî dibe sebebê sernixûnbûna vê rejîmê. Lewra rejîm dixwaze bi van siyasetên xwe bêy çi cure kêşe û astengekî micid desthilata xwe heya derketina hezretê Mehdî, ne tenê bi ser xelkê Îranê belku bi ser gişt Rojhilata Navîn de bidomîne.

 Niha pirsa eslî eva ye, Gelo çi yek ji wan du hevrikan, Amerîka yan Îran di vî şerî de dê serkevin û dê bikarin hêza xwe bi ser Rojhilata Navîn de bisepîne û bigihîje armancên xwe?

 Hikûmeta Komara Îslamî a Îranê bi xwe nîzameke sedsala navîn û paşverû ye, lewra bi xwe nikare pirsgirêkan çareser bike û bersiva xwestekên îroyîn yên xelkê Îranê bide belkû bi xwe kêşeyan di herêmê de diafirîne û roj bo rojê ev kêşe û pirsgirêk zêde û zêdetir  dibin.

 Ev rejîma di dirêjahiya 28 salan desthilata xwe de, bûye sebeb ku, ew nifûza wan ya pêştir ku di nava xelkê Îran, herêm û cîhanê de hebûn, nihan ew nifûza wan nemaye, heke jî nifûzake mabin, ew jî di nava wan kesane de ye ku kirêgirtiyên wan in û qazancê wan bi rejîmê re hatiye girêdan. Ev kesên kirêgirtî jî bi biryara rejîmê dest bi tepeserkirina nerazî û azadîxwazan dikin. Bi van sebeban jî wan di radeya navneteweyî de çend şîrketên tîcarî yên herî emegdar ên xwe ji dest dane. Çîn û Rûsiyayê jî serbarê wan hemû qazancên ku di pirojeyên neft û gazê de bi dest xistine, niha êdî li derbarê bernameya navikî a Îranê de tevî neyarên rejîmê bi taybetî Amerîka bûne yek. Yekîtiya Eworpayê jî her bi vî awayî tevî Îranê berbirû bûye. Ew koma ku li hember programa Etomî a Îranê de helwêst girtine, welatên Erebî jî di rastaya dijberiya tevî Komara Îslamî nêzî hevdu kiriye.

 Ew hikûmetên ku heya niha di herêmê de li hember Îranê helwêst negirtine, seba nerazîbûna wan ji cîranetiya bi Îranê re nebûye, belkî seba vê tirsê bûye ku wan ji destêwerdana Îranê di nava welatê xwe de hebûne.

 Gellek rohn û eşkere ye ku rejîmek bi van taybetmendiyan nikare xwe li hember Amerîka û gişt cîhanê de ragire.

 Lê helbet ev yeke jî nayê vê wateyê ku Amerîkayê bona gihîştin bi armancên xwe di Rojhilata Navîn de çi astengek li pêşiyê nine û dê gellek bi hêsanî bikare vê rêyê bipîve. Tecrûbeyan nîşan daye ku piraniya hikûmetên Rojhilata Navîn heya beşek ji wan welatên ku bi Amerîkayê re pêwendiyekî baş hebûne, vê hêjmoniya Amerîka di herêmê de qebûl nakin û bi vê sebebê jî beşek bi awayê eşkere û beşek jî bi awayê nepenî li ser rêya pirojeyên wê astengan pêk tînin. Ew pêkve nesazana hinek hikûmetan jî tevî Amerîka bi vê sebebê ye ku Amerîka dixwaze wan hikûmetên navendgera û dîktator ên herêmê biguhere bi hikûmetên demokratîk ku xelk bi xwe di bidestvegirtina çarenivîsa xwe de beşdar bin, yan jî Amerîkayê qewl û soz daye xelkê wan welatan bona piştevanîkirin ji wan. Nimûneya herî nû jî Îraqa piştî hiloşîna hikûmeta Sedam Husên e. Ji aliyekî din ve jî dîtingeha xelkê herêmê derheq Amerîka astengekî din ya li ser riya Amerîkayê ye.

 Ew xelkê ku di dirêjahiya bi salan şerê sar de ne tenê li hember tepeserî û kuşt û kuştarên hikûmetên ku Amerîkayê piştevaniya wan dikir, ji aliyê Amerîkayê ve çi hevkariyek bi wan re nehate kirin, belku berevajî vê yekê, bi çek û îmkanatên Amerîkayê ku ketibûn destê hikûmetên serberedayî û dijî gelî de, hatine tepeserkirin, Îrana dewrana Şahenşahiyê ji wan welatan tê hesabê. Serbarê vê yekê ola îslamê ku piraniya akinciyên herêmê bawerî pê hene, ji vî alî ve ku beşek ji xelkê li jêr bandora Îslama siyasî de ne, xebata li dijî kofrê û dijberiya tevî Amerîkayê bi wezîfeya xwe a olî dizanin, bandora xwe hebûye.

 Lewra Amerîkayê hewcehî bi vê hindê heye ku bernameyekî dirêjheyam û aqilane di herêmê de bigire pêşiya xwe da ku bikare hêza xwe di herêma Rojhilata Navîn de cihgir bike. Ew bername jî rakêşana hitbara xelkê ye bo aliyê xwe, ku ew xelk dikarin di pêşerojê de guhertinan di welatên xwe de pêk bînin. Di vê derheqê de hewce ye were gotin ku Amerîka jî bi kiryar bi xelkê îsbat bike ku niha pêde êdî di herêmê de hevkariyê bi desthilatên dîktator û qorixçî re nake. Heke hêzên Amerîkayê berî wê ku hikûmeta Îraqê bikare tenahiyê di welatê xwe de cihgir bike, heke li Îraqê de derkevin, wê demê ne tenê xelkê Îraqê, belku xelkê welatên cîranê Îraqê jî hitbarê bi Amerîkayê nakin. Yek ji şik û gumanên din ên ku renge Amerîka sadetiyê bike, eva ye ku renge derheq bernama navikî a Îranê, yan jî peyrewî ji wan biryarên Saziya Neteweyên Hevgirtî de, Îran li hember Amerîka de teslîm bibe û bi vî awayî Amerîka jî çavê xwe li hember binpêkirina mafê mirovan û tepeseriya azadiyan de bêdengiyê bike, yan jî her salê tenê bi derkirina daxuyaniyekê û mehkûmkirina Îranê - metodek ku heya niha YE’ê girtiye ber xwe – qenaetê bike.

 Xelkê Îranê ji piştevaniyên Amerîka û hevkariyên bi hikûmeta Riza Şah re bona tepeserkirina azadîxwazên wî çaxî bi taybetî di dema kudetaya sala 1332’an de, bîranînên tal hene. Bi awayekî giştî baweriya xelkê bi Amerîkayê zeîf e.

 Niha ku xelkê Îranê li dijî rejîmê xwe didine aliyê Amerîkayê, nabe Amerîka wisa bifikire ku êdî xelkê welat bi tevahî Amerîka qebûl in. Lê piştevaniya Amerîkayê bi kiryar û berdewam ji xebata xelkê Îranê dikare dîtingeha dîrokî a xelkê di vê derheqê de di rastayeke bi tevahî pozetîv de biguherîne.

 Ji alîkî din ve Amerîka divêt bi awayekî micid alîkarê xebata azadîxwazane a xelkê herêmê di rasteya gihîştina bi maf û azadiyên wan de be. Di vî warî de tenê dana dirûşman bona rizgariya xelkê li jêr zulm û zoriyê bes nine, belku hewce ye ku bi kiryar ji xebata xelkê piştevaniyê bike.

 Di Îrana li jêr desthilatdariya Komara Îslamî de her rojê û li ber çavên xelkê cîhanê her cure meşeke nerazîbûnê bi şêweyên herî tund têne tepeserkirin. Jin, mamostayên xwendingehan, kedkar, xwendekar, rojnamevan û tex û qatên din ên civakê li hember hikûmetekê de ku serwet û samana welat bona kuştin, zîndanî û îşkenceya wan bi kar tîne, xwediyê çi piştevanekê nînin û hewceyê hevkariyên bilez in.

 Amerîka hewce ye ku di vê rastayê de cehd û tekoşînê bike û bona vê yekê jî divêt hêzên demokrat ên opozîsyona rejîmê di navxwe û li derveyî welat bi hevre yekgirtî bin da ku bikarin bi xwe rejîmê sernixûn bikin û rejîmeke dilxwaz bikin alternatîv bo vê nîzamê. Hewce ye ku xelk zêdetir xatircem bin ji vê yekê ku piştî guherîna desthilatê dê bigihîjne mafên xwe ên siyasî bi awayê federalî, da ku xelk bikarin bi cehd û tekoşîneke zêdetir ve bona hiloşandina vê rejîmê kar bikin. Li ser vê bingehê, pêwîst e ku Amerîka bi wan neteweyên ku di herêmê de bi pêşvebirina bernameyên Amerîkayê re alîkariyê dikin û Amerîka jî gihîştiye vê encamê ku ew xwediyê hêz û şiyanek wisan in ku ji bo xwe desthilateke demokratîk ava bikin.

 Kurdan di Îraqê de tecrûbeyên wiha bi serkevtin ve bi encam gehandine ku bê şik û guman gelê Kurd di beşên din de dikarin rolekî pozetîv di vê rasteyê de bilîzin.

 Ya ku îşare pê hate kirin beşek ji wan kar û baran bû ku Amerîka divêt bernameyekî dirêjheyam bo wan danê û xercê wê jî qebûl bike, hekene Komara Îslamî dê bikare desthilata xwe bo heyameke dirêjtir bidomîne û dê bibe astengek micid li ser rêya Amerîka û li ser rêya demokratîzasyonê û hetanî niha di vê derheqê de gihîştiye pêşkevtinên berçav jî. Komara Îslamî ya Îranê her wiha li ser rêya aştiya di navbera Îsraîl û Felestîniyan de, astengeke micid bûye û ji Hizbulaha Lubnanê bi qazancê xwe bi başî mifah wergirtiye.

 Di nava kar û barên Îraqê de bi awayekî eşkere destêwerdanê dike û ... heke rewş her bi vî awayî here pêş, dê buhayê guherînan bo Amerîka û xelkê herêmê, bi taybetî xelkê Îranê zêdetir be.

 Pirseke din eva ye ku Amerîka divêt cehdê bike ku welatên cîhanê di rasteya guherînan de li hev bicivîne.

 Wek vê komkirina welatan ku li dijî bernameya navikî ya Îranê pêk aniye. Komara Îslamî û hikûmetên din yên paşvemayî û dîktator yên herêmê, tenê bi rêyekî weha dê tûşî guherînkariyan bibin. Lê heke beşek li dijî hikûmetên weha bisekinin, lê beşek hevkariyê bi wan re bikin, dê encam her ew be ku heya niha li derheq hikûmeta Îslamî ya Îranê de me dîtiye. Her demekê ku Amerîkayê Îran ceza kiribe û gilî û gazinde lê kiribe, yek ji welatên Ewropayiyan yan jî Çîn û  Rûsiyayê hewcehiyên wan cî bi cî kirine û rejîm ji Amerêkayê bê minet kirine.

 Gotina kurt eva ye ku:

 Rejîma Komara Îslamî li jêr barê giran yê wan aloziyên ku bi xwe ew alozî pêk anîne, û roj bo rojê zêdetir dibin, dê tûşî şikestê be û dê bibe beşek ji dîrokê, wî çaxî êdî Rojhilata Navîn û bi giştî cîhan ji vê belayê dê rizgar bibin. Ya giring eva ye ku piştî nehêlana vê belayê rêyekê bigire pêş ku belayeke din di herêmê de tûşî xelkê welat nabe. Rewşeke weke rewşa ku di Îraqa piştî Sedam Husên de em bi çavên xwe dibînin  û Amerîka di vî warî de xwediyê tecrûbeyên zaf e. Ev yeka jî  her wek îşare pê hate kirin, ji rêya bidestxistina hitbareke zaf di nava gelên belengaz yên herêmê, bi taybetî neteweyên li jêr zulm û sitemê ku piraniya nifûsa wî welatî pêk tînin, bi destve tê.

 Ev gotare li rêkevta 12.05.2007’an a Zayînî de, li semînarekê di beşa zanistên siyasî ya zanîngeha Selahedîn li Hewlêrê de pêşkêşî xwendekarên wê zanîngehê hatiye kirin.